Mała encyklopedia kultury antycznej



Pobieranie 11,54 Mb.
Strona124/159
Data23.10.2017
Rozmiar11,54 Mb.
1   ...   120   121   122   123   124   125   126   127   ...   159

Recja (Rhaetia, Raetia) kraina leżąca w Al­pach wschodnich i nad górnym Dunajem (dziś Tyrol i pómocno-wschodnia Szwajcaria). Od r. 156 n.e. prowincja rzymska. Najważniejsze miasto, Augusta Yindelicorum, było w okresie rzymskim stolicą prowincji. R. była terenem bardzo słabo zromanizowanym.

reda (lać; także raeda, rheda) podróżny wóz o czterech kołach, zaprzęgany w dwa lub cztery konie, czasem muły; zapożyczony razem z na­zwą od Galów, używany w Rzymie do przewo­żenia podróżnych i bagaży. Zwykle używany też do przewożenia poczty państwowej.

redde legiones! łac. oddaj legiony! Według Swetoniusza (Augustus 23) miał August po klęsce Warusa w Lesie Teutoburskim w r. 9 n.e. za­wołać: Quinctili Vare, legiones redde!

Redonowie (łac. Redoneś) lud w zachodniej Galii, główne miasto Condate.

Regalianus z Dacji wyróżniony przez cesarza Waleriana, za Galiena obwołany w Mezji przez żołnierzy cesarzem. Walczył zwycięsko z Sar­matami. Został ok. r. 263 podstępnie zamordo- . wany przez mieszkańców prowincji, obawiają­cych się zemsty Galiena.

regia mała budowla w Rzymie przy via Sacra w pobliżu Atrium Vestae, wg tradycji zbudo­wana'przez Numę. W okresie królewskim miej­sce, w którym królowie spełniali swoje funkcje kapłańskie. W okresie republiki r. stała się ofi­cjalną siedzibą, gdzie urzędował pontifex maxi-mus. Częściowo zburzona przez Galów w r. 391 i spalona w r. 210 p.n.ę., została odbudowana w r. 148 p.n.ę.; powtórnie odbudował ją w r. 36 Cn. Domitius Calvinus, rozszerzając ją w kie­runku świątyni Juliusza Cezara.

Regifugium

636


religia

Regifugium (lać, od rex król i fugere ucie­kać) uroczystość obchodzona w Rzymie 24 lu­tego podczas której kapłan Rex sacrificulus {sacrorwn) składał ofiary na Comitium, po czym uciekał. Rzymianie widzieli w tym zwyczaju wspomnienie ucieczki króla Tarkwiniusza Pysz­nego, która miała mieć miejsce 24 lutego 509 r. p.n.e. Od czasów Augusta obrzędy te przenie­siono na dzień 24 marca i 24 maja, podczas których Rex sacrificulus składał w podobny sposób ofiary i szybko oddalał się; jak długo był na Comitium, nie wolno było załatwiać żad­nych spraw politycznych ani sądowych.

Regillus przydomek rodu Emiliuszów (zob. Aemili).

Regillus lacus (dziś Lago delia Cava lub Lago delia Roganella) .małe jezioro w Lacjum na wschód od Rzymu, u stóp mons Albanus, znane ze zwycięstwa odniesionego przez Rzymian nad Latynami w r. 496 p.n.e.

Regium (lać; także Rhegium, Rhegion, gr. RhSgion) dziś Reggio; miasto handlowe w po­łudniowej Itali nad cieśniną sycylijską, kolonia grecka. Tyran Syrakuz Dionizjusz I w r. 393 p.n.e. opanował nieoczekiwanie miasto. W r. 280 p.n.e. zajęli miasto Mamertyni (zob.); w r. 270 Rzymianie, którzy pozostawili mu niezależność, zawierając z nim przymierze. W r. 91 p.n.e. nawiedziło R. trzęsienie ziemi.

Regium Lepidi (albo Lepidum) dziś Reggio;

miasteczko Bojów pomiędzy Mutiną i Panną, w Gallla Cispadana.



reguła łac. użyty przez Witruwiusza termin oznaczający w architekturze greckiej gładką, wąską listewkę w architrawie doryckim, umie­szczoną, po jednej, pod każdym tryglifem, o dłu­gości równej szerokości tryglifu. Od spodu przy­mocowane były, do każdej r. po sześć, tzw. guttae („łezki").

Regulus zob. Atiiii 2-5.

Reizianum (co/on Reizianum) kolon, czyli człon metryczny o zasadniczym schemacie: ^'-L^' \^^, np. Sofokles, Król Edyp 1195: uden makarizo—\-^^il-. Dopuszczalne są w nim rozwiązania, np. Eurypides, Alcestis 908: polias epi chajtas: '^'^'L^^l-.Wgmetryków nie­mieckich (Wilamowitz, Schroeder) R. to kolon o budowie swobodnej, dopuszczającej w środku zamiast dwóch krótkich również krótką poje­dynczą, np. Pindar, Ody olimpijskie IV 20 (wyd. Turyna): brdtÓn elenchos: \^il-^L\^>. W for­mie tej możliwe są również rozwiązania. Nie

którzy współcześni metrycy (jak np. Koster, Dale) przyjmują tylko regularną postać R., z dwiema krótkimi w środku, uważając je zde­cydowanie za człon chorijambiczny: ^[—'^r '^'—1'^', formy zaś nieregularne interpretują inaczej (np. ^JJ'-^'^—'- jako monometr jambi-czDy hyperkatalektyczny). W poezji greckiej występuje R. tak w pieśniach ludowych (np. w rodyjskiej piosence elth', Źlthe, chelid6n), jak i w poezji literackiej, a mianowicie w liryce chóralnej i w partiach lirycznych dramatu. W poezji rzymskiej bardzo często spotykamy się z R. u Plauta. U niego schemat zasadniczy pokrywa się ze schematem greckim, ale budowa jest bardzo swobodna i dopuszcza najróżniejsze kombinacje schematu: \-/ --^ ^^ <^ ^. Por. np. Trinummus 284: ut sit sui similis ^ ^ <^'ó'^o; Casina 753: scio', sic sine habere \^^ l-^i^i 1-\^; Aulularia 415: quid, stolide ciamas^'i^"^-'-— (z pojedynczą krótką w te­zie środkowej). R. łączy się u Plauta z różnymi wierszami, najczęściej jednak z dymetrem jam-bicznym akatalektycznym (zob. Reizianu vei-sus). Nazwa R. wywodzi się od nazwiska nie­mieckiego filologa J. W. Reiza (1723 - 1790), któ­ry odkrył tę formę metryczną u Plauta.



Reizianus versus wiersz stanowiący połącze­nie dymetru jambicznego akatalektycznego (^—>^— | '-'-'-v-'-.) z Reizianum (forma za­sadnicza: ^—'s-A-^-.'-;^). W poezji greckiej wiersz ten pojawia się tylko sporadycznie, np. Arystofanes, Pokój 954: fysónti kaj ponumeno || prosdosete de pu:—'^'-'-|'<-^-L'^'-^-]|—_'^1 \^/—. W poezji rzymskiej częsty jest ten wiersz u Plauta; w łacińskim dymetrze jambicz-nym tylko czwarta teza musi być krótka, a wszystkie inne mogą być długie, Reizianum ź5a.ś może przybierać różne formy (zob. Reizia­num); por. Plaut, Aulularia 419: homo nullust te scelestior qui vivat hodie'. ^i\^l-_1^-'— \^—\\—_—^^i.

Reja zob. Rea.

relata refero lać., dosł.: opowiadam to, co zostało opowiedziane. Używane przysłowiowo przy powtarzaniu zasłyszanych wiadomości, któ­rych wiarogodności stwierdzić nie możemy.

religia (łac. religio) Grecy w czasach przed­historycznych wyznawali religię przyrody (prymitywizm), oddając cześć boską twór­czym siłom natury — ożywiającym wg nich ro­śliny, drzewa, rzeki, skały, kamienie (anima-tyzm) — i uznając istnienie duszy (animizm),

637


religia

przy czym wierzyli, że: 1) dusza ludzka ginie wraz z ciałem (immanentyzm—miejscem jej przebywania za życia są m.in. nerki i wątroba);

2) bądź, że dusza-duch, psychf, opuszcza ciało w momencie śmierci jako maleńki obłoczek;

3) czy wreszcie dusza-obrazek, ejdohn, istnieje w człowieku i jest widoczna przez oko w po­staci laleczki, korę. Po śmierci człowieka opuszr cza ona ciało i rośnie w postaci cienia, skid, podobnego do zmarłego (transcendentalizm). Dusza taka była całkowicie bezładna i liczyła jedynie na pomoc żyjących, zwłaszcza synów lub osób usynowionych. Żywi mieli wobec niej obowiązek pogrzebania zwłok, wspominania umarłego, składania darów czy pomszczenia gwałtownej śmierci (np. zabójstwa). Dusze zmar­łych opiekowały się żywymi członkami rodziny, zsyłały ze świata podziemnego urodzaje, wieszcze sny, bądź — szkodziły żywym jako Erynie. Animatyzm na wyższym stopniu rozwoju prze­jawiał się w wierze, iż dusze mogły żyć* samo­dzielnie w postaci zwierząt (teriomorfizm) lub bóstw o kształtach ludzkich (miksantropizm). Życzliwość dusz można było zjednać za pomocą ofiar bezkrwawych (palonych), za po­mocą libacji, magii, modlitwy. Grecy, obdarzeni bujną fantazją i głębokim odczuciem przyrody, wytworzyli wiele wierzeń, mitów, kultów reli­gijnych, nadając z biegiem czasu bogom cha­rakter coraz bardziej etyczny. Prastare religie i bóstwa odzwierciedlają stosunki panujące w ro­dzinach i rodach z czasów wspólnoty pierwotnej i wędrówek plemion greckich. W tym okresie nie znano jeszcze zwyczaju wznoszenia świątyń i posągów ku czci bogów. Z tego okresu po­chodzi też religia i kult Zeusa. — W okresie achajskim bogowie greccy są już istotami o silnie zarysowanej indywidualności i wyobra­żanymi na podobieństwo ludzi. W okresie hel­leńskim powstają nowe religie: Demetry, Dio-nizosa (por. misteria, pitagorejczycy), oparte na wyobrażeniach o wspólnym przybytku dusz, położonym w nieokreślonym miejscu, daleko na Zachodzie. Pod wpływem zwyczaju grzeba­nia zwłok utrwaliło się wyobrażenie o świecie podziemnym (zob. Hades). Na skutek wędrówek plemion, ożywionych stosunków handlowych i działalności wędrownych śpiewaków (zob. aojdome) początkowe ściśle lokalne mity uległy pomieszaniu; tak więc monogamiczny dotąd Zeus stał się poligamistą, gdyż różne kulty przydawały mu różne małżonki. Pojawiła się też

religia mitologiczna pod wpływem m.in. twór­czości poetów. Przebogaty politeizm grecki usy­stematyzowali kapłani wyroczni Apollina, wy­odrębniając dwunastu głównych bogów, do któ­rych należeli: Zeus, Hera, Hestia, Demetra, Artemida, Atena, Afrodyta, Ares, Hermes, Posejdon, Hefajstos, Apollo. W okresie attyc-kim Grecy nadal wyznawali politeizm, wie­rzyli przy tym, że poszczególni bogowie do­browolnie przyjęli ograniczenie zakresu swej działalności: Demetra opiekuje się rolnikami, Apollo — młodością. Afrodyta — miłością, Hera — małżeństwem itd. Zostają wyodrębnieni bogowie olimpijscy na czele z Zeusem, podziemni (chtoniczni) pod władzą Hadesa, morscy rządzeni przez Posejdona. Rozwija się r. mitologiczna, czemu sprzyja działalność '• artystów, jak Fidiasz, Poliklet, Praksyteles, Lizyp, którzy stworzyli — raz na zawsze przy­jęte odtąd — postacie bogów. R. obrzędowa przejawia się w okresie attyckim w postaci różnych świąt państwowych, obficie wypeł­niających życie Ateńczyków. Filozofowie (Pla­ton, Arystoteles) tworzą dwa różne systemy filozofii r. W okresie hellenistycznym r. gre­cką charakteryzuje synkretyzm, powstały przez zetknięcie się ze Wschodem, skąd napływały nowe kulty: Kybeli, Izydy, Mitry. Pojawił się kult panujących, wynoszonych do rzędu bogów. Pod wpływem zmienionych warunków społecz­nych i gospodarczych powstają nowe filozofie religii (epikureizm i stoicyzm). Rzymianie od zarania byli wyznawcami animatyzmu przy­rody i immanentyzmu bóstw — bezkształtnych, często czasowych (numina), które mogły ulegać rozszczepieniu na różne mniejsze, np. ograni­czone do poszczególnych faz rozwoju rośliny. Praktyczny i prawniczy umysł Rzymian pozba­wionych fantazji nie sprzyjał powstaniu wielu bogów: Ops, Satumus, Faunus, Yertumnus i in. zachowały charakter bóstw opiekuńczych Rzy-mianina-wieśniaka, podobnie jak Lary i Penaty. Ściśle określone przepisy, o których przestrze­ganie dbali kapłani, normowały stosunek czło­wieka do bóstwa czy boga. Wskutek hellenizacji r. rzymskiej począwszy od poł. III w. p.n.e. cały panteon grecki dostał się do Rzymu i zmie­szał się z głównymi bogami rzymskimi. Powstały dwa rodzaje bogów: rodzimi (indigetes) i nowi (novensides). Oprócz szeregu bóstw abstrakcyj­nych, jak Yirtus, Pides, Pietas, Ouies, głównym przedmiotem kultu pozostawał genius pana domu

religiosi dics

638


repetundae

i geniusze wszystkich wolnych członków rodzi­ny. O kult państwowy troszczył się król, rex, w czasach republiki rex sacrorum, kolegia pon-tyfików, flaminowie i in. Kult bogów i bóstw przejawiał się w różnych świętach ruchomych (feriae conceptivae), stałych (feriae stativae) i nadzwyczajnych (feriae impetrativae). Wolę bogów co do podjętego przedsięwzięcia prywat­nego czy państwowego badali wieszczkowie zw. haruspikami i augurami. Cesarze odnawiali stare kulty bogów, zaniedbane albo zapomniane w bu­rzliwych czasach upadku republiki (I w. p.n.e.);

pojawiły się nowe wierzenia w geniusza-demona, który od urodzin jest świadkiem czynów jednost­ki, a po śmierci wiedzie jej duszę na sąd. Czyn­nikiem jednoczącym obywateli cesarstwa staje się kult cesarzy, zaliczanych po śmierci w poczet bóstw (divi); za życia oddawano powszechną cześć ich geniuszom, a we wschodnich częściach państwa otaczano czcią także samych cesarzy. W okresie cesarstwa w r. rzymskiej pojawiły się także wschodnie kulty (Kybele, Mitry), które doprowadziły w końcu do synkretyzmu religij­nego, z wysunięciem na plan pierwszy pier­wiastka etycznego i eschatologicznego. Obok magii pojawiły się systemy filozoficzno-religij-ne: neopitagoreizm i neoplatonizm. Od r. 313 chrześcijaństwo stało się oficjalnie uznaną r. państwową, popieraną przez cesarzy i aparat państwowy, bezwzględnie zwalczającą inne, an­tyczne religie.

rcligiosi dies łac. dni w kalendarzu rzymskim, w które nie wolno było się zajmować żadnymi ważnymi sprawami, zarówno publicznie, jak i w życiu prywatnym, gdyż łączyły się albo z uroczystościami związanymi z kultem zmar­łych, albo z klęskami narodowymi. Do dni tych należały: 24 sierpnia, 4(5) października i 8 listo­pada, jako dni, w które według wierzeń Rzymian dusze zmarłych wychodziły na ziemię. Dalej do r. d. należały 9, 11 i 13 maja, kiedy—jak wie­rzono — krążyły lemury, oraz dzień Larentaliów (23 grudnia) i dni świąt Westy. Prócz tych do­dawano do r. d. dni klęsk, jak np. klęski pod Allią (r. 390), nad Kremerą (r 477) itp. Dni te nazywano atri, czarne.



rem tene, verba sequentur łac. opanuj temat, słowa same się nasuną. Według Gajusza Juliusza Yictora (IV w. n.e.. Ar s rhetorica, cap. 1) zasadę tę miał głosić Kato.

remedia amoris łac. lekarstwa (środki) prze­ciwko miłości; tytuł poematu Owidiusza.

Remcsiaua (albo Romesiana) miasto w Moesia Superior, pomiędzy Naisos i Serdica.

Remi zob. Remowie.

Remmius Palaemon (Qumtus R. Palaemon). z Wicencji (Yicentia), poeta i słynny gramatyk rzymski działający w I w. n.e., autor (nie zacho­wanych) wierszy i również nie zachowanego, choć bardzo rozpowszechnionego w starożyt­ności podręcznika gramatyki (być może łącznie z metryką i poetyką). Uczniami jego byli m.in. Kwintylian oraz Persjusz. Pod nazwiskiem R.P. przekazano wiele pism nieautentycznych.

Remowie (łac. Remi) plemię belgijskie miesz­kające nad Matroną i Aksoną, sąsiadowali z Nerwiami, Wiromanduami i Suesionami. Naj­ważniejsze miasta; Durocortorum i Durocata-launi.

Remus mit. brat Romulusa, syn Rei Sylwii i boga Marsa. Zob. Romulus.

Ren (Rhenus) rzeka stanowiąca w starożyt­ności granicę pomiędzy Galią i Germanią. Cezar był pierwszym wodzem rzymskim, który przekroczył R., zbudowawszy w tym celu most pontonowy w pobliżu dzisiejszej Kolonii.

repetundae łac. rzeczy lub pieniądze osób prywatnych uzyskane bezprawnie przez osobę sprawującą funkcje publiczne; przede wszystkim zaliczano do r. podarunki. Pierwsze przepisy zabraniające przyjmowania podarunków i dające możność odzyskania tych ostatnich na drodze sądowej ukazały się w Rzymie w r. 204 p.n.e. Dotyczyły one podarunków dawanych adwoka­tom. Wydanie podobnych przepisów w sprawie przyjmowania podarunków przez urzędników okazało się konieczne w II wieku p.n.e., kiedy gubernatorzy prowincji zaczęli dopuszczać się wymuszeń na wielką skalę. Wstępem do wyda­nia tych przepisów było nakazane przez senat utworzenie w r. 171 p.n.e. trybunału składają­cego się z pięciu zaprzysiężonych senatorów (recuperatores) dla rozpatrzenia skarg o wymu­szenia popełnione przez urzędników rzymskich w Hiszpanii. W r. 149 p.n.e. została wydana pierwsza ustawa de repetundis dotycząca urzęd­ników: lex Calpwnia (na podstawie której utwo­rzono specjalny stały sąd przysięgłych — guaestio pod przewodnictwem pretora), a po niej szereg innych ustaw w tej sprawie, z których najważniejszymi są: lex Acilia (r. 123 p.n.e.) i lex Julia (r. 59 p.n.e.). Ze skargą do guaestio można było wystąpić: 1) przeciwko urzędnikom obieral­nym lub uznanym za równorzędnych im, jeśli

repetundae

639

retoryka

podarunek przyjęli w okresie sprawowania swych funkcji; 2) przeciwko nie będącemu urzędnikiem senatorowi, jeśli w okresie spra­wowania funkcji publicznych przyjął poda­runek od osoby nie mającej obywatelstwa rzymskiego; 3) przeciwko synom osób wy­mienionych w pkt. 1) i 2), jeśli przyjęli po­darunek w okresie sprawowania funkcji pu­blicznych przez ich ojców, zdając sobie sprawę, że może to wywrzeć wpływ na decy­zje urzędowe; 4) przeciwko osobom nie bę­dącym urzędnikami, lecz sprawującym funkcje urzędowe lub zbliżone do urzędowych, jeśli przyjęły podarunek w okresie sprawowania tych funkcji. Za czasów Cesarstwa można było wnieść tego rodzaju skargę także przeciwko cesarskim quasi-urzędnikom, przysięgłym sę­dziom, oskarżycielom i świadkom w procesie publicznym, adwokatom, doradcom urzędników i niższym funkcjonariuszom publicznym. Wyżej wspomniane ustawy zawierały w zasadzie tylko ogólny zakaz przyjmowania podarunków, jednak w istocie rzeczy były skierowane głównie prze­ciwko wymuszeniu i przekupstwu osób sprawu­jących funkcje publiczne (crimen repetundarum). Do kategorii przedmiotów i pieniędzy, których bezprawne uzyskanie przez urzędnika w okresie sprawowania funkcji stać się mogło podstawą skargi do guaestlo, zaliczano także przedmioty przez niego kupione lub przywłaszczone oraz pieniądze bezprawnie wyegzekwowane jako da­niny. Wolno było jednakże urzędnikowi przyj­mować w prezencie jadło, napoje i drobne przedmioty o ogólnej wartości nie przekracza­jącej 10000 sestercji w ciągu roku. Mógł też on przyjmować dary honorowe nie powiększa­jące jego majątku (np. pieniądze na postawienie jego posągu) oraz dary od krewnych. Pojęcie crimen repetundarum rozciągnięto na szereg in­nych czynów urzędnika, zmierzających głównie do wykorzystania zajmowanego stanowiska dla wzbogacenia się przez prowadzenie handlu lądo­wego i morskiego. Początkowo skarżący mógł domagać się tylko zwrotu „podarunku" (repetere). Lex Acillia dała możność domagania się zwrotu w wysokości podwójnej, późniejsze zaś przepisy — w wysokości podwójnej lub poczwór­nej w ciągu roku od chwili, w której oskarżony przestał pełnić funkcje publiczne, umożliwiły też występowanie przeciwko dziedzicom oskarżone­go (w ciągu roku od chwili jego zgonu) oraz przeciwko innym osobom trzecim, do których

rąk dostał się „dar". W okresie republikańskim skazanie w procesie de repetundis początkowo nie pociągało za sobą żadnych dodatkowych konsekwencji karnych. Dopiero lex Acilia uznała takie skazanie za hańbiące, późniejsze zaś prze­pisy wprowadziły jeszcze surowsze postanowie­nia: skazany w procesie o crimen repetundarum nie mógł piastować urzędów, być członkiem senatu, sędzią, świadkiem lub czyimś zastępcą w sprawach sądowych. Jeżeli przedmiotem skargi były takie niedozwolone czynności urzędnika, przy których obowiązek zwrotu nie wchodził w rachubę, utrata tych uprawnień była jedyną konsekwencją wyroku skazującego. Tylko senat mógł w sprawie o crimen repetundarum wydać wyrok salva dignitate (przy zachowaniu czci). W połowie okresu cesarskiego postępowanie w sprawach de repetundis utraciło cechy procesu prywatnego, a sankcje karne ulegały z biegiem czasu coraz większemu zaostrzeniu (wygnanie, konfiskata majątku, chłosta, a nawet kara śmierci).

res ad triarios venit (redit) łac. termin woj­skowy: „akcja przechodzi w ręce trzecich sze­regów". Zwrotu tego używano przeważnie na określenie sytuacji krytycznej. Zob. triarit.



rescriptus codex (łac. dosł. książka na nowo zapisana) zob. palimpsest.

responsja strof iczna zob. strof iczna budowa.

Reszka Stanisław (Rescius) 1544-1600; dyplo­mata i polemista katolicki, współpracownik kar­dynała Hozjusza. Autor szeregu dzieł łacińskich, m.in. Stanislai Hosil vita (Rzym 1587), De rebus gestis Stephani I Regis Poloniae... centra -Mag­num Moschorum Ducem narratio (Rzym 1582), De atheismis et phalarismis Evangellcorum (Nea­pol 1594).

retiarius łac. gladiator walczący za pomocą sieci i trójzębu. Zob. gladiatorzy.

retor (gr. rhetor, łac. rhetor, orator) termin grecki, któremu odpowiada łac. orator, ozna­czał mówcę, częściej — teoretyka wymowy; ła­cińskie r. ma tylko znaczenie: nauczyciel, teo­retyk wymowy. Zob. retoryka.

retoryka (gr. rhetorike dom. techne, łac. rheto-rica dom. ars) sztuka wymowy, teoria wymowy i prozy w ogóle, obejmująca również stylistykę i krytykę literacką. Za pierwszych nauczycieli wymowy uchodzą Sycylijczycy Koraks i Tejzjasz (V w. p.n.e.). Do powstania r. na Sycylii przy­czyniło się wprowadzenie ustroju demokratycz­nego w Akragas (r. 472) i w Syrakuzach (r. 466)

retoryka

640


retoryka

oraz skłonność Sycylijczyków -do prosesowania się. W Atenach podobnie jak później w Rzymie, praktyka wymowy wyprzedziła teorię. Dopiero w drugiej poł. V w. sofiści zaczęli wykładać zasady wymowy, czyli sztuki przekonywania oraz zasady prowadzenia sporów (Trazymach z Chaikedonu i Gorgiasz). Uczeń sofistów Isokrates, przeciwstawiając się teorii i praktyce Gorgiasza oraz praktyce nie dbających o styl mówców sądowych, wysunął postulat prozy, która wielkie i piękne tematy ubiera w odpo­wiednią i oryginalną formę. Postulat ten zreali­zował w swoich „mowach"-pismach, które stały się wzorem stylizowanej prozy retorycznej i ar­tystycznej prozy w ogóle. Uczniem Isokratesa miał być — wg Cycerona — Demostenes. Ze szkoły Isokratesa wyszło również wielu innych mówców, jak Hiperejdes, Likurg, Aischines, Dejnarch a także kilku historyków. Z utratą niepodległości Grecji (r. 338) umilkła w Atenach wymowa polityczna. Stosowano nadal wymowę okolicznościową i sądową. Wymowy uczono w szkołach retorów posługując się podręcznika­mi i uprawiając ćwiczenia (meletaj), zw. ćwi­czeniami wstępnymi (progymndsmafa). Wyższym stopniem tych ćwiczeń szkolnych było układanie mów na zmyślone tematy. Styl deklamacji szkol­nych, podobnie jak i wymowy hellenistycznej, był kwiecisty, „gładki" i „słodki". W stylu wymowy IV i III w. zaznacza się barok już u Demetriosa z Faleronu (ok. 350 - 283), w skraj­nej zaś formie występuje u Hegezjasza z Mag­nezji (IV - III w.), który zarzucił zasady kla­sycznej prozy greckiej i nawiązał do naśladują­cej poezję prozy Gorgiasza. Przeciwko temu kierunkowi stylistycznemu, który nazwano potem azjańskim, rodzi się w poł. II w. p.n.e. reakcja attycystyczna. Stanowisko pośrednie między azja-nizmem (zob.) a attycyzmem (zob.) zajmowała szkoła rodyjska. — W Rzymie wymowa miała szczególnie pomyślne warunki rozwoju wśród walki stanów i stronnictw politycznych. Od II w. praktykę uzupełniała teoria głoszona przez re­torów greckich. Jako mówcy zasłynęli obaj Grakchowie (Gajusz reprezentuje kierunek azjański). Najwybitniejszymi mówcami przed Cyceronem byli Marek Antoniusz i Lucjusz Krassus. Głównym przedstawicielem wymowy azjańskiej w Rzymie był starszy od Cycerona Kwintus Hortensjusz. Szczyt swego rozwoju osiągnęła rzymska wymowa i proza w ogóle w twórczości Cycerona. Jak w Grecji po utracie niepodległości,

tak i w Rzymie cesarskim wymowa straciła naturalne warunki rozwoju. Zastąpiły ją dekla­macje na tematy fikcyjne komponowane w stylu azjańskim. — Za najstarszy z zachowanych pod­ręczników r. uchodzi napisana w duchu sofisty-cznym, tzw. Retoryka do Aleksandra. R. sofi­stów skrytykował Platon w dialogach Fajdros i Gorgiasz. Arystoteles nie poprzestał na kry­tyce, lecz rozbudował niektóre działy r., jak naukę o dowodach, o wpływie środków emo­cjonalnych na usposobienie słuchaczy, stylistykę. Spośród uczniów Arystotelesa przede wszystkim Teofrast rozwijał myśli mistrza, zwłaszcza na polu stylistyki i estetyki. Późniejsi przedstawi­ciele szkoły perypatetyckiej zajmowali się rów­nież r., podobnie jak pergameńscy stoicy, pod­czas gdy szkoła akademicka i epikurejczycy za­chowali do r. stosunek negatywny. Spośród wielu podręczników okresu hellenistycznego naj­większe znaczenie zdobył podręcznik Hermago-rasa (II w. p.n.e.). Tym samym formalizmem, który cechował r. Hermagorasa, odznaczała się r. analogisty Apollodora z Pergamonu (ok. r. 100). Przeciwne stanowisko zajął anomalista, Teodor z Gadary (I w. p.n.e.), który postępo­wanie mówcy uzależniał od okoliczności. Jego uczniem był autor pisma O wzniosłości. Naj­starszym podręcznikiem r. w jeż. łacińskim jest oparta na źródłach greckich Rhetorica ad Herennium (Retoryka do Herenniusza). Na tych samych źródłach opiera się młodzieńcze pismo retoryczne Cycerona De lnventione (O inwencji retorycznej). Na wieloletnich studiach i własnej praktyce oparł Cyceron swe dojrzałe dzieła re­toryczne: De oratore (O mówcy) i Orator (Mów­ca). Głoszony przez siebie ideał doskonałego mówcy, łączącego talent i gruntowne opanowanie sztuki z szerokim wykształceniem ogólnym, Cy­ceron zrealizował w swojej twórczości. O de­klamacjach i deklamatorach z czasów Augusta i Tyberiusza pisał Seneka retor (I w. n.e.) w piś­mie Sententiae, dmsiones, colores. W dawnym sporze między filozofią i r. o prymat w wycho­waniu obywatela zwycięża w tym czasie r. W tym właśnie duchu napisał Kwintylian swój podręcznik r. Institutio oratoria (Kształcenie mówcy). Do r. należało nie tylko układanie przepisów, ale i ocena literatury. Arystoteles w swej Retoryce poddał ocenie różne działy literatury, by z przykładów wysnuć z kolei Wskazówki dla stylu prozaicznego. Wnikliwą krytykę estetyczną prozy i poezji, połączoną



1   ...   120   121   122   123   124   125   126   127   ...   159


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna