Literatura czasów wojny I okupacji



Pobieranie 60,1 Kb.
Data26.03.2018
Rozmiar60,1 Kb.

Literatura czasów wojny i okupacji

Sytuacja polityczna

– wojna totalna (nowe techniki walki sprawiają, iż brak jest podziału między sferą frontu i ludnością cywilną, machinie wojennej poddani są wszyscy)

– dramat Polski - w ciągu bardzo krótkiego czasu zawaliło się niedawno odzyskane po długiej niewoli państwo

– próby buntu

w Polsce - podobnie jak w kilku innych krajach - powstaje ruch oporu, nie spo­tykamy się natomiast z poważniejszymi objawami kolaboracji

– emigracja

można wyróżnić dwie drogi polskich emigrantów: na zachód (m.in. Anglia, Francja) i wschód (Związek Radziecki, tu tworzy się armia Andersa, potem LWP)

Pokolenie Kolumbów (poeci apokalipsy spełnionej)

– roczniki 20, 21, 22

– większość akcji politycznych udziałem tego pokolenia

– założenia literatury pokolenia

· panowanie nad uczuciami, antysentymentalizm, unikanie patosu

· za swych mistrzów uznali Słowackiego jako wirtuoza słowa, wizjonera, intelek­tualistę i nauczyciela bezwzględnego obowiązku patriotycznego oraz Norwida - twórcę oryginalnej poetyki. Fascynowali ich także: Witkacy, Gombrowicz, Schulz



Krzysztof Kamil Baczyński

– w 1942 roku wydał wiersze pod pseudonimem Bugaj

– skończył szkołę podchorążych

– zginął podczas powstania warszawskiego

– w swej poezji utrwalił zjawisko wojny i jej znaczenie w aktualnie przeżywanej his­torii i his­torii w ogóle. Jest to wizja posępna i groźna. Baczyński dochodzi do wniosku, że prawidła historii i egzystencja w niej człowieka zawsze były i pozostaną identyczne. (Wiersz "Historia" - pesymizm, brak wiary w postęp. Histo­ria się powtarza, kolejne pokolenia muszą wszystko zaczynać od nowa).

– Baczyński jest przekonany, że nikt z boju nie wychodzi czysty, bo splamił się krwią innego człowieka. Sądzi jednak, że należy przyjąć wszelkie konsekwencje wynikające ze spełnienia obowiązku wobec ojczyzny.

– cechy poezji Baczyńskiego, tematy

· wyraźna świadomość odrębności pokoleniowej (dwa wiersze - "Pokolenie", "Z głową na karabinie")

· katastrofizm. Podobnie jak poeci II awangardy widzi w postępie cywilizacyjnym nie tryumf ludzkiej myśli, a dążenie do zagłady

· swoista poetyka - wiele oryginalnych metafor, plastyka opisu



"Z głową na karabinie"

– podstawą budowy kontrast między przeszłością i teraźniejszością

– świat przeszłości: piękny, wolny, pełen ładu i harmonii

– świat obecny - opisany poprzez motyw zaciskającego się kręgu (ograniczającego wolność, przed którym nie można uciec)

– przekonanie o konieczności spełnienia obowiązku patriotycznego

"Pokolenie" ("Do palców przymarzły struny") - 1941r.

– obrazy "zimowe" (m.in. palce, które przymarzają do strun, rzeki ścięte krą pur­purową), które symbolizują stan odrętwienia, śmierć moralności

– motyw poety determinowanego przez czas, w którym przyszło mu żyć

"Pokolenie" - 1943r.

– pokazanie spustoszenia, jakie w ludzkiej duszy czyni wojna ("Nie ma litości, nie ma sumienia")

– podstawą obrazu kontrast między światem natury (dojrzewanie, owocowanie) i ludzi (zagłada)

"Z lasu"


– motyw wędrówki partyzantów

– rozważania o historii - wrogiej człowiekowi, złej ("moce ciemne trą się i gniotą"). Człowiek w historii jest rozdarty, zagubiony, skazany na przeminięcie



Tadeusz Gajcy

– jego poetyka zbliżona jest do awangardowej (operuje metaforą, skrótem myślo­wym, elipsą)

– poezję tę cechuje wizyjność, odrealnianie świata przedstawionego

"Wczorajszemu"


– wiersz skierowany do dawnego poety, który tworzył lirykę czystą, ukazywał piękno świata (zło było obecne tylko w klechdach)

– wojna wpłynęła na zmianę zadań poety - musi on wzywać do walki

"A tu słowa, śpiewne słowa trzeba zamieniać,

By godziły jak oszczep"


Polski dramat współczesny


– kontynuacja dramatu tradycyjnego (Szaniawski, Kruczkowski)

– dramat nowych form scenicznych (Różewicz, Mrożek, Gombrowicz)

· zerwanie z klasycznymi formami teatru np. z prawdopodobieństwem akcji

· operowanie groteską, metaforą, absurdem



Gombrowicz: Operetka

– nie ma tu akcji i wydarzeń w tradycyjnym tego słowa znaczeniu

– pokazane dwie warstwy społeczne:

· arystokracja - książę Himalaj, Księżna, baron Firulet, hrabia Szarm

· lokajstwo - Hufnagiel (fałszywy hrabia i służba)

postacie skonwencjonalizowane, istniejące poprzez formy. Świat kukiełek

Albertynka - panna z dobrego domu, skromna, niewinna, dobrze wychowana. Poprzez tę postać pokazany proces dążenia do wyzwolenia się z form (w Albertynce rodzi się pragnienie nagości)

– przewrót rewolucyjny - dokonany przez lokajów pod wodzą Hufnagla. Elementy groteskowe - zapadająca co chwilę ciemność, przemiany postaci w przedmioty np. księżnej w stolik, zamęt, bieganina po scenie, cwałujące hordy lokajskie. Elementy absurdu - złodziejaszkowie - psy spuszczone ze smyczy - zarazem ludzie i zwierzęta



Rewolucja - działanie groteskowe, ośmieszone. Jedna z form - wroga i niszcząca człowieka

Historia - to różne formy, jakie przybiera ludzkość. Rodzaj przedstawienia

Mrożek: Tango

– utwór groteskowy

– oskarżenie o uleganie stereotypom

– ostrzeżenie zarówno przed skutkami konformizmu, jak również nihilizmem i anarchią

Treść:

Rodzina, której głową jest Stomil. Bohaterowie przełamali już wszystkie stare konwencje. Nie ma z czym walczyć, bo wolno wszystko.



Syn Stomila - Artur - próbuje tę bierność przełamać - chce narzucić rodzinie stare konwencje. Jego próba kończy się fiaskiem. Artur zostaje zabity przez prymitywnego pana Edka, który obejmuje władzę i zmusza całą rodzinę do uległości.

W ostatniej scenie na rozkaz pana Edka stary wuj tańczy z nim tango (podobieństwo do chocholej muzyki z "Wesela")

– motyw poszukiwania idei

– utwór o kryzysie i upadku wartości



Różewicz: Kartoteka

Trzy warstwy utworu:

a) dramat o pokoleniu Kolumbów, które nie może odnaleźć się we współczesnym świecie

b) diagnoza moralistyczna osobowości ludzkiej we współczesnym świecie

c) dramat o niemożności porozumienia się

Ad a) bohater wierzył, że po wojnie będą tworzone wartości stanowiące o sensie życia. Tak się nie stało. Bohater zagubił sens życia. Zastanawia się więc, co było tego przyczyną. Szuka prawdy o sobie we własnej duszy, a także w konfrontacji z innymi ludźmi - bezskutecznie.

Ad b) współczesność nie ma duszy. Ludzkim celem staje się mrówcze, zapobiegliwe dorabianie się. Drugi człowiek jako istota myśląca, czująca nie jest nikomu potrzebny. Wartość współczesności mogłaby nadać tradycja, ale nikt jej nie chce, nikt do niej nie tęskni (chór starców recytuje "Odę do młodości", ale się go ucisza) ("czasy są niby duże, ludzie trochę mali")

Ad c) zniszczeniu wartości moralnych towarzyszy dezorganizacja języka. Postacie "Kartoteki" mówią do siebie gotowymi szablonami. Różewicz podniósł do rangi języka poetyckiego niechlujne wyrażenia potoczne, zlepek słów.



Nowy typ dramatu

– dramat otwarty (nie ma akcji rozumianej jako ciąg przyczyn i skutków). Technika kolażu - swobodnego łączenia różnorodnych elementów

– rozbicie czasu. Bohater jest jednocześnie dzieckiem i dorosłym. Zdarzenia przedwo­jenne i powojenne toczą się równolegle

– rozbicie przestrzeni. Pokój bohatera jest jednocześnie wieloma innymi miejscami.

– bohater - pozbawiony jest jedności psychologicznej. Ma różne imiona, w różnym jest wieku. Odebrano mu podstawową funkcję w dramacie - działanie. Leży na łóżku i mówi.

Różewicz


– wiersze wolne (bezrymowe, bez tradycyjnych środków wyrazu)

– przekonanie, że "po Oświęcimiu poezja umarła" i trzeba ją stworzyć na nowo

– założenie, że sztuka ma pełnić funkcję katharsis

– ascetyzm słowa

"Sztuka winna przy pomocy możliwie gołej relacji ukazać te elementy rzeczywis­tości, które wywołają w nas wstrząs moralny"

Doświadczenia wojenne zrodziły w Różewiczu przeświadczenie o kryzysie wartości i norm wypracowanych w przeszłości. Kultura (a więc sztuka, religia) nie uchroniła ludzkości od wojny. Klęska ideałów humanistycznych zmusiła Różewicza do postawienia pytania o sens ludzkiego życia w nowych warunkach, a także o sens ist­nienia poezji.

"Ocalony"

"Matka powieszonych"

"List do ludożerców"

Inne utwory polskiej literatury współczesnej


Miron Białoszewski (1922-1983)

– matura na tajnych kompletach w 1942 roku, przez rok - studia polonistyczne na ta­jnym uni­wersytecie. Powstanie przebył w Warszawie (napisze o tym wiele lat później w "Pamiętniku z powstania warszawskiego"). Po wojnie żył w niedostatku i zaniedbaniu. Pisał nie myśląc o drukowaniu.

– rok 1955 - spóźniony debiut

– cechy twórczości:

· turpizm

· zerwał z dotychczasowymi konwencjami artystycznymi i tradycyjnymi tematami. Ukazywał przedmioty codziennego użytku i codzienne sytuacje

· zrezygnował też z tradycyjnego języka literatury (zapisał język "ulicy" - chaoty­czny, nieskładny, pełen błędów językowych)

· dwa kierunki poszukiwań

1. nurt kultury plebejskiej

2. formalne poszukiwania w dziedzinie języka (nurt lingwistyczny)

· swoisty sceptycyzm. Zgoda na świat rodzi postawę, która pozwala cieszyć się leżeniem na łóżku, postrzeganiem najprostszych przedmiotów.

"Pamiętnik z powstania warszawskiego"

– pisana z perspektywy czasu (rok wydania 1970) i punktu widzenia cywila powieść - rejestr obserwacji i odczuć bohatera patrzącego na walczącą stolicę. Wybuch po­wstania zastał Białoszewskiego na Woli, stąd - wraz z uciekinierami - przedostał się na Stare Miasto, potem przeszedł do Śródmieścia, tu przetrwał - kilkakrotnie zmieniając miejsce schronienia - do kapitulacji Powstania

– relacja człowieka prywatnego, przeżywającego wydarzenia w masie ludności cywil­nej, która wytrącona z rutyny okupacyjnej powszedniości znalazła się z dnia na dzień w odmętach jakiegoś kataklizmu.

– nie utrwala się tu ani desperackiego patosu walki powstańczej, ani dramatyzmu bitewnej przy­gody, zdaje natomiast relację z piwnicznego bytowania warszawiaków żyjących w atmosferze ciągłego zagrożenia bombardowaniami, ostrzałem czy pożarami, z codziennej krzątaniny lu­dzi zaprzątniętych zaspokajaniem najbardziej elementarnych potrzeb, poszukiwaniem blis­kich, zdobywaniem artykułów niezbęd­nych do życia.

– główny wątek opowieści to kolejne ucieczki z rejonów krańcowo zagrożonych do względnie bezpieczniejszych, które niebawem trzeba znów porzucić.

– skrupulatnie rejestruje się zmiany, jakim podlegały domy i ulice wraz z upływem dni a nawet godzin, niezwykle drobiazgowo opisuje się symptomy narastającej klęski powstania i stop­niowej zagłady miasta

– z tej relacji wyłania się świat schronów, podwórek, bram, skrytych przejść, prowizorycznych kuchni i zbiorowych legowisk.

– narracja - chaotyczny język "mówiony", oparty na skojarzeniach



Hanna Krall: Zdążyć przed panem Bogiem

– reportaż - wywiad

– rozmowa z zastępcą komendanta ŻOB-u (Żydowskiej Organizacji Bojowej) Markiem Edelmanem, po wojnie - kardiologiem

– dwie płaszczyzny czasowe - przeszłość i teraźniejszość. Obie rzeczywistości są "wyścigiem z panem Bogiem"

W czasie wojny zdążyć przed panem Bogiem to np. połknąć cyjanek, zanim hitlerowcy znajdą, by zabijać i torturować

Obecnie - zdążyć z operacją, zanim choroba zabije pacjenta

Człowiek niejako ingeruje w boskie decyzje (bo to Bóg decyduje o życiu i śmierci)

– obrazy walki i męczeństwa Żydów

– wstrząsające obrazy życia w getcie, gdzie dobrodziejstwem jest odstąpienie cyjanku. Naukowa analiza głodu i procesu śmierci głodowej. Groza liczb - 1:400 000 (z czterystu tysięcy ludzi ocalał jeden).

– forma - wywiad i relacja odautorska. Język komunikatywny.


Zofia Nałkowska: Medaliony

– geneza utworu:

· doświadczenia czasu wojny

· praca autorki w Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich (gromadzenie materiałów do procesu norymberskiego)

– motto: „ludzie ludziom zgotowali ten los” - gorzka refleksja na temat ludzkiego okrucieństwa

– tytuł: medalion to zdjęcie nagrobne; utwór uwiecznia losy ludzi, z których wielu poniosło śmierć

– forma

· na pograniczu reportażu i literatury pięknej



· spokojny tok narracji, precyzja, beznamiętna rejestracja faktów. Komentarz autorki - ograniczony

· jawny i świadomy kontrast między treścią a sposobem opisu

· metoda skrótu, kondensacja, wybór zdarzeń najbardziej wstrząsających

– wybrane opowiadania:

„Profesor Spanner”

a) rejestr zbrodni profesora, który opracował metodę przerabiania ludzkiego tłuszczu na mydło

b) obraz skutków kontaktu z faszyzmem (postać młodego gdańszczanina, który choć stracił ojca w obozie, nie widzi nic niestosownego w eksperymentach Spannera)

„Dno”


bezradność człowieka wobec swych potrzeb fizjologicznych (głodne kobiety zjadają zwłoki koleżanek)

„Przy torze kolejowym”

kontrowersyjna postawa młodego człowieka, który zabił - tak jak się dobija ranne zwierzę - kobietę, uciekinierkę z transportu

Tadeusz Borowski: Opowiadania

– obnażył mechanizm deprawacji moralnej i upadku człowieka w obozie koncentracyjnym

– więźniowie obozu tworzą zorganizowane społeczeństwo, do którego można się przystosować. By żyć, trzeba być zaradnym, sprytnym, przebiegłym, myśleć tylko o sobie, pozbyć się wrażliwości i współczucia

– problem więźniów funkcyjnych - ofiar, które stają się katami

– behawiorystyczna technika narracji (opis zachowań bez wnikania w sferę psychiki)

- bohater to młody poeta, przed aresztowaniem student polonistyki podziemnego Uniwersytetu Warszawskiego i pracownik warszawskiej firmy budowlanej. W obozie wyrabia w sobie zdolność przystosowania się do nieludzkich warunków egzystencji, uczy się unikać zagrożeń, stępia swoją wrażliwość moralną

– wybrane opowiadania

„Pożegnanie z Marią”

pokazany zwykły dzień okupowanej Warszawy, motyw wesela odbywającego się na Pradze końca 1942 roku, obraz łapanki, podczas której zostaje złapana narzeczona bohatera

„Dzień na Harmenzach”

praca przy układaniu torów kolejowych. Kontrast między Tadkiem - funkcyjnym (najedzony, dobrze ubrany) a innymi więźniami (Żyd Becker)

„Proszę państwa do gazu”

praca na rampie kolejowej podczas przybycia nowego transportu. Selekcja ludzi: młodzi i zdrowi przeznaczeni do pracy a starsi i dzieci - skazani na śmierć. Postać matki, która ucieka przed swym dzieckiem, bo kobiety z dziećmi są kierowane do gazu

„Bitwa pod Grunwaldem”

ukazany obóz przejściowy na terenie Niemiec, po klęsce Hitlera. Bohaterowie wyzwoleni z obozu niemieckiego nie zmieniają swego zachowania. Rzeczywistością poobozową rządzą podobnie nieludzkie prawa jak te za drutami

człowiek zlagrowany – podlegający procesom moralnej degradacji, wspólnik zbrodni, który w obronie własnego życia gotów jest na wszystko


Kazimierz Moczarski: Rozmowy z katem

– geneza


autor więziony za działalność w AK znalazł się w 1949 roku w jednej celi z Jürgenem Stroopem - zbrodniarzem hitlerowskim odpowiedzialnym za zagładę warszawskiego getta

– literatura faktu. Utwór o tym, jak narodził się faszyzm (swoisty dokument socjologiczny)

– forma: rozmowy między więźniami i komentarze autora. Wydarzenia nie są opisywane w spo­sób chronologiczny. Relacja wspomnieniowa, rozmowy odtwarzane z perspektywy czasu

– Stroop jako „człowiek systemu”

· od dzieciństwa przyzwyczajony do bezwzględnego posłuszeństwa, a także respektu dla siły

· typowy esesman, zafascynowany ideologią narodowego socjalizmu i teorią wyższości rasy germańskiej

· bezwzględny zbrodniarz, który nie miał żadnych wyrzutów sumienia (duchowe spustoszenie, jakie może w człowieku poczynić głęboka wiara w ideę i posłuszeństwo wobec rozkazodawców)

Gustaw Herling-Grudziński: Inny świat


  • wspomnienia z sowieckiego łagru

  • obraz obozu: maksymalna eksploatacja więźniów przy minimalnych racjach żywnościowych, śmiertelnie wyniszczająca praca włączona w rytm produkcji panstwa komunistycznego (plany, normy, system brygadowy)

  • więźniowie ulegający systemowi (gwałty i sposób traktowania kobiet- historia Marusi, donosicielstwo – Machapetian, okrucieństwo wobec słabszych i pozbywanie się ich z brygad) i ocalający swe człowieczeństwo (postawy heroiczne- Kostylew, zakonnice umierające za wiarę, głodówka protestacyjna narratora)

Literatura powszechna


Albert Camus: Dżuma

  • nawiązanie do filozofii egzystencjalizmu (istnienie ludzkie kruche, niezrozumiałe, absurdalne, otoczone przez nicość -Bóg nie istnieje)

  • powieść parabola (dżuma jako wojna, zło istniejące w człowieku, absurdalna rzeczywistość)

  • wielu bohaterów przyjmuje postawy heroczne- mają świadomość bezsilności wobec dżumy, ale buntują się

  • główni bohaterowie: Rieux (lekarz, jeden z pierwszych mieszkańców miasta zauważających objawy nadchodzącej zarazy, w obliczu powszechnego zagrożenia niemal bez odpoczynku pracuje w szpitalu i domach chorych, w działaniu przyświeca mu przekonanie, że człowie­kowi nie wolno pogodzić się z nieszczęściem i cierpieniem innych), Tarrou (drugi narrator-prowadzi dziennik, zgłasza się do Rieux z propozycją zorganizowania ochotniczych forma­cji sanitarnych, uważa, że ze złem i cierpieniem trzeba walczyć nawet przy braku nadziei, jego poglądy ukształtował bunt wobec ojca, który skazywał na śmierć w majestacie prawa, stawia pytanie, czy można być świętym bez Boga, czynić dobro bez nadziei zapłaty w życiu wiecznym), Rambert (dziennikarz, który przechodzi przemianę wewnętrzną, początkowo chce wszelkimi sposobami uciec z Oranu, potem decyduje się zostać i nieść pomoc), Paneloux (ksiądz, który początkowo w kazaniach traktuje zarazę jako zasłużoną karę za grzechy, potem zmienia swe poglądy, ale nie przestaje ufać Bogu), Grand (niezaradny życiowo urzędnik merostwa, który w czasie dżumy okazuje się niezastąpiony, gdyż pro­wadzi statystyki pozwalające śledzić przebieg choroby), Cottard (jedyny człowiek, który cieszy się z nadejścia dżumy, gdyż pozwala mu uniknąć aresztowania).

str. /




©operacji.org 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna