Laseroterapia jest od 50 lat jest coraz szerzej stosowana w leczeniu schorzeń oczu



Pobieranie 74,64 Kb.
Data27.10.2017
Rozmiar74,64 Kb.




Marek E. Prost



Laserokoagulacja z zastosowaniem wziernika pośredniego w leczeniu retinopatii wcześniaków



Centrum Okulistyki Dziecięcej w Warszawie


Słowa kluczowe: fotokoagulacja laserowa, wziernik pośredni, retinopatia wcześniaków

Key words: laser photocoagulation, indirect ophthalmoscopy, ROP

Streszczenie: Laseroterapia jest w chwili obecnej jedną z głównych metod leczniczych stosowanych w terapii schorzeń siatkówkowo-szklistkowych. W ostatnich latach coraz większą popularność zyskały lasery sprzężone z wziernikiem pośrednim, szczególnie w leczeniu retinopatii wcześniaków. W związku z tym w niniejszej pracy omówiono aspekty optyczne laseroterapii z zastosowaniem wziernika pośredniego, technikę zabiegu oraz wskazania i przeciwwskazania. Metoda ta pozwala na użycie laseroterapii u chorych leżących (w znieczuleniu ogólnym) oraz na lepszą koagulację zmian położonych na dalekim obwodzie, co jest bardzo ważne w leczeniu retinopatii wcześniaków.


Summary: Laser treatment is now one of the major therapeutic methods used in vitreoretinal practice. In the last years laser indirect ophthalmoscopy has gain a lot of interests, especially in the treatment of ROP. Therefore, in the paper optics of laser indirect ophthalmoscopy, treatment techniques, indications and contraindications are discussed. It enables the ophthalmologist to treat patients in supine position (in general anesthesia) and to provide easier laser therapy to the far periphery of the retina which is of utmost importance in treatment children with ROP.

Laseroterapia jest od 50 lat jest coraz szerzej stosowana w leczeniu schorzeń oczu. W każdym urządzeniu laserowym wytwarzana w różny sposób wiązka światła przesyłana jest światłowodem do wnętrza gałki ocznej przez specjalny system optyczny. W pierwszych fotokoagulatorach (lampa ksenonowa, laser rubinowy) zastosowano do tego celu wziernik bezpośredni lub jego modyfikacje. Pod koniec lat sześćdziesiątych w USA rozpoczęto próby z laserami sprzężonymi z lampą szczelinową oraz wziernikiem pośrednim. O wiele dokładniejsza i wygodniejsza w użyciu okazała się lampa szczelinowa i do chwili obecnej jest ona najczęściej stosowanym systemem optycznym w laserach okulistycznych. Ze względów technicznych zarzucono wtedy badania nad użyciem wziernika pośredniego. Na początku lat osiemdziesiątych w operacjach siatkówki zaczęto stosować endofotokoagulacje i do chwili obecnej jest ona uważana za najbardziej optymalną metodę laseroterapii śródoperacyjnej. Lasery sprzężone z lampą szczelinową wymagały jednak siedzącej pozycji leczonego chorego. Dlatego też nie mogły być stosowane u dzieci, u pacjentów leżących oraz w znieczuleniu. W związku z tym w latach na początku lat osiemdziesiątych rozpoczęto ponownie próby z obuocznymi wziernikami pośrednimi i w latach dziewięćdziesiątych weszły one do bardziej powszechnego użytku (2, 3, 4). Najszersze zastosowanie znalazły one w leczeniu retinopatii wcześniaków (1, 3, 5). W chwili obecnej wiele firm oferuje już lasery sprzężone z wziernikami pośrednimi. W przypadku laserów diodowych, które stosowane są głównie u dzieci, wzierniki te stanowią ich standardowe wyposażenie. Wykonywanie laseroterapii przy pomocy wziernika pośredniego jest jednak o wiele bardziej skomplikowane niż przy pomocy lampy szczelinowej. Jest to związane z tym, że na wielkość i moc ogniska jakie uzyskuje się na dnie oka ma wpływ wiele czynników jak np. siła użytej soczewki, jej odległość od wziernika, zogniskowanie obrazu siatkówki itd. W związku z tym w niniejszej pracy postanowiono omówić podstawy optyczne laseroterapii przy użyciu wziernika pośredniego, stosowane techniki oraz wskazania kliniczne, ze szczególnym uwzględnieniem specyfiki leczenia retinopatii wcześniaków.



Aspekty optyczne laseroterapii z użyciem wziernika pośredniego

1. Budowa laserów z wziernikiem pośrednim.

Obuoczne wzierniki pośrednie stosowane w laserach są zasadniczo takie same jak wzierniki używane w celach diagnostycznych. Jedyną różnicą jest to, że posiadają one wmontowany rozdzielacz optyczny, który pozwala na wprowadzenie do układu optycznego wziernika światłowodu doprowadzającego wiązkę laserową (w laserach działających w podczerwieni również wiązkę celowniczą) oraz układ pozwalający na regulację jej położenia. Pozwala to na równoczesne oglądanie dna oka oraz wykonywanie laseroterapii.

2. Wielkość ogniska laserowego na dnie oka

Wielkość obrazu widzianego przez lekarza w obuocznym wzierniku pośrednim zależy przede wszystkim od mocy soczewki trzymanej w ręku oraz od stanu refrakcji oka pacjenta. Otrzymany obraz jest rzeczywisty, odwrócony i stereoskopowy i powstaje w płaszczyźnie znajdującej się ok. 40 cm od wziernika i parę centymetrów od trzymanej soczewki w kierunku osoby badającej (ryc.1).


Wiązka laserowa




Punkt ogniskowy wiązki laserowej i obserwacyjnej


Płaszczyzna powstawania obrazu dna oka



Wiązka obserwacyjna

Obiektyw


wziernika

Zogniskowana wiązka laserowa i obserwacyjna

3,3 - 5

cm

40 cm

Układ optycny oka pacjenta

Soczewka trzymana w ręku


Ryc, 1 Powstawanie obrazu w czasie wziernikowania pośredniego
W przypadku soczewki +20 D odległość ta wynosi 5 cm, zaś przy +30 D 3,3 cm. Powiększenie obrazu przy oku miarowym (ok.+60 D) i soczewce +20 D wynosi 3x (60D/20D), zaś przy soczewce +30 D 2x (60D/30D). W płaszczyźnie tej znajduje się również ogniskowa wiązki laserowej. Wielkość ogniska laserowego na powierzchni siatkówki zależy od średnicy wiązki laserowej, mocy trzymanej w ręku soczewki oraz stanu refrakcji oka (2):

moc soczewki trzymanej w ręku

Wielkość ogniska na dnie oka = średnica wiązki laserowej X

refrakcja oka


W przypadku oka miarowego, soczewki +20 D oraz średnicy wiązki laserowej 1200μm wynosi ona

20D


1200 μm X = 400 μm

60D


Ta wielkość ogniska uzyskiwana jest tylko wtedy, kiedy ustawienie głowy osoby badającej oraz trzymanej w ręku soczewki są takie, że obraz znajduje się idealnie w płaszczyźnie przechodzącej prze ognisko. Przy innych położeniach wielkość ogniska laserowego będzie większa, ale równocześnie zmniejszy się gęstość mocy (patrz niżej). Położenie ogniska laserowego może być zmieniane ruchami głowy lekarza, zaś widziany obraz dna oka ustawieniem trzymanej w ręku soczewki oraz oka pacjenta (2).

3. Moc soczewki trzymanej w ręku a wielkość ogniska na dnie oczu

Wielkość ogniska laserowego na dnie oka zależy od mocy soczewki trzymanej w ręku przez lekarza.

Oblicza się ją przy pomocy wzoru podanego powyżej. Wraz z zwiększaniem się mocy soczewki średnica ogniska jest większa, natomiast gęstość mocy jest mniejsze (tabela I).



Tabela I

Zmiany wielkość ogniska laserowego oraz gęstości mocy na powierzchni siatkówki w zależności od liczby dioptrii soczewki trzymanej w ręku

Moc soczewki

Wielkość ogniska na dnie oka (w μm)

Gęstość mocy (W/cm2) przy mocy lasera 300mW

15 D

300

424

20 D

400

240

28 D

560

122

30 D

600

107

4. Wpływ refrakcji oka na wielkość ogniska laserowego na dnie oka

Wielkość ogniska na powierzchni siatkówki zależy również od stanu refrakcji oka w tym od współczynnika załamania światła przez ośrodki optyczne gałki. Krótkowzroczność powoduje zmniejszenie średnicy ogniska, zaś nadwzroczność powiększenie. Można to obliczyć w oparciu o podany wyżej wzór. Np. przy krótkowzroczności refrakcyjnej –10 D refrakcja moc układu optycznego oka będzie wynosiła 70 D i wtedy przy soczewce trzymanej w ręku o mocy +20 D i średnicy wiązki laserowej 1200 μm średnica ogniska na dnie oka będzie wynosiła nie 400 μm, ale 343μm. Przy nadwzroczności osiowej +10 D średnica ta będzie wynosiła 480 μm.

Współczynnik załamania światła w prawidłowych warunkach zmienia się w niewielkim zakresie. Do zwiększenia jego wartości może dojść np. w przypadku zwiększenia gęstości jądra soczewki w przebiegu zaćmy. Do znaczniejszego zwiększenia dochodzi zazwyczaj dopiero przy zaawansowanej zaćmie, kiedy wykonanie laseroterapii nie jest przeważnie możliwe. Do bardzo dużych zmian wartości współczynnika może natomiast dojść w przypadku wypełnienia gałki ocznej powietrzem lub olejem silikonowym. Np. powietrze powoduje dużą krótkowzroczność gałki ocznej, ponieważ różnica współczynników załamania światła na granicy tylnej powierzchni soczewki i pęcherzyka powietrza w komorze ciała szklistego staje się o wiele większa niż ma to miejsce w prawidłowym oku. W oczach tych obserwuje się bardzo dużą krótkowzroczność od –45 D do –80 D. Całkowita refrakcja oka chorego wzrasta wtedy do 105 do 140 D. Przy soczewce trzymanej w ręku o mocy +20 D i średnicy wiązki laserowej 1200 μm średnica ogniska na dnie oka będzie wynosiła nie 400 μm, ale 171 do 229 μm. Wynikiem tego będzie ok. dwukrotne zwiększenie gęstości mocy i znaczne zwiększenie efektu działania lasera na dnie oka. Dlatego w sytuacji takiej lekarz powinien zmniejszyć moc w laserze lub też zastosować soczewkę trzymaną w ręku o większej mocy (+28 do + 30 D –patrz wyżej) albo zwiększyć odległość wziernika od soczewki (patrz niżej).

W przypadku wypełnienia oka olejem silikonowym całkowita refrakcja oka zmniejsza się i ogniska na dnie oka są większe (2).

5. Odległość wziernika od soczewki trzymanej w ręku.

Najmniejsze ognisko na dnie oka uzyskuje się wtedy, gdy obraz ogniska laserowego znajduje się dokładnie w ognisku całego układu optycznego (ryc. 2).




Soczewka trzymana w ręku

Układ optycny oka pacjenta

Obiektyw


wziernika


Wiązka zogniskowana na siatkówce = najmniejsze ognisko na dnie oka



Wiązka rozbieżna

Wiązka zbieżnła

Wiązka równoległa

Wiązka zogniskowana przed siatkówką = większe ognisko na dnie oka

Wiązka zogniskowana za siatkówką = większe ognisko na dnie oka


Ryc. 2 Wpływ odległości wziernika od soczewki trzymanej w ręku na wielkość ogniska laserowego ma dnie oka

Zwiększenie odległości wziernika od soczewki trzymanej w ręku powoduje znaczne zwiększenie średnicy ogniska na dnie oka i zmniejszenie gęstości mocy (ryc. 2, tabela II).


Tabela II

Zmiany wielkość ogniska laserowego oraz gęstości mocy na powierzchni siatkówki w zależności od odległości wziernika od płaszczyzny ogniskowej (odległości od soczewki trzymanej w ręku)

Odległość od ogniska (soczewki trzymanej w ręku)

Wielkość ogniska na dnie oka (w μm)

Gęstość mocy (W/cm2) przy mocy lasera 300mW

W ognisku

400

240

zwiększenie o 1cm

500

150

zwiększenie o 2 cm

600

100

Zwiększenie średnicy ogniska na dnie oka powoduje również zmniejszenie odległości wziernika od soczewki trzymanej w ręku (ryc.2).



Technika laserokoagulacji przy użyciu wziernika pośredniego

Laserokoagulacja siatkówki u wcześniaków wykonywana jest zazwyczaj w znieczuleniu ogólnym. Jeżeli stan ogólny dziecka wyklucza znieczulenie ogólne możliwe jest wykonanie zabiegu w znieczuleniu miejscowym.

Technika laserokoagulacji przy użyciu wziernika pośredniego różni się od tej, do jakiej przyzwyczajony jest lekarz wykonujący zabieg w lampie szczelinowej. Główna różnica to możliwość modyfikowania efektu na dnie oka przy pomocy różnych ustawień poszczególnych elementów wziernika pośredniego. Wymaga to od lekarza dużej biegłości w posługiwaniu się tym wziernikiem.

Przed każdym użyciem lasera należy ustawić pozycję wiązki laserowej. Powinna się on znajdować w centrum białego pola świetlnego wziernika pośredniego. Jej ustawienie paracentralne może być przyczyną niepożądanej koagulacji tęczówki, co może prowadzić do zwężenia źrenicy, a w przypadku lasera argonowego do punktowatych zmętnień w soczewce. Następną czynnością jest uzyskanie ostrego obrazu dna oka, wypełniającego całą powierzchnię trzymanej w ręku soczewki. W przypadku krótkowzroczności soczewkę należy przybliżyć, zaś przy nadwzroczności oddalić od oka pacjenta aby uzyskać tą samą wielkość widzianego obrazu. Obraz ten można powiększyć odsuwając soczewka od oka pacjenta. Widziany obraz wiązki laserowej (lasera celowniczego w przypadku lasera diodowego) powinien być widziany jako ostro odgraniczony punkt na dnie oka. Jeżeli jego granice są nieostre należy dostosować odległość soczewki od wziernika.

Większość laserów z wziernikiem pośrednim nie ma możliwości zmiany średnicy wiązki laserowej. Wielkość ogniska koagulacji na dnie oka można natomiast regulować zmieniając moc soczewki trzymanej w ręku oraz odległość wziernika od niej (patrz wyżej). Rozpoczynając zabieg należy zaczynać od małych wartości mocy lasera (ok. 200 – 250 W), ponieważ trudno jest przewidzieć jaka będzie gęstość mocy na dnie oka przy danej soczewce i ustawieniu wziernika pośredniego. Z tego samego powodu nie należy stosować krótkich czasów ekspozycji, ponieważ wymaga to użycia większej mocy, co przy dużej zmienności wielkości ogniska w czasie wziernikowania może powodować okresowo zbyt silną koagulacją. Uważa się, że optymalny czas to 250 – 350 milisekund. Czasy poniżej 200 milisekund nie powinny być stosowane przy koagulacji z użyciem wziernika pośredniego, chyba, że lekarz ma duże doświadczenie w wykonywaniu tej procedury.

W czasie laserokoagulacji często stosuje się wgłabiacz twardówkowy. Jest on szczególnie pomocny w przypadku laseroterapii u wcześniaków, przy małej gałce ocznej oraz przy często wąskiej źrenicy. Pomaga on unieruchomić gałkę oczną w trakcie zabiegu, zmienić pozycję oka bez ruchów głowy lekarza, uzyskać wgląd w obwodowe części siatkówki oraz ucisnąć naczyniówkę, przez co zmniejsza się jej działanie ochładzające w ognisku lasera pozwalając na uzyskanie większego efektu koagulacji. Wgłobienie obwodowej siatkówki pozwala również ustawić ją prostopadle do kierunku wiązki laserowej, przez co ogniska na dnie oka są okrągłe, a nie owalne wskutek czego uzyskuje się równomierny rozkład gęstości mocy na całym jej obszarze. Podobny efekt można uzyskać przechylając soczewkę trzymaną w ręku.

Zmianę pozycji wiązki laserowej na dnie oka można osiągnąć różnymi metodami. Największą zmianę pozycji można uzyskać ruchami głowy lekarza, zaś mniejsze wgłabiając twardówkę oraz poruszając soczewkę trzymaną w ręce, wykorzystując jej działanie pryzmatyczne.

Przy wykonywaniu koagulacji panretinalnej często stosuje się automatyczne powtarzanie kolejnych koagulacji. Pozwala to na znaczne skrócenie czasu zabiegu. Funkcja ta nie powinna być jednak stosowana w oczach wypełnionych gazem, ponieważ uzyskuje się wtedy znaczne zmniejszenie wielkości ogniska na dnie oka i zwiększenie gęstości mocy. Dlatego też efekty kolejnych koagulacji na dnie oka mogą być różne co może powodować krwotoki z naczyniówki.

Należy również pamiętać, że koagulacja jest silniejsza w przedniej części siatkówki. Jest to spowodowane tym, że ogniska na tym obszarze są mniejsze, zaś ich kształt jest zazwyczaj owalny przez co efekt koagulacji jest nierównomierny (2). Na obwodzie dna oka naczyniówka jest cieńsza, wskutek czego jej efekt ochładzający jest zmniejszony. Efekt ten możemy zmniejszyć zwiększając odległość wziernika od soczewki trzymanej w ręku, przechylając ją aby uzyskać położenie najbardziej równoległe do powierzchni siatkówki oraz stosując wgłabiacz twardówkowy.

Wskazania do laserokoagulacji z zastosowaniem wziernika pośredniego

Laseroterapia z zastosowaniem lampy szczelinowej pozostaje nadal główna metodą wykonywania zabiegu u chorych ze schorzeniami oczu. W wielu przypadkach użycie wziernika pośredniego znacznie ułatwia przeprowadzenie zabiegu, zaś czasami jest to jedyna możliwość jego wykonania.

1.Retinopatia wcześniaków

W chwili obecnej laseroterapia siatkówki z zastosowaniem wziernika pośredniego jest stosowana głównie w leczeniu retinopatii wcześniaków. Jest to aktualnie podstawowa metoda leczenia fazy czynnej tej choroby (1,3,5). Laseroterapia jest przynajmniej tak samo skuteczna jak krioterapia, a powoduje o wiele mniejsze odczyny po zabiegu w gałce ocznej, spojówce, oczodole i powiekach (5).

2. Koagulacja siatkówki w oczach wypełnionych gazem, z zaćmą, zmętnieniem ciała szklistego oraz ze zmianami pooperacyjnymi w rogówce, komorze przedniej i ciele szklistym.

Użycie wziernika pośredniego pozwala na o wiele lepsze uwidocznienie zmian na dnie oka u chorych z w/w zmianami niż przy zastosowaniu lampy szczelinowej. Jako metoda bezkontaktowa może być użyta we wczesnym okresie pooperacyjnym u chorych zez zmianami rogówkowymi, u których założenie soczewki nagałkowej może stwarzać szereg problemów (bolesność, możliwość uszkodzenia lub zakażenia rany rogówki itd).

3. Koagulacja zmian w przedniej części siatkówki

Koagulacja zmian w przedniej części siatkówki przy użyciu wziernika pośredniego pozwala na lepsze ich uwidocznienie niż w lampie szczelinowej. Łatwiejsze jest także wgłobienie ściany gałki.

4. Laseroterapia zmian na dnie oka u chorych z wąską źrenicą.

Wziernik pośredni pozwala na lepszy wgląd w dno oka u chorych z wąską źrenicą, szczególnie przy zastosowaniu soczewki +28 D –0 +30 D.

5. Laserokoagulacja zmian na dnie oka u chorych leżących.

Przy zastosowaniu wziernika pośredniego możliwe jest wykonanie laserokoagulacji w każdej pozycji chorego. Jest to ważne w przypadku dzieci, ponieważ zabieg może być wtedy przeprowadzony w znieczuleniu ogólnym.

6. Koagulacja zmian w miejscu wgłobienia.

Wykonanie zabiegu na obszarze wgłobienia w miejscu wszczepu nadtwardówkowego jest o wiele łatwiejsze przy użyciu wziernika pośredniego ze względu na lepszą widoczność zmian oraz łatwiejsze ich wgłobienie.



  1. Koagulacja panretinalna

Wykonanie koagulacji panretinalnej jest łatwiejsze z zastosowaniem wziernika pośredniego ze względu na większe pole obserwacji oraz lepszą widoczność dna oka przy zmianach w soczewce i ciele szklistym. Ma to szczególne znaczenie w przypadku koagulacji siatkówki przy zmianach w strefie 1 retinopatii wcześniaków.
Ograniczenia w wykonaniu laserokoagulacji z zastosowaniem wziernika pośredniego

  1. Możliwość leczenia zmian w tylnym biegunie oka

Ze względu na małe powiększenie, różnice w wielkości ognisk koagulacji na dnie oka oraz brak mikromanipulatora wziernik pośredni nie powinien być stosowany do koagulacji zmian w tylnym biegunie oka.

2. Bóle mięśni szyi u personelu wykonującego zabieg



Konieczność stałego wykonywania małych ruchów głowy w celu zmiany położenia wiązki laserowej na dnia oka oraz ciężar wziernika trzymanego na głowie lekarza mogą powodować bóle mięśni szyi, szczególnie po dłużej trwających zabiegach. Jest to spowodowane tym, że mięśnie te nie są przystosowane do wykonywania precyzyjnych ruchów jak w przypadku mięśni ręki.

Piśmiennictwo

  1. Hautz W., Prost M.: Leczenie retinopatii wcześniaków za pomocą fotokoagulacji przy użyciu lasera diodowego. Klin. Oczna, w druku.

  2. Iris Medical: Laser indirect ophthalmoscopy. Diode application note. Iris Medical, Mountain View, 1994.

  3. McNamara J.A: Laser treatment for retinopathy of prematurity. Curr. Opinion in Ophthalmol. 1993; 4(III): 76-80.

  4. Mizuno K.: Binocular indirect argon laser photocoagulation. Brit. J. Ophthalmol. 1981; 65: 425-428.

  5. Prost M: Laseroterapia w leczeniu retinopatii wcześniaków. Okulistyka. 2001; IV (2): 51-54.




©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna