Leksykon teologiczny



Pobieranie 9,86 Mb.
Strona1/36
Data20.05.2018
Rozmiar9,86 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36

Leksykon teologiczny

Leksykon teologiczny

Hasła na literę:



[A] [B] [C] [D] [E] [F] [G] [H] [I] [J] [K] [L]

[M] [N] [O] [P] [Q] [R] [S Ś] [T] [U] [V] [W] [Z Ż]

Przedmowa

W ciągu ostatnich trzydziestu lat program badań teologicznych został - ogólnie mówiąc - bardzo wzboga-cony. Źródeł historycznych i biblijnych używa się zazwyczaj bardziej naukowo i bardziej rzetelnie. Dys-kusje w wąskim gronie ustąpiły miejsca dialogowi i zrodziły gotowość uczenia się od najlepszych do-stępnych powag. Studenci i profesorowie łacińskiego Zachodu coraz bardziej odkrywają bogate skarby chrześcijaństwa wschodniego. Sztywne bazowanie na jednej tylko filozofii zastąpiono zdrowszym filozo-ficznym pluralizmem. W większości środowisk teologowie docenili dwa wielkie wyzwania i stawili im czoła: Co wchodzi w grę, kiedy interpretujemy nasze podstawowe teksty? Jakiej metody teologicznej powinniśmy użyć w rozwoju naszych systemów teologicznych? Dialog z judaizmem, islamem i innymi religiami świata rozkwitł w nowy, zdumiewający sposób. W różnych częściach świata pojawiły się lokal-ne i regionalne ujęcia wiary chrześcijańskiej.

Mimo pewnych strat, chrześcijańska teologia wiele na tym zyskała. Równocześnie jednak zmiany, rozwój i nowa różnorodność stworzyły problemy językowe - dla tych zwłaszcza, którzy rozpoczynaj ą studiowa-nie teologii. Studenci mogą nie rozumieć znaczenia ważnych, a nawet podstawowych terminów teolo-gicznych.

Żeby przyjść z pomocą w tej sytuacji, proponujemy ten zwięzły słownik. Celem naszym nie jest przemy-cenie jakiegoś systemu, lecz po prostu wyjaśnienie wyrazów i zwrotów kluczowych, używanych w teolo-gii współczesnej - czasami na różne sposoby. Włączyliśmy też niektóre terminy biblijne, katechetyczne, etyczne, historyczne, liturgiczne i filozoficzne, z którymi studenci teologii wcześniej czy później się spo-tkają. Chociaż adresujemy ten słownik przede wszystkim do ludzi Zachodu (szczególnie do katolików rzymskich), wzrastające kontakty z chrześcijaństwem wschodnim zachęciły nas do dodania niektórych terminów ze Wschodu.

Krótko mówiąc, celem tej pracy jest wyjaśnienie terminologii teologicznej i krzewienie dokładności w jej stosowaniu. Będziemy całkowicie zadowoleni, jeżeli uda nam się dorzucić swój wkład w urzeczywistnie-nie tych zamiarów. Słownik ten był w całości napisany przez nas obu, bierzemy też równą odpowiedzial-ność za jego treść.

Nie wydawało się, by było rzeczą właściwą obciążać zwięzły słownik bibliografią, chcemy jednak wska-zać na ważniejsze źródła: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Dokumenty Soboru Watykań-skiego II (1962-1965), Kodeks Prawa Kanonicznego z roku 1983 (CIC) oraz ostatnie (obecnie 37-e, P. Himermann: Fryburg 1991) wydanie H. Denzingera “Enchiridion symbolorum, definitinum et declaratio-num de rebus fidei et morum" (Podręczny zbiór symbolów, określeń dogmatycznych i wyjaśnień w spra-wach wiary i obyczajów = DH). Tych, którzy mają problemy z językiem łacińskim i greckim odsyłamy do tłumaczeń wielu z dokumentów DH, zamieszczonych w książce The Christian Faith autorstwa J. Neuner i J. Dupuis (Bangalore/Londyn/Nowy Jork, wydanie VI popr., 1996; w skrócie ND).

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 1Leksykon teologiczny

Różni przyjaciele i koledzy służyli nam swą znajomością przedmiotu, co pomogło nam w lepszym wyja-śnieniu wielu terminów: Giorgio Barone-Adesi, Jean Beyer, Charles Conroy, Mańasusai Dhavamony, Ciarence Gallagher, Eduard Hambrye, Eduard Huber, John Long, Antonio Orbe, Ronald Roberson, To-mas Spidlik, Frank Sullivan, Javier Urrutia, Jos Yercruysse, Jared Wiks oraz Boutros Yousif. W szcze-gólny sposób chcemy bardzo serdecznie podziękować Johnowi Michaelowi McDermott oraz Robertowi Taft, którzy przeprowadzili wiele poprawek i uzupełnień.

Z uczuciem wdzięczności poświęcamy ten słownik wielkim poplecznikom teologii i teologów, Eugen'owi i Maureen McCarthy'm.

Gerald O'Collins SJ,

Edward G. Farrugia SJ

Rzym, 16 czerwca 1990



Przedmowa do nowego wydania

W nowym wydaniu naszego Leksykonu niektóre hasła powiększyliśmy, dokonaliśmy koniecznych po-prawek, wprowadziliśmy 50 nowych haseł oraz dodaliśmy indeks nazwisk. Zamieściliśmy obecnie do-kładne odsyłacze do ostatniego (1996) wydania Neuner/Dupuis The Christian Faith, do korzystania ra-zem z wydaniem Denzingera z 1991 roku. W niektórych przypadkach tylko DH zawiera odpowiedni tekst, w kilku tylko ND. Dodaliśmy również odsyłacze do Codex Canonum Ecciesiarum Orientalium, czyli Kodeksu Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich (w skrócie CCEO), ogłoszonego przez papieża Jana Pawła II 18 października 1990 r. Kodeks ten jest niezbędnym dziełem dla ludzi zajmujących się chrześcijaństwem wschodnim.

Nadal słyszy się nieścisłe wypowiedzi, że niniejszy słownik “redagowaliśmy”. Powtórzmy to, co zostało już zaznaczone w przedmowie do pierwszego wydania. Nie zwerbowaliśmy zespołu współautorów, któ-rych pracę następnie byśmy zredagowali; przeciwnie, napisaliśmy razem wszystkie hasła - od “Abba” do “Żydzi”.

Wielkiej zachęty doznawaliśmy od naszych czytelników, zachęcał nas także fakt, że niniejszy słownik ukazał się również w języku indonezyjskim, włoskim, polskim i ukraińskim. Przygotowywane są tłuma-czenia na inne języki obce. W chwili gdy drugie tysiąclecie chrześcijaństwa ustępuje miejsca trzeciemu, ponownie proponujemy naszym czytelnikom ten słownik, pragnąc udoskonalić jasność i ścisłość w teolo-gii chrześcijańskiej na całym świecie.

G. O'C i E.G.F.

Wielkanoc 1999



OD TŁUMACZA (do wydania pierwszego)

Przekładu dokonałem z dostarczonego przez Autorów maszynopisu, co sprawiło, że w naszych polskich warunkach Leksykon mógł się ukazać niewiele później niż oryginał angielski.

Uzupełnienia w tekście słownika pochodzące od tłumacza wyszczególniono kursywą.

Fragmenty Pisma Świętego - jeżeli nie zaznaczono inaczej - przytaczamy za: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych. Wyd. 3. Poznań 1980. Dokumenty soborowe przytaczamy za: Sobór Watykański II. Konstytucje, Dekrety, Deklaracje. Tekst łacińsko-polski. Poznań 1968.

Polskie tłumaczenia wybranych przez autorów fragmentów z “Enchiridionu" Denzingera można znaleźć w: Breviarium fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła. Opr. Stanisław Głowa SJ, Ignacy Bieda SJ (Poznań 1988).

Ks. Jan Ożóg SJ

Kraków, 19 marca 1992

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 2Leksykon teologiczny



Dokumenty Soboru Watykańskiego II

AA Apostolicam actuositatem (Dekret o apostolstwie ludzi świeckich)

AG Ad gentes divnitus (Dekret o działalności misyjnej Kościoła).

CD Christus Dominus (Dekret o pasterskich zadaniach biskupów w Kościele).

DHu Dignitatis humanae (Dekret o wolności religijnej).

DV Dei Verbum (Konstytucja dogmatyczna o objawieniu Bożym).

GED Gravissimum educationis (Deklaracja o wychowaniu chrześcijańskim).

GS Gaudium et spes (Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym).

IM Inter mirifica (Dekret o środkach społecznego przekazywania myśli).

LG Lumen gentium (Konstytucja dogmatyczna o Kościele).

NA Nostra aetate (Deklaracja o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich).

OE Orientalium Ecclesiarum (Dekret o Wschodnich Kościołach Katolickich).

OT Optatam totius (Dekret o formacji kapłanów).

PC Perfectae caritatis (Dekret o przystosowanej odnowie życia zakonnego).

PO Presbyterorum ordinis (Dekret o posłudze i życiu kapłanów).

SC Sacrosanctum Concilium (Konstytucja o Liturgii Świętej).

UR Unitatis redintegratio (Dekret o ekumenizmie).

Inne

CCEO Codex Canonum Ecclesiarum Orientalium (Kodeks Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschod-nich)

CIC Codex Iuris Canonici 1983 (Kodeks Prawa Kanonicznego z roku 1983)

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 3Leksykon teologiczny



Abba. Wyraz aramejski, pieszczotliwy = ojciec, najwyraźniej po raz pierwszy w odniesieniu do Boga użyty przez Jezusa. W Nowym Testamencie (Mk 14, 36; Rz 8, 15; Ga 4, 6) zawsze towarzyszy mu od-powiednik grecki. Zob. przybranie za dzieci boże, bóg jako ojciec.

Aborcja (łac. “poronienie”). Zamierzone zgładzenie nienarodzonego dziecka w łonie matki, lub poprzez usunięcie go z łona matki. Niezamierzona śmierć nienarodzonego dziecka podczas operacji, która ma uratować życie matki jest aborcją “niebezpośrednią”: śmierć dziecka jest tragicznym, choć nieuniknio-nym skutkiem ubocznym operacji, która sama w sobie jest dobra (np. usunięcie rakowatej macicy); śmierć dziecka jako taka nie jest środkiem, który powoduje powrót do zdrowia matki. Pismo Święte przeniknięte jest szacunkiem dla niewinnych istot ludzkich oraz życia ludzkiego na każdym jego etapie; jeden tekst potępia przemoc, która powoduje poronienie (Wj 21, 22-25). Dwa dokumenty wczesnochrze-ścijańskie, Didache (5.2) i List Barnaby (19.5), potępiają aborcję, a niektórzy pisarze patrystyczni (np. św. Bazyli Wielki [zm. 379]) traktują jako morderstwo. Synod w Elwirze (306 r.) ekskomunikuje kobiety wywołujące poronienie dozwalając, by te, które tego żałują, mogły przystąpić do Komunii św. dopiero w chwili śmierci (kanon 63), natomiast Synod w Ancyrze (314 r.) dopuszcza je do Komunii św. po kilku latach pokuty (kanon 21). Synod Quinisextum (691-692) nazywa tych, którzy powodują aborcję “morder-cami” (kanon 91). Popierając miłość małżeńską i szacunek dla życia ludzkiego. Sobór Watykański II określa dzieciobójstwo i aborcję jako “okropne przestępstwa” (GS 51; zob. także GS 27). Potępienie aborcji zostało powtórzone w encyklice Jana Pawła II (ur. 1920) z 1995 r. Evangelium vitae. Obydwa kodeksy prawa kanonicznego Kościoła katolickiego traktują aborcję jako poważne przestępstwo przeciw-ko życiu ludzkiemu (CIC 1397; CCEO 728 §2). W łacińskim Kodeksie Prawa Kanonicznego ci, którzy skutecznie wywołują aborcję, ściągają na siebie automatycznie (latae sententiae) ekskomunikę (CIC 1398); w kodeksie wschodnim ekskomunika nie jest automatyczna, ale zarezerwowana dla biskupa. Zob. ekskomunika, Latae Sententiae, regulacja urodzeń, Sobór Watykański II, Synod Quinisextum.

Absolucja. Zob. rozgrzeszenie.

Abstynencja. Zob. wstrzemięźliwość.

Adam (hebr. “człowiek”). Wyraz biblijny na oznaczenie pierwszego człowieka stworzonego razem z Ewą na obraz i podobieństwo Boże (Rdz l, 26-27) i rzeczywistego przodka Jezusa (Łk 3, 38). Jako Drugi albo Ostatni Adam Chrystus przywrócił rodzajowi ludzkiemu usprawiedliwienie i życie utracone przez pierwszego Adama (zob. DH 901, 1524; ND 1928). Zob. Ewa, grzech pierworodny, nowa Ewa, uspra-wiedliwienie, wielożeństwo.

Ad limina (łac. “do progu”). Zob. wizyta ad limina.

Adopcja na dzieci Boże. Zob. przybranie za dzieci Boże.

Adopcjonizm (z łac. “przybranie”). Herezja powstała w Hiszpanii w VIII stuleciu, która utrzymywała, że Chrystus jako Bóg był z samej natury prawdziwym Synem Bożym, ale jako Człowiek był tylko Synem przybranym (zob. DH 595,610-15; ND 638). Głównymi przedstawicielami adopcjonizmu byli: Elipand (ok. 718-802), arcybiskup Toledo, i Feliks (zm. 818), biskup Urgel. Źródłem tej herezji było panowanie muzułmanów w Toledo, ówczesnej stolicy Hiszpanii, i teologia islamska, w której jedną z głównych za-sad jest twierdzenie, że Bóg nie może mieć Syna. Jej poprzednikami byli ebionici i monarchianie, których studia Adolfa von Hamacka (1851-1930) powiązały z adopcjonizmem. Zob. Ebionici, islam, monarchia-nie, nestorianie.

Adoracja (łac. “oddawanie czci, uwielbienie”). Kult najwyższy, przysługujący tylko Panu Bogu (Pwt 20,1-4; J 4,23), naszemu Stwórcy i Odkupicielowi, który sam jeden powinien odbierać “uwielbienie i

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 4Leksykon teologiczny



chwał” (Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary). Wierzący oddają cześć Bogu w różnych wize-runkach (np. w Krzyżu); adorują też Chrystusa obecnego w Najświętszym Sakramencie (zob. DH 600-01; ND 1251-52). Zob. ikona, krzyż, kult świętych, oddawanie czci Bogu.

Adwent (łac. “przyjście, przybycie”). W chrześcijaństwie zachodnim cztery tygodnie przygotowania do obchodu uroczystości Bożego Narodzenia, rozpoczynające rok liturgiczny. Charakterystyczną cechą Ad-wentu jest pewne zubożenie obchodów liturgicznych. W niedziele Adwentu nie odmawia się Gloria (oprócz uroczystości Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny), szaty liturgiczne przybieraj ą pokutny kolor fioletowy (oprócz trzeciej niedzieli Adwentu, kiedy to można użyć koloru różowego). Przez “adwent” rozumiemy też “drugie przyjście” Chrystusa i koniec dziejów świata. Zob. gloria, kalen-darz liturgiczny, Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny, paruzja, przygotowanie do Bożego Narodzenia.

Adwentyści Dnia Siódmego. Ugrupowanie wywodzące się z głównego nurtu adwentystów, wyznanie, które utworzyło się, gdy William Miller (1742-1849) zaczął w 1831 r. głosić, że w roku 1844 nastąpi ko-niec świata, a Chrystus pojawi się po raz drugi. Wybitnym przedstawicielem Adwentystów Dnia Siódme-go była Ellen G. White (1827-1915). Ich dniem świętym jest sobota zamiast niedzieli, chrztu udzielają dorosłym przez całkowite zanurzenie, powstrzymuj ą się od picia alkoholu i palenia tytoniu i żyją w oczekiwaniu na paruzję, ale nie zapowiadają, w którym konkretnie roku nastąpi powrót Chrystusa. Zob. adwent, niedziela, paruzja, szabat.

Aftartodokeci (gr. “niezniszczalność, mniemanie, przypuszczenie, pozór” = przypuszczenie o nieznisz-czalności”). Powstała w VI wieku herezja monofizycka, założona przez Juliana z Halikamasu (zm. po 518). Głosiła ona, że od pierwszej chwili wcielenia ciało Chrystusa było niezniszczalne i nieśmiertelne; Chrystus przyjął jednak dobrowolnie cierpienia dla naszego dobra. Zob. doketyzm, monofizytyzm, Sobór Chalcedoński.

Agape (gr. “miłość”). Wyraz znamienny dla Nowego Testamentu, używany szczególnie w Ewangelii św. Jana, w Listach św. Jana i św. Pawła na określenie miłości Boga (lub Chrystusa) do nas i pochodnie na określenie naszej miłości do Boga i do siebie nawzajem (np. J 15, 12-17; 1 J 4, 16; 1 Kor 13). Wyraz ten dotyczy również wspólnego posiłku, który pierwsi chrześcijanie spożywali w związku z Eucharystią. Zob. eucharystia, miłość 2.

Agnostycyzm (gr. “nie wiedzący”). Pogląd głoszący, że nie możemy niczego z całą pewnością wiedzieć o Bogu, o “tamtym” świecie oraz o życiu pozagrobowym (por. DH 3475-3477,3494-3495, GS 57). Po-wszechnie wyraz ten oznacza różne postaci religijnego sceptycyzmu. Zob. ateizm.

Akatistos (gr. “nie siedząc”). Jedna z najstarszych i najpiękniejszych pieśni pochwalnych na cześć Matki Bożej na bizantyńskim Wschodzie. Składa się z 24 strof, a śpiewa sieją zazwyczaj stojąc (stąd jej nazwa) podczas sobotniego czuwania wigilijnego w piątym tygodniu greckiego Wielkiego Postu. Pierwsza część tekstu opiera się na Łukaszowym opowiadaniu o dzieciństwie Pana Jezusa, przeplatanym niektórymi elementami apokryficznymi i refrenem: “Witaj, Maryjo”; Część druga rozważa zbawczy wpływ narodze-nia Jezusa na cały wszechświat. Autorstwo “Akatistos” przypisywano dwóm patriarchom Konstantyno-pola, Sergiuszowi (patriarcha w latach 610-38) i św. Germanowi (patriarcha w latach 715-30), jednakże najprawdopodobniej autorem jest św. Roman Pieśniarz (Melodos) (zm. ok. 560 r.). Zob. theotokos.

Akemeci (akojmeci; gr. “nie śpiący”). Mnisi, którzy na serio potraktowali nakaz św. Pawła: “Nieustannie się módlcie” (1 Tes 5, 17), żyli w całkowitym ubóstwie i oddawali się modlitwie - grupami - przez dwa-dzieścia cztery godziny na dobę. Ich założycielem był opat, św. Aleksander (ok. 356 - ok. 460). Akemeci popierali Sobór Chalcedoński, później jednak niesłusznie ich oskarżono o nestorianizm. Główny ośrodek

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 5Leksykon teologiczny



mieli w Konstantynopolu, a przetrwali aż do XIII wieku, złagodzili jednak ubóstwo i wybudowali słynną bibliotekę. Pawłowy ideał stał się także natchnieniem dla mistyków zachodnich, szczególnie dla zgroma-dzeń zakonnych uprawiających wieczystą adorację. Zarówno na Wschodzie, jak na Zachodzie przyjęto propozycję Orygenesa (ok. 185 - ok. 254), by połączyć modlitwę z konieczną pracą, tak by całe życie się stało “nieustanną modlitwą”. Zob. asceza, hezychazm, liturgia godzin, modlitwa, życie monastyczne.

Akojmeci Zob. akameci.

Akolita (gr. “towarzyszący”). Zob. lektor, tonsura.

Albigensi. Herezja średniowieczna, której nazwa pochodzi od miasta Albi w południowej Francji; było ono ich głównym ośrodkiem. Przez odkupienie rozumieli albigensi wyzwolenie duszy od ciała, odrzucali materię jako zło, odrzucali też konsekwentnie wcielenie Chrystusa, sakramenty i zmartwychwstanie ciał. Zwolennicy albigensów dzielili się na “doskonałych”, którzy nie zawierali związków małżeńskich i pro-wadzili życie krańcowo surowe, oraz na “zwyczajnych” wiernych, którzy żyli normalnie, dopóki się nie znaleźli w niebezpieczeństwie śmierci. W roku 1215 Sobór Laterański IV potępił tę herezję, (zob. DH 800-802; ND 19-21). Zob. bogumiłowcy, dualizm, katarzy, manicheizm, Sobór Laterański IV.

Alegoria (gr. “obrazowy sposób wyrażania się”). Szczegółowa interpretacja wychodząca poza ze-wnętrzną warstwę narracyjną w celu odkrycia głębszych i dalszych powiązań z rzeczywistością (np. ale-goria winnicy u Iz 5, 1-7; Ps 80, 8-13). Św. Paweł w niektórych miejscach idzie za współczesną sobie egzegezą żydowską i tłumaczy Stary Testament alegorycznie (np. Ga 4, 21 - 5,1). Inaczej niż pisarze an-tiocheńscy, Orygenes (ok. 185 - ok. 254) i szkoła aleksandryjska woli czasem alegoryczny sens opowia-dań Starego Testamentu niż dosłowny. Podobnie jak inni Ojcowie Zachodni, św. Augustyn uznaje za-równo dosłowny, jak alegoryczny sens Pisma Świętego. Zob. egzegeza, haggada, hermeneutyka, oryge-nizm, przypowieść, sens Pisma Świętego, teologia aleksandryjska, teologia antiocheńska.

Aleksandryjska teologia. Zob. teologia aleksandryjska.

Alleluja (heb. “chwalcie Jah” [skrócona forma Jahwe], “chwalcie Pana”). W liturgii łacińskiej aklamacja towarzysząca antyfonie przed Ewangelią. Wiązała się z radością Wielkanocy, a zatem opuszczono ją w pokutnych okresach Adwentu i Wielkiego Postu. W liturgiach wschodnich nie ma konotacji świątecz-nych, a zatem jest używana dużo częściej, nawet podczas nabożeństw pogrzebowych. “Alleluja” jest szczególnie związane z hymnem Cherubikon, czyli “hymnem cherubinów”, który, gdy kończy się Litur-gia Słowa, a zaczyna Liturgia Eucharystyczna, towarzyszy przyniesieniu darów do ołtarza w czasie “wielkiego wejścia” (które należy odróżnić od “małego wejścia”, otwierającego całe nabożeństwo litur-giczne). Chrześcijanie (zob. Ap 19, 1-6) przejęli określenie alleluja (lub halleluja, formę używaną w me-diolańskim obrządku ambrozjańskim do 1976 r.) ze Starego Testamentu, gdzie występuje tylko w Psal-mach, za wyjątkiem Księgi Tobiasza 13, 17. Rabini żydowscy nazywali Psalmy 113-118 “Wielkim Halle-lem”. Pod koniec swej ostatniej wspólnej Paschy Jezus i j ego uczniowie zaśpiewali drugą połowę “Wiel-kiego Hallelu”, Psalmy 115-118 (Mk 14, 26). Zob. adwent, cherubikon, liturgia eucharystyczna, liturgia słowa, pascha, przygotowanie do Bożego Narodzenia.

Ambona (gr. “iść w górę”). W starożytnych kościołach podwyższony stopień (albo przed ołtarzem, albo na środku kościoła), z którego kantorzy (łac. “śpiewacy”) prowadzili śpiew, lektorzy (łac. “czytający”) czytali teksty z Pisma Świętego, a kaznodzieje wygłaszali kazania. Czasami kościoły miały dwie ambony: odpowiednio po stronie południowej i północnej; z jednej czytano lekcję ze Starego Testamentu i list, z drugiej głoszono Ewangelię. Do najbardziej zdobionych ambon należą ambona wykonana na polecenie Justyniana I (cesarza w latach 517-565) dla kościoła Hagia Sophia w Konstantynopolu (obecnie Istambuł) oraz ambona w Bazylice św. Marka w Wenecji. Ambony były często wypierane przez lektoria (czyli

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 6Leksykon teologiczny



przenośne pulpity do czytania) i podwyższoną kazalnicę (zwykle po północnej stronie kościoła). Obecnie podwyższone kazalnice na zewnątrz świątyni mają często charakter dekoracyjny i używane są tylko przy wyjątkowych okazjach. W greckich kościołach prawosławnych ambona jest zwykle połączona z ikono-stasem, lub przynajmniej znajduje się w jego pobliżu. Zob. epistoła, ikonostas, lektor, liturgia słowa, pul-pit.

Amen (heb. “wspierać, nie ustępować”). Słowo wywodzące się ze żródłosłowu hebrajskiego, które mogło oznaczać (dosłownie) kołek wbity w ziemię do napinania namiotu, (metaforycznie) prawdę i wierność oraz (w kontekście religijnym) “zaiste” lub “niech się stanie”. Na końcu doksologii, lub innej modlitwy “amen” wyrażało potwierdzenie, lub akceptację tego, co zostało powiedziane (Ps 41, 13; 1 Kor 14, 16). Zgromadzenia żydowskie słowem “Amen” odpowiadały na nauczanie kapłanów (Pwt 27, 15-26). Według Ewangelii Chrystus często rozpoczynał niektóre uroczyste wypowiedzi jednym “amen” (np. Mt 6, 2), lub potrójnym “amen” (np. J 12,24) - zwyczaj ten uderzająco różnił się od normalnego użycia słowa “amen”, którym wyrażano aprobatę na zakończenie modlitwy, lub wypowiedzi (zob. również Ap 22, 20). “Amen” występuje, co zrozumiałe, jako tytuł zmartwychwstałego Jezusa, “świadka wiernego i prawdomównego” (Ap 3, 14). Od czasów nowotestamentalnych chrześcijanie wszędzie kończyli modlitwy, hymny i wyzna-nia wiary słowem “amen”, tak jak to obecnie ma miejsce we wszystkich liturgiach chrześcijańskich. Zob. liturgia, modlitwa.

Amerykanizm. Niewłaściwie zdefiniowany ruch, który powstał pod koniec XIX wieku w Stanach Zjed-noczonych wśród katolików, otwartych na to, co było najlepsze w amerykańskim purytanizmie i w Oświeceniu, w rozpoczynającym się ekumenizmie i w ówczesnej kulturze; wielki wpływ wywarł na ten ruch ks. Teodor Izaak Hecker( 1819-1888), założyciel ojców paulinistów. W roku 1899 Leon XIII potępił wypaczoną wersję amerykanizmu (DH 3340-3346; ND 2015-2018). Niektóre myśli przewodnie amery-kanizmu, takie jak wolność wyznania, obroniono później podczas Soboru Watykańskiego II (por. DHu 2-8). Zob. ekumenizm, oświecenie, purytanie, sobór watykański II, wolność wyznania.

Anabaptyści (gr. “powtórnie udzielający chrztu”). Ruch, który powstał w wieku XVI (przede wszystkim w Niemczech, Holandii i Szwajcarii); jego zwolennicy uważali chrzest dzieci za nieważny i głosili ko-nieczność “powtórnego chrztu” dorosłych. Dzieli się na kilka grup, z których najsławniejszej przewodził Tomasz Münzer (ok. 1490-1535), przywódca wojny chłopskiej (1522-1525). Inna grupa anabaptystów próbowała ustanowić rządy teokratyczne w Monastyrze (1533-1535) pod wodzą Jana Mattysa i Jana z Lejdy. Spadkobiercami anabaptystów byli mennonici, spotykani głównie w Ameryce Północnej, którzy szli śladami Mennona Simonsa (1496-1561). Zob. chrzest dzieci, teokracja.

Anachoreci (gr. “wycofujący się” z życia publicznego). Wyrazem tym określano mnichów wschodnich, którzy prowadzili życie pustelnicze, tak jak eremici na Zachodzie. O ile zachodni eremici mogą by ć pod kierownictwem miejscowego biskupa (CIC 603 § 2), anachoreci wschodni mogą być powiązani z klaszto-rami (CCEO 481-85, 570). Zob. cenobici, góra Athos, życie monastyczne.

Anafora (gr. “podwyższenie - podniesienie się”). Modlitwa eucharystyczna albo kanon w czasie Mszy świętej. Zazwyczaj zawiera on wstępny dialog, dziękczynienie, słowa ustanowienia Najświętszego Sa-kramentu z Ostatniej Wieczerzy, anamnezę, epiklezę i doksologię. Wschodni Syryjczycy nazywali anafo-rę “quddasza” (syr. “uświęcenie”). Na Wschodzie przybiera ona imię apostoła albo jakiegoś innego świę-tego (np. anafora św. Jana Chryzostoma, lub anafora Addai i Mari). Zob. doksologia, epikleza, modlitwa eucharystyczna.

Anakefalaiosis (gr. “ponowne zebranie”). Zob. nowe zjednoczenie w Chrystusie jako Głowie.

Wydawnictwo WAM, Kraków 2002 7Leksykon teologiczny




  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna