Kircholm (dziœ Salaspils) wieœ o 137km na p³d od Rygi (£otewska srr), na lewym brzegu DŸwiny, miejsce œwietnego zwyciêstwa J. K. Chodkiewicza nad wojskiem szwedzkim pod dowództwem króla Karola IX dnia 27 IX 1605



Pobieranie 160,24 Kb.
Data08.05.2018
Rozmiar160,24 Kb.

Kircholm - (dziœ Salaspils) wieœ o 137km na p³d. od Rygi (£otewska SRR), na lewym brzegu DŸwiny, miejsce œwietnego zwyciêstwa J. K. Chodkiewicza nad wojskiem szwedzkim pod dowództwem króla Karola Ix dnia 27 Ix 1605. Wojsko polskie w sile 3110 jazdy, 1040 piechoty i 7 dzia³ rozbi³o armiê szw. licz¹c¹ ok. 11000 ¿o³nierzy, z których poleg³o dwie trzecie, co zmusi³o Karola do odst¹pienia od Rygi. By³ to pierwszy wielki sukces husarii (zob.) polskiej. Bitwa pod Kircholmem - obraz Ksawerego Pillatiego. Obraz (1925) Wojciecha Kossaka. Kirke - w Odysei, 10, 210, Homera boginka-czarodziejka mieszkaj¹ca na bajecznej wyspie Ajaja, córka Heliosa i okeanidy Perse, s³yn¹ca ze znajomoœci magii i truj¹cych zió³. Dom jej otacza³y dzikie zwierzêta przez ni¹ oswojone (póŸniej utrzymywano, ¿e byli to ludzie zmienieni w zwierzêta, por. Eneida, 7, 19, Wergiliusza). Gdy Odyseusz wyl¹dowa³ na jej wyspie, przyjê³a go i jego towarzyszy czarodziejskimi zio³ami, po których zapomnieli o kraju ojczystym, po czym zmienia³a ich kolejno dotkniêciem ró¿d¿ki w œwinie. Tylko Odys unikn¹³ tego losu, obdarzony przez Hermesa, odtrutk¹, roœlin¹ moly. Natar³szy na Kirke z mieczem, zmusi³ j¹, aby przywróci³a towarzyszom ludzk¹ postaæ. Odys spêdza u niej rok ca³y, ¿yj¹c z ni¹ wœród zabaw, obs³ugiwany przez nimfy, a gdy decyduje siê j¹ opuœciæ, Kirke wysy³a go do Hadesu, aby zasiêgn¹³ wro¿by u Tejrezjasza, nastêpnie sama udziela mu rad na dalsz¹ drogê. Ich synem mia³ byæ Telegonos; wg Teogonii, 1011, Hezjoda by³o ich dwóch: Agrios i Latinos, eponim Lacjum. O pos³ugiwaniu siê rozumem przez zwierzêta - dialog z Moraliów, 2, Plutarcha, zainspirowany przez Odysejê Homera. Odys prosi Kirke, aby jego towarzyszy uczyni³a z powrotem ludŸmi, ona zaœ, w¹tpi¹c, czy wysz³oby to im na dobre, przystaje, pod warunkiem jednak, ¿e sami wyra¿¹ na to zgodê. Ale oni wol¹ pozostaæ wieprzkami. Myœl tê naœladuje La Fontaine w bajce Towarzysze Ulissa (1688-94), Fenelon w Dialogach umar³ych (1712) i inni: zwierzêta potêpiaj¹ ludzkie szaleñstwa, b³êdy i wady. Circe - tragedia (1675) T. Comeille'a. The wine of Circe - ang., 'wino', wiersz D. G. Rossettiego. Ulysses - powieœæ (1922) Jamesa Joyce; pobytowi Ulissesa (Odyssa) u Kirke odpowiada rozdz. Xv z halucynacjami, orgiami i domami publicznymi. Circe - opera (1685) H. Purcella; tekst: Davenant. Obraz (1513) Dosso Dossi, Londyn, Coll. Benson. Obraz E. Burne-Jonesa, Londyn, pryw. Opera (1947) W. Egka. Odyseusz i Kirke - obraz B. Sprangera, Wiedeñ, Kunsthist. Mus. Kirkut - cmentarz ¿ydowski; z nm. Kirchhof 'cmentarz'. Kirys - czêœæ zbroi p³ytowej, z³o¿ona z napierœnika i naplecznika, noszonej przez ró¿ne formacje wojsk. w Xvii-Xix w., a do dziœ przez kirasjerów; z fr. cuirasse 'pancerz' od cuir 'skóra'. Kismet - u muzu³manów (zw³. ludów tureckich) los przeznaczony cz³owiekowi od Boga, fatum, koniecznoœæ, fatalnoœæ; tur. z arab. kisma 'przeznaczenie'. Kiss me, Kate! - zob. Poskromienie z³oœnicy. Kiszczanka - zob. Ostatni (Ostatnie cielê z obory) Kiœcieñ - basa³yk, dawna broñ tatarsko-turecka, bry³a o³owiu uwi¹zana rzemieniem do drewnianego trzonka, u¿ywana jeszcze niekiedy w Xix w. przez opryszków; z kazañsko-tatarskiego kistan 'maczuga, pa³ka'. Kitajka - dawn. tafta, g³adka tkanina jedwabna (niekiedy bawelniana); dawn. laska nabijana krzemieniami; od ros. Kitaj 'Chiny', sk¹d owe jedwabie pochodzi³y; w Xviii w. produkowano je tak¿e w fabrykach Antoniego Tyzenhauza w Grodnie. Kitara - najpopularniejszy obok aulosu instrument solowy staro¿. Grecji (u Homera - forminga), strunowy (7 do 20 strun), szarpany pa³eczk¹ (plektron), z pud³em rezonansowym w kszta³cie rozszerzonej u do³u litery U; gr. kithara. Kitty Hawk - (wym. ho:k) wieœ w p³n.-wsch. Pó³nocnej Karolinie (USA), miejsce, gdzie odby³ siê pierwszy lot maszyny ciê¿szej od powietrza (1903) wykonanej przez Orville'a Wrighta. Ki¿i - wyspa na jeziorze Onega w Karelskiej ASRR. Cerkiew Przemienienia Pañskiego - zbud. w 1714 na czeœæ zwyciêstw nad Szwecj¹ w wojnie pó³nocnej (zdobycie Finlandii w 1713-14), najs³ynniejsza i najpiêkniejsza rosyjska drewniana cerkiew wie¿owa. Wzniesiona na planie wynikaj¹cym z po³¹czenia regularnego oœmioboku i krzy¿a greckiego, stanowi bry³ê 16-boczn¹ skomponowan¹ piramidalnie uskokami zwieñczonymi kokosznikami i cebulast¹ kopu³k¹. £¹cznie 22 kopu³ki z du¿¹, centraln¹ kopu³¹ poœrodku. Kjartan - zob. Gudrun 3. Klaka - grup¹ zorganizowanych a. wynajêtych oklaskiwaczy w teatrze, na operetce itp.; poklask, aplauz, brawa wywo³ane przez tak¹ grupê; z fr. claque 'klaka, szapoklak'. Ju¿ w staro¿ytnoœci, w republikañskim Rzymie, by³o to znane zjawisko, które jednak wywar³o silny wp³yw na ¿ycie teatru dopiero w czasach cesarstwa. Dzia³alnoœæ klakierów (³ac. plausores) prowadzi³a do podzia³ów wœród publicznoœci, a nawet do bijatyk na widowni. Pierwszy zinstytucjonalizowa³ klakê niejaki M. Sauton, za³o¿ywszy w 1820 w Pary¿u "Biuro zapewniaj¹ce powodzenie aktorom i sztukom teatru". Clagueurs dzielili siê na: commissaires, którzy uczyli siê sztuki na pamiêæ aby móc zachwalaæ jej zalety, rieurs, którzy œmieli siê g³oœno z dowcipów i ¿artów, pleureurs, g³. kobiety, przyk³adaj¹ce do oczu chusteczki w momentach wzruszaj¹cych; chatouilleurs, wprawiaj¹cy widzów w dobry humor, i bisseurs, których zadaniem by³o wo³aæ "bis!". Oficjaln¹ instytucjê klakierów wprowadzi³a w 1860 pierwsza scena Francji, Comedie Francaise. Klan - patriarchalny zwi¹zek rodowy u Celtów (Irlandczyków i Szkotów) z siln¹ w³adz¹ naczelnika (prze¿ytki organizacji klanowej zachowa³y siê, zw³. na Podgórzu Szkockim, jeszcze w Xix w.); podgrupa plemienna u ludów pierwotnych, oparta na wspólnocie przodków; z ang. clan. Klaryssa - zob. Clarissa Harlowe. Klasycyzm - kierunek w lit. i sztuce nawi¹zuj¹cy do grecko-rzymskich wzorów antycznych, zw³. ukszta³towany w Xvii i Xviii w. (w muzyce w Xviii i pocz. Xix w.). Klasyczny - antyczny, odnosz¹cy siê do staro¿. kultury gr. i rz., zw³. od V do Iv w. pne.; naœladuj¹cy wzory staro¿yne; doskona³y, wzorowy, powszechnie uznany, zgodny z przepisami obowi¹zuj¹cymi w sztuce; typowy, tradycyjny; d¹¿¹cy do harmonii, umiaru, równowagi treœci i formy; z ³ac. classicus 'pierwszorzêdny'. Klasycystyczny - stylizowany na wzór sztuki antycznej; dotycz¹cy klasycyzmu Xviii w., neoklasycyzmu. Symfonia klasyczna - D-dur opus 25 (1917) Sergiusza Prokofiewa, przejrzysta w fakturze i formie, o prostej budowie, nawi¹zuj¹ca do symfoniki Haydna, b. popularna. Dzie³o wa¿ne, bo przyczyni³o siê do o¿ywienia na nowo stylu neoklasycznego. Klaus - Peter bohater legendy nm., pasterz kóz z Sittendorfu, trafia pewnego dnia do g³êbokiej kotliny, gdzie 12 rycerzy gra w milczeniu w krêgle; poczêstowany winem, zapada w sen, a gdy siê budzi, wraca do wsi i zdumiewa siê jej odmienionym wygl¹dem; wreszcie zdaje sobie sprawê z tego, ¿e przespa³ 20 lat; prototyp postaci Rip Van Winkle'a; por. te¿ Siedem (Siedmiu œpi¹cych z Efezu). Klauzura - zakaz wchodzenia osób œwieckich do pewnych czêœci klasztoru; czêœæ klasztoru zamkniêta dla osób z zewn¹trz; zakaz wychodzenia zakonnic poza teren klasztoru; z ³ac. clausura 'zamkniêcie; odosobnienie'. Klawesyn - klawicymba³, harpsychord, w³. (clavi) cembalo, cymbai, dawny (Xiv-Xviii w.) instrument muz. klawiszowy, strunowy, w kszta³cie fortepianu, w którym naciœniêcie klawisza powoduje szarpniêcie struny piórkiem; ze œrdw. ³ac. clavicymbalum. Klawicymba³ - zob. Klawesyn Klecha - od Xv w. nauczyciel bez studiów wy¿szych, wyk³adaj¹cy w szkole parafialnej, obowi¹zany do pos³ug koœcielnych, utrzymywany przez parafian, zmuszany te¿ przez plebanów do koszenia, do zwo¿enia i r¹bania drew, w Xvii-Xviii w. wyparty z koœcio³ów przez organistów; pogardl. ksi¹dz, pos³ugacz koœcielny; forma zgrubia³a od kleryka (zob.). Klechda - baœñ, bajka, podanie; wyraz pochodzenia lit., wprowadzony przez K. W³. Wójcickiego w 1837 w tytule jego zbioru Klechdy, staro¿ytne podania i powieœci ludu polskiego i Rusi, znaleziony przez autora u Tadeusza Czackiego (O litewskich i polskich prawach, 1800) w cytacie z nie zachowanej do dziœ tragedii Sofrona (1550) Sebastiana £êczycanina, gdzie wyraz ten mo¿e znaczyæ bajkê a. zaklêcie czarownicy. W Xx w. ponownie upowszechniony dziêki St. ¯eromskiemu (Wierna rzeka. Klechda domowa, 1912) i B. Leœmianowi (Klechdy sezamowe, 1913). Kleck - miasto nad £ani¹ (Bia³orus. SRR) w obwodzie miñskim; 5 Viii 1506 miejsce bitwy, w której 6000 jazdy polsko-litewskiej pod dowództwem Micha³a Gliñskiego, marsza³ka nadwornego litewskiego, odnios³o zdecydowane zwyciêstwo nad Tatarami, bior¹c licznych jeñców i uwalniaj¹c tysi¹ce osób z jasyro. Kleftowie - greckie grupy ruchu oporu, g³ównie ch³opi, którzy nie chcieli siê podporz¹dkowaæ w³adzy tureckiej po zaborze Grecji w po³. Xv w. i prowadzili walkê partyzanck¹ w górach. Po wojnie o niepodleg³oæ 1821-29, w której odegrali znaczn¹ rolê, ci z nich, którzy trwali przy dawnym trybie ¿ycia, stali siê z czasem rozbójnikami, dlatego ich nazwa (nowogr. klephtes) oznacza dziœ 'z³odziei, rabusiów'. Stworzyli tzw. Pieœni kleftów, w³asn¹; heroiczn¹ poezjê w jêz. ludowym. Klejma - dawn. rozpoznawczy znak (cecha) bartnika na drzewach zawieraj¹cych baræ; z bia³orus. klejmo 'znak, cecha' a. z ros. klejmo 'stempel; piêtno'. Klejnot - drogocenny kamieñ; wyrób jubilerski; (w l. mn.) kosztownoœci, bi¿uteria; przen. coœ szlachetnego, wznios³ego, rzecz rzadka, drogocenna; zob. Kamieñ (Kamienie szlachetne); Kornelia; z œr.-g.-nm. kleinot (dziœ Kleinod). Klejnot szlachecki - czêœæ herbu nad he³mem a. koron¹, bêd¹ca odrêbnym znakiem a. powtórzeniem god³a z tarczy; przen. szlachectwo. Klejnoty koronne - zob. Insygnia (królewskie). Klelia - ³ac. Cloelia, wg legendy (Liwiusz, 2, 13; Plutarch, 6, 19) m³oda dziewica rzymska, która po nieszczêœliwej wojnie Rzymian z królem Etrusków Porsenn¹ zosta³a mu, wraz z towarzyszkami, odes³ana w charakterze zak³adniczki, po czym uciek³a, przebywaj¹c wp³aw Tybr. Wzbudzi³o to w Porsennie taki podziw, ¿e gdy honorowi Rzymianie odes³ali j¹ mu po raz drugi, zwolni³ nie tylko j¹, ale i resztê zak³adniczek. Upamiêtniaæ jej odwagê mia³ pos¹g konny na Via Sacra. Clelie, histoire romaine - fr., 'Klelia, historia rz. ', s³ynna powieœæ w 10 tomach (1654-60) Madeleine de Scudery, osnuta na legendzie Klelii, z licznymi dygresjami, epizodami i dyskusjami. Na koñcu cz. I autorka umieœci³a g³oœn¹ Carte de rendre, mapê czu³oœci, alegoryczn¹ mapê uczuæ mi³osnych, narysowan¹ przez ni¹ przy pomocy bywalców jej salonu. Klelia - obraz Rubensa, Gal. Drezdeñska; ucieczka Klelii przez Tybr. Kleobis i Biton - mit. gr. wg Herodota, 1, 31, miodzieñcy z Argos, synowie kap³anki Hery. Kiedy w czasie œwiêta Hery matka ich musia³a pojechaæ œwiêtym wozem do œwi¹tyni, a wo³y nie wróci³y na czas z pola, synowie wprzêgli siê do wozu i zawieŸli matkê do sanktuarium odleg³ego o 45 stadiów (ok. 87km). Zgromadzeni Argiwowie podziwiali si³ê m³odzieñców, a Argiwki zazdroœci³y matce tych wzorów synowskiej mi³oœci. Uradowana czynem i s³aw¹ synów matka pomodli³a siê przed obrazem Hery, aby bogini u¿yczy³a im najwy¿szego dobra, jakie osi¹gn¹æ mo¿e cz³owiek. Hera spuœci³a na nich sen w œwi¹tyni, z którego siê wiêcej nie obudzili. Kleobis i Biton - pos¹gi legendarnych braci, dzie³o Polimedesa z Argos, ofiarowane przez Argiwezyków Delfom (wspomina o tym Herodot); odkryte pod koniec Xix w.; Delfy, Muzeum. Kleopatra Vii - zw. Wielk¹, 69-30 pne., z dynastii Ptolemeuszów, ostatnia (od r. 51.) królowa egipska, raczej atrakcyjna ni¿ piêkna, wykszta³cona, znaj¹ca 7 jêzyków, dobra organizatorka, odwa¿na, pe³na ¿ycia, niezmiernie ambitna; jedyna z macedoñskiej dynastii umiej¹ca mówiæ po egipsku, ciesz¹ca siê popularnoœci¹ u poddanych. Swoje obowi¹zki relig. wype³nia³a jeœli nie z wiar¹, to z politycznie w³aœciwym zapa³em (jako mistyczna córka boga s³oñca Ra). Jej dwa g³ówne romanse mia³y zapewne charakter czyst polityczny i ambicjonalny, choæ legenda jeszcze za ¿ycia uczyni³a z niej rodzaj bogini mi³oœci. Wst¹pi³a na tron razem ze swym bratem i (wg egip. zwyczaju) mê¿em Ptolemeuszem Xiii Dionizosem. W 48 kamaryla dworska wygna³a j¹ z Aleksandrii; uda³a siê do Syrii, gdzie spotka³a Cezara. Jako jego kochanka skorzysta³a z jego pomocy w odzyskaniu korony, zwyciê¿aj¹c w wojnie domowej, podczas której zgin¹³ jej m¹¿. Wysz³a wiêc za drugiego brata, Ptolemeusza Xiv, ale rz¹dzi³a sama. Urodziwszy Cezarowi syna Ceariona, mieszka³a przez 2 lata w Rzymie, gdzie Cezar traktowa³ j¹ jako faworytê i postawi³ jej pos¹g w œwi¹tyni Wenus, protektorki jego rodu; niechêtnie widziana przez Rzymian, po œmierci Cezara i Ptolemeusza Xiv wróci³a do Egiptu, gdzie otoczona przepychem znów rz¹dzi³a sama. W 41 zwi¹za³a siê z Antoniuszem, który da³ siê jej oczarowaæ bez reszty, a w 36 poœlubi³ j¹; mia³a z nim dwóch synów i córkê. Egipskie pieni¹dze i silna flota by³y mu potrzebne tak przeciw Partom, jak i w polit. walce o w³adzê w Rzmie z Oktawianem. W 34 jako "bóg i dobroczyñca" (Dionizos-Ozyrys) og³osi³ swoj¹ ma³¿onkê, "Izydê", w³adczyni¹ Wschodu (królow¹ królów). W 31 dosz³o do orê¿nej rozprawy miêdzy Oktawianem i Antoniuszem, który w bitwie morskiej pod Akcjum (z powodu sabota¿u za³óg a. zdrady Kleopatry) poniós³ klêskê, a na fa³szyw¹ wieœæ o œmierci Kleopatry przebi³ siê mieczem. Usi³owa³a zmiêkczyæ serce przyby³ego Oktawiana widokiem martwego rywala, on jednak, zimny i wyrachowany, nie uleg³ jej pokusom, myœl¹c tylko o zabraniu jej ¿ywej do Rzymu dla ozdobienia swojego triumfu; aby tego unikn¹æ, pope³ni³a samobójstwo, daj¹c siê uk¹siæ kobrze królewskiej (zw. póŸniej wê¿em Kleopatry) w ramiê a. w pieñ; okularnik by³ wys³annikiem boga Ra, znaczy³o to wiêc, ¿e królowa powróci³a do domu swego s³onecznego ojca. Jej troje dzieci po Antoniuszu wychowa³a Oktawia, siostra Oktawiana i rozwiedziona ¿ona Antoniusza; Cezariona zg³adzono z rozkazu Oktawiana w 30 roku pne.; zob. Cezar. Ig³a Kleopatry - nazwa ka¿dego z dwóch obelisków egipskich, z których jeden znajduje siê na Nabrze¿u Tamizy (¹ng. Thames Embankment) w Londynie, a drugi w Central Parku w Nowym Jorku. Postawi³ je w Heliopolis faraon Totmes Iii ok. 1600 pne., a Oktawian August kaza³ je przenieœæ do Aleksandrii ok. 9 pne. Nie maj¹ one nic wspólnego z Kleopatr¹; por. Kolumna (Pompejusza). Królowo, trzeba ci bêdzie odwagi - rzekomo ostatnie s³owa Oktawiana do Kleopatry, które mo¿na rozumieæ jako odnosz¹ce siê do jej przysz³ej roli w Rzymie a. jako zachêtê do samobójstwa. Nos Kleopatry - Pascal w Myœlach, 2, 162, czyni¹c aluzjê do stosunków królowej z Cezarem i Antoniuszem, pisze: "Gdyby nos Kleopatry by³ krótszy, inne by³oby oblicze œwiata", fr. Le nez de Cleopatre, s'il eut ete plus court, toute la face de la terre aurait change; ilustracja wp³ywu przypadku na bieg historii. Per³a Kleopatry - Wg tradycji, na jednej z uczt wydanych dla niego przez królow¹, Antoniusz zdumia³ siê bogactwem przyjêcia, na co Kleopatra wyjê³a z kolczyka bezcenn¹ per³ê, rozpuœci³a j¹ w kwasie i wypi³a na czeœæ swego goœcia, aby dowieœæ potêgi swego uczucia i pogardy dla bogactwa. Jednak ocet nie rozpuszcza per³y, a mocniejsze kwasy nie nadaj¹ siê do konsumpcji, anegdota jest wiêc albo b³êdnie powtórzona, albo zmyœlona. Wiersze ³ac.: Pieœñ 1, 37, Horacego; Eneida, ks. 8, Bitwa pod Akcjum. Cleopatre captive - fr., 'pojmana', pierwsza tragedia w jêz. fr. (1552) z pierwsz¹ bohaterk¹ teatru fr., pióra Etiennê Jodelle'a; wg Plutarcha. Antoniusz i Kleopatra - tragedia historyczna (ok. 1606-07) Szekspira. ¯mije Kleopatry - hiszp. Los aspides de Cleopatra, "komedia" Francisca Rojasa Zorrilli (Xvii w.); jedna z tragedii "z³otego wieku". All for Love - ang., 'Wszystko dla mi³oœci', tragedia bia³ym wierszem (1678) Johna Drydena. Noce egipskie - nie dokoñczone opowiadanie (1837) Aleksandra Puszkina (z wierszem o Kleopatrze). Noc Kleopatry - d³u¿sza nowela (1845) Teofila Gautiera, pierwsza z jego "opowieœci archeologicznych". Cezar i Kleopatra - zob. Cezar. Kleopatra - tragedia (1597) Samuela Daniela. Dramat (1879) pisarza w³. Pietro Cossa; wg Plutarcha. Nie dokoñcz. tragedia - hist. (1870-78) C. Norwida. Sztuka (1955) Ludwika Hieronima Morstina. Opera seria (Petersburg 1790) Domenica Cimarosy. Oratorium (1835) Hectora Berlioza. Balet (Pary¿ 1909, wyst. pol. Warszawa 1920) Diagilewa, z muz. A. Arienskiego i in. (pierw. wersja Noce egipskie, M. Fokina, Petersburg 1908). Balet-pantomima (1925) Reinholda M. Gliera (wg Puszkina). Film (1917) Jamesa G. Edwardsa z Thed¹ Bar¹ w roli tytu³owej. Film (1934) Cecila B. De Mille'a z Claudette Colbert. Film (1963) J. L. Mankiewicza z Elisabeth Taylor. Obrazy: Guido Reni, Padovano, Delacroix, Veronese, Rubens, Tiepolo, R. Mengs, Cl. Lorrain. Kleparz - od Xiv do koñca Xviii w. miasto pod Krakowem, póŸniej p³n.-zachodnia dzielnica Krakowa; plac Kleparski by³ miejscem targów na konie i zbo¿e. Chudzino z Kleparza, niech ci Bóg przysparza - dawn. przys³., prawdop. ¿art oparty na kalamburze ("klepaæ biedê"); por. Le¿ajsk. Kleparska mucha - wielka, koñska, dokuczliwa, natrêtna; mo¿liwe, ¿e mówiono tak o kleparskich ¿ebrakach a. prostytutkach, a póŸniej ogólnie o natrêtach. Klepisko - boisko, tok, równa, g³adka p³aszczyzna z mocno ubitej, uklepanej gliny zmieszanej z plewami a. sieczk¹, znajduj¹ca siê w stodole miêdzy s¹siekami (niekiedy na podwórzu), gdzie m³óci siê zbo¿e (dawn. cepami) i czyœci ziarno; gliniana pod³oga w izbie; miejsce do tañców na wsi. Klepsydra - zegar wodny (a. piaskowy) z³o¿ony z dwóch naczyñ po³¹czonych w¹skim kanalikiem, przepuszczaj¹cym z górnego do dolnego naczynia okreœlon¹ iloœæ wody (a. piasku) w okreœlonym czasie; afisz zawieraj¹cy nekrolog, og³oszenie o czyimœ zgonie; z gr., dos³. 'z³odziejka wody', gdy¿ woda "przekrada siê" przez kanalik. Klerk - w œrdw. uczony, zw³. duchowny, student, zw³. wêdrowny, wagant; zw³. 1918-39 intelektualista, uczony, artysta stroni¹cy od spraw ¿ycia polit., ideologii, sporów œwiatopogl¹dowych, "zaanga¿owania" spo³ecznego, ceni¹cy niezawis³oœæ swych pogl¹dów. La Trahison des clercs - fr., 'Zdrada klerków', ksi¹¿ka (1927) pisarza fr. Juliena Bendy identyfikuje, nazywa i analizuje postawê klerka, uprawiaj¹cego kult czystej Sztuki i Myœli, mówi¹cego "królestwo moje nie jest z tego œwiata", wyraziciela prawd wiecznych i uniwersalnych. Przyk³ady wielkich klerków w dziejach: Platon, œw. Tomasz, Leonardo da Vinci, Malebranche, Spinoza, a przede wszystkim Sokrates. Kleryk - duchowny, nie laik; pop. alumn seminarium duchownego; z póŸn. ³ac. clericus 'kap³an', od ³ac. clerus 'kler, duchowieñstwo'. Kleryk na kleryku dziesiêciny nie bierze - œrdw. ³ac. clericus clericum non decimat, przys³.; swój swego nie skrzywdzi. Klêpa - klempa, ³osza, samica (osia) przen. kobieta rozlaz³a, ociê¿a³a, niechlujna, fl¹dra. Klienci - ³ac. clientes, w staro¿., zw³. republikañskim Rzymie (V-I w. pne.) wolni, pe³noprawni, ale niezamo¿ni obywatele pozostaj¹cy w dziedzicznej zale¿noœci od mo¿nych patronów, cz³onków poszczególnych rodów rz., bêd¹cy na us³ugach opiekuna i wzajem korzystaj¹cy z jego. pomocy materialnej i prawnej. Klimek. Klimkiem rzucaæ - dawn. sfa³szowaæ, blagowaæ, zmyœlaæ, k³amaæ; echo polemik relig. w Polsce 2. po³. Xvi w., tocz¹cych siê miêdzy katolikami a protestantami, m.in. o tradycje, na których siê koœció³ (obok Biblii) opiera³, a które protestanci nazywali "zdradycjami" i negowali. W tym wypadku sz³o o "Klementyny", pisma teologiczne przypisywane papie¿owi Klemensowi I z I w., uwa¿ane przez protestantów za sfa³szowane; zdrobn. od Klemens. Klin. Klin klinem wybijaæ - ³ac. clavum clavo pellere, zwalczaæ podobne podobnym, z³ym z³e przeganiaæ; wyra¿enie spotykane ju¿ u Arystotelesa w Polityce. Pismo klinowe - kuneiformiczne, pismo ideograficzno-sylabiczne stworzone przez Sumerów, przejête do w³asnych jêzyków przez Akadów, Babiloñczyków, Asyryjczyków, Hurytów, Hetytów, Urartyjczyków i Elamitów. Przypominaj¹cy kliny kszta³t znaków wynika z formy odcisku, jaki rylec trzcinowy zostawia³ na miêkkich (przed stwardnieniem) tabliczkach glinianych. Wbijaæ klin - (miêdzy dwie osoby) usi³owaæ poró¿niæ, sk³óciæ, powaœniæ z sob¹ obie strony. Zabiæ klina w g³owê - postawiæ przed trudnym do rozwi¹zania problemem; (zabiæ sobie klina w g³owê) nie móc siê oswobodziæ od nêkaj¹cych myœli o czymœ. Klingsor - z³y czarownik ze œrdw. legendy nm. W poemacie Parzifal (1200-16) Wolframa von Eschenbach i w misterium scenicznym Parsifal (1882) Wagnera jest przeciwnikiem rycerzy bractwa Graala. Wystêpuje te¿ pod imieniem Klinschora w Wartburskim turnieju poetyckim (zob. Wartburg), gdzie jest mistrzem Henryka d'Ofterdingen i przeciwnikiem Wolframa w s³awnym konkursie poetyckim; zob. Wartburg. Klio - mit. gr. muza (zob.) historii, przedstawiana ze zwojem papirusu; z gr. Kleio od kleos 's³awa'. Klipa - moneta nieokr¹g³a, kwadratowa, rzadziej trójk¹tna, szeœcio-, oœmiok¹tna, zazw. z okr¹g³ym stemplem; rodzaj gry ch³opiêcej, palanta, z zastruganym na koñcach drewienkiem zamiast pi³ki; ze szw. klippa 'krajaæ; ci¹æ no¿ycami'; por. Pliszki. Klitajmestra - Klitemnestra, gr. Klytaim(n)estra, mit. gr. córka króla Sparty, Tyndareosa, i Ledy, siostra Heleny, Kastora i Polluksa, ¿ona Agamemnona, matka Ifigenii, Elektry i Orestesa. W Iliadzie Homera Agamemnon oœwiadcza, ¿e woli od niej sw¹ brankê Chryzejdê. W Odysei mówi siê o niej jako o kobiecie uczciwej, która d³ugo opiera³a siê zalotom Egista, w czasie gdy Agamemnon by³ pod Troj¹; po jego powrocie Egist zabi³ go w zmowie z Klitajmestr¹, ona zaœ sama zabi³a Kasandrê, przywiezion¹ z Troi kocankê mê¿a. W 8 lat potem Orestes pomœci³ œmieræ ojca zabijaj¹c Egista i prawdopodobnie tak¿e matkê, co u Homera Nestor (Odyseja, 3, 306 i nast.) tylko ubocznie daje do zrozumienia. Klocek - ma³y kloc, polano; kilka ksi¹¿ek oprawionych razem; narzêdzie do rêcznej roboty koronek klockowych; deska z wyrytym na niej rysunkiem, przeznaczonym do odbijania na papierze, tkaninie itp.; z nm. Klotz. Klocki - ró¿ne drobne przedmioty (drewienka, kurze nogi, indycze szyje, skorupki od jaj, koœci), które dawn. w œrodê popielcow¹ ch³opcy przypinali ukradkiem, dla ¿artu, na plecach osób doros³ych (w niekt. okolicach - osób, które w ubieg³ym karnawale nie wst¹pi³y w zwi¹zki ma³¿eñskie); uk³adanka dziecinna z kolorowych szeœcianów. Wysokie i Niskie Klocki - (obcasy) dwie wielkie partie polityczne w pañstwie Liliputu w powieœci Podró¿e Guliwera Jonathana Swifta, ró¿ni¹ce siê wysokoœci¹ obcasów u trzewików, zwane równie¿ Tramecksan i Slamecksan; Wysokie maj¹ sk³onnoœci konserwatywne, a Niskie - radykalne; por. Liliput. Klondike - (wym. klondajk) region (i rzeka) w p³n.-zach. Kanadzie w terytorium Jukon, na wschód od granicy Alaski. Odkrycie z³ota w 1896 spowodowa³o tam "gor¹czkê z³ota" w latach 1897-98, która ogarnê³a ok. 30000 osób przyby³ych ze Stanów Zjedn. Klorynda - zob. Tankred (i Klorynda). Kloto - zob. Mojry. Kluba - hist. kloba, blok torturowy do wyci¹gania stawów badanym; przen. porz¹dek, ryzy, miara, umiar, rygor, karby; z g.-nm. Klobe (dziœ Kloben) 'dyby; imad³o; blok, kr¹¿ek blokowy'. Wzi¹æ (uj¹æ) w kluby - w ryzy, w karby, poskromiæ, trzymaæ ostro, ograniczyæ, zmusiæ do pos³uchu. Klucz - przyrz¹d do otwierania i zamykania zamków i k³ódek; przen. sposób osi¹gniêcia, opanowania, zrozumienia, wyjaœnienia czegoœ; system znaków s³u¿¹cy do nadawania depesz, kodowania i odczytywania szyfru, tajnego pisma; zob. Bryk; komentarz objaœniaj¹cy w podrêcznikach jêz., mat.; szyk lotu zbiorowego niektórych ptaków (¿urawi, bocianów, gêsi) w czasie migracji, w kszta³cie litery V, ze szpicem w kierunku lotu; archit. zwornik, œrodkowy, szczytowy kliniec ³uku a. niekt. typów sklepeñ; hakowato zakoñczona ¿erdŸ zaczepiona o œlemiê, element konstrukcyjny dachu chat wiejskich; wykaz do oznaczania zwierz¹t, roœlin wg systematyki nauk.; muz. znak na pocz¹tku piêciolinii, okreœlaj¹cy bezwzglêdn¹ wysokoœæ wszystkich linii (stosowane w notacji od X w.); przest. kilka folwarków, wsi pod wspólnym zarz¹dem. Klucz Dawidowy - w Biblii, Izaj., 22, 22-25: "I dam klucz domu Dawidowego na ramiê jego (tj. Eliachima); i otworzy, a nie bêdzie, kto by zamkn¹³, i zamknie, a nie bêdzie, kto by otworzy³; i wbijê go jako gwóŸdŸ na pewnym miejscu... i zawiesz¹ na nim wszystk¹ s³awê domu ojca jego." Naród miê ¿aden nie zbawi³ ni stworzy³; Wiecznoœæ pamiêtam przed wiekiem; Klucz Dawidowy usta me otworzy³, Rzym nazwa³ cz³ekiem. (C. Norwid, Moja ojczyzna, 13-16.) Klucze œw. Piotra - S³owa Chrystusa do œw. Piotra w Biblii, Ew. wg Mat., 16, 19: "I tobie dam klucze królestwa niebieskiego", sta³y siê podstaw¹ symboliki skrzy¿owanych kluczy œw. Piotra (oznaczaj¹cych pe³niê w³adzy papie¿a jako g³owy koœcio³a i nastêpcy œw. Piotra), a tak¿e popularnego wyobra¿enia œw. Piotra jako klucznika i odŸwiernego u bram Nieba. Klucz i Biblia - u¿ywane niegdyœ jako próba s¹du bo¿ego. Bibliê otwierano na Ksiêdze Rut, 1, a. na psalmie 50, umieszczano w tym miejscu klucz od drzwi, tak aby r¹czka wystawa³a; Bibliê zwi¹zywano sznurkiem, a oskarzyciel i oskar¿ony trzymali j¹ wspólnie czubkiem serdecznego palca. Oskar¿ony musia³ recytowaæ s³owa, których dotyka³y zêby klucza: "Bo¿e, obmyj miê od nieprawoœci mojej i oczyœæ miê od grzechu!" Jeœli by³ winny, klucz winien by³ zwróciæ siê ku niemu, a ksiêga upaœæ na pod³ogê; zob. te¿ S¹d (bo¿y). Powieœæ z kluczem - fr. roman a clef, zawieraj¹ca jedn¹ a. wiêcej postaci wziêtych z ¿ycia, których rozpoznanie, pod zmienionymi przez autora imionami, jest czêsto trudne a. niemo¿liwe dla czytelnika nie znaj¹cego œrodowiska (np. Wspólny pokój Z. Uni³owskiego). Z³o¿yæ (oddaæ) klucze - przekazaæ sprawowane funkcje, w³adzê itd., ust¹piæ. Oddanie a. odebranie kluczy od gospodarstwa by³o u staro¿. Rzymian form¹ rozwodu. Klucznik - szafarz na dawnych dworach; dawny odŸwierny miejski, stró¿ bram miasta. Wtem ciê¿ka marzeniami na pierœ spad³a g³owa, I tak usn¹³ ostatni Klucznik Horeszkowa. (A. Mickiewicz, Pan Tadeusz, 5, 904-05.) Kluczyna - zob. Socha (Sochowy dach). Kluki - zob. S¹dy. K³aj - jedno z miasteczek, któremu przypad³a w udzia³e rola reprezentowania ma³omiasteczkowoœci a. g³uchej prowincji, w ¿artobliwej mowie pot., zwykle przez kontrast do po³o¿onego w pobli¿u du¿ego miasta (w przypadku Grójca, Wo³omina jest nim Warszawa, w przypadku K³aja - Kraków) albo przez po³o¿enie daleko od wiêkszych oœrodków; por. Pipidówka. K³apacz - trajkotka, przest. ko³atka drewniana wydaj¹ca ha³aœliwy terkot; przen. przest. papla, gadu³a; por. Grzechotka. K³obuk - czarny, pilœniowy kapelusz góralski; ko³pak (zob.) ozdobny, wysokie cylindryczne nakrycie g³owy, bia³e a. fioletowe, wy¿szych duchownych gr.-kat.; zob. te¿ Krasnoludki; z tur. kalpak 'wysoka spiczasta czapa'. K³oda - kloc, pieñ zwalonego drzewa, du¿y kawa³ drzewa; dawn. gwar. drewniana zasuwa, skobel, zamek wisz¹cy, k³ódka; dawn. dyby, wilk, 2 belki z pó³kolistymi wyciêciami, w które zakuwano nogi przestêpców; rodzaj ula; dawn. fasa, du¿a beczka do p³ynów a. na kapustê, zawieraj¹ca 62 garnce a. 4 korce; dawn. korzec ryb. Nie godzi siê k³ody przez pieñ waliæ - dawne przys³.: pracowaæ bez celu, g³upio, nadaremnie. Rzucaæ k³ody pod nogi - przeszkadzaæ czemuœ, hamowaæ jak¹œ dzia³alnoœæ, utrudniaæ przeprowadzenie sprawy. K³onica - jeden z czterech dr¹¿ków umocowanych na osiach i przytrzymuj¹cych skrzyniê wozu (w wozie drabiniastym - drabiny). K³os Panny - zob. Spika. K³us(ak) - zob. Koñ (Chody). K³usownik - osoba. poluj¹ca bezprawnie i w sposób niszczycielski na cudzym ³owisku, zajmuj¹ca siê k³usownictwem. K³usownik, czyli G³os Natury - nm. Der Wildschutz oder Stimme der Natur, opera komiczna (Lipsk 1842) Alberta Lortzinga, libretto kompozytora wg Der Rehbock (nm. 'Kozio³') Augusta Kotzebuego. Akcja toczy siê w Niemczech na pocz. Xix w. na zamku hrabiego von Ebersbach doœæ ¿wawo, g³. dziêki temu, ¿e baronowa Freimann przebiera siê za mê¿czyznê (aby siê przyjrzeæ baronowi Kronthal, kandydatowi na jej drugiego mê¿a), potem za Ma³gosiê, narzêczon¹ Baculusa, a baron, nie poznany, przebywa na zamku jako koniuszy. Wszystko koñczy siê szczêœliwie, a "k³usownik" Baculus (który, jak siê okazuje, zabi³ tylko w³asnego os³a) zostaje zrehabilitowany. K³uszyn - wieœ w obwodzie smoleñskim (Ros. SRR); miejsce wielkiego zwyciêstwa odniesionego 4 Vii 1610 przez wojsko polskie (6800 jazdy, 200 piechoty, 2 dzia³a) pod dowództwem hetmana S. ¯ó³kiewskiego nad armi¹ ros. kniazia D. Szujskiego (30000 ludzi) i posi³kuj¹cym j¹ korpusem szwedzkim (5000 ludzi), zd¹¿aj¹cymi na odsiecz Smoleñskowi. Dziêki zaskoczeniu liczniejszego nieprzyjaciela i wielkiemu sukcesowi husarii (zob.) polskiej otwarta zosta³a przed ¯ó³kiewskim droga na Moskwê. K³ykieæ - anat. wynios³oœæ kostna; przest. knykieæ. Kmicic Samuel - (Xvii w.) pu³kownik wojsk polskich, chor¹¿y orszañski, starosta krasnosielski, dobry ¿o³nierz, znany z odwagi, ale niezdyscyplinowany, awantumik i gwa³ciciel porz¹dku, skazany na banicjê (któr¹ zdj¹³ z niego sejm 1670 roku za zas³ugi w wojnach ze Szwedami i Moskw¹). By³ wspó³organizatorem konfederacji wojskowej przeciw hetmanowi wielkiemu litewskiemu Januszowi Radziwi³³owi (1655), stoj¹cemu po stronie Szwedów. Dorobi³ siê du¿ego maj¹tku, a w 1676 zosta³ stra¿nikiem wielkim litewskim. Andrzej Kmicic - g³. bohater powieœci Potop (1886), drugiego ogniwa Trylogii H. Sienkiewicza; m³ody chor¹¿y orszañski (którego prototypem by³ Samuel Kmicic), dzielny, ale hulaka i zabijaka, niepohamowany w popêdach, narzeczony "sensatki" Oleñki Billewiczówny, która usi³uje go nadaremnie oderwaæ od "komilitonów" i wychowaæ moralnie. Pozwany o gwa³ty, rabunki i porwanie, skompromitowany przez swoj¹ lojalnoœæ dla Janusza Radziwi³³a, a tak¿e przez oszczerstwa Bogus³awa Radziwi³³a, Kmicic postanawia s³u¿yæ ojczyŸnie i pod imieniem Babinicza dokonuje cudów odwagi w obronie Czêstochowy i walce ze Szwedami w w¹wozie tatrzañskim, czym rehabilituje siê w oczach króla. Na czele czambu³u tatarskiego bierze do niewoli Bogus³awa Radziwi³³a, nastêpnie ratuje (nieœwiadomie) ¿ycie Oleñce na Litwie. Przez rok ca³y walczy z Rakoczym, a¿ na koniec prze¿ywa chwilê triumfu, gdy w koœciele upickim w obecnoœci Oleñki odczytuj¹ uniwersa³ królewski, w pe³ni go rehabilituj¹cy. Nagrodzony starostwem, otrzymuje rêkê wiernej a¿ do koñca narzeczonej. Kmieæ - ze œrdw. ³ac. comes 'komes, dostojnik zarz¹dzaj¹cy okrêgiem adm., hrabia', w Xi-Xiii w. baron, kasztelan, komes z orszaku króla a. ksiêcia, zasiadaj¹cy na radach (wiecach), o którym najstarsza zachowana wzmianka w poni¿szej "pieœni wielkanocnej", najdawniejszym dodatku (z 1. po³. Xv w.) do Bogurodzicy; w czasach kolonizacji na prawie nm. ch³op gospodaruj¹cy na prawie czynszowym; póŸniej zamo¿ny gospodarz, wolny ch³op, w³oœcianin, dziœ przest. Adamie, ty Bo¿y kmieciu, Ty siedzisz u Boga w wiecu, Domieœci¿ twe dzieci, gdzie króluj¹ anieli. (Pieœñ Bogurodzica, 6 zwrotka (21-23); domieœci¿ - 'doprowadŸ') Kmotr - dawn. kumoter, kum; przest. gwar. ojciec chrzestny; rozszerz. gwar. kompan, kolega, kamrat, towarzysz, krewniak; ze œrdw. ³ac. compater 'ojciec chrzestny'; r. ¿. kmocha, kuma. Des Knaben Wunderhorn - nm., 'Cudowny róg ch³opca', s³ynny zbiór nm. pieœni lud. (Heidelberg 1806-08) Achima von Amim i Clemensa Brentano. Sta³ siê Ÿród³em natchnienia i motywów wiêkszoœci nm. poetów lirycznych romantyzmu i ich nastêpców, jak Eichendorft Uhland, Mrike, Geibel, Greiti; Heine, Lenau, a spoœrod innych - Longfellow, a tak¿e licznych muzyków, jak Weber, Schubert, Schumann i Gustav Mahler, którego teksty do Ii, Iii i Iv Symfonii pochodz¹ przewa¿nie z tego zbioru, jak równie¿ 10 pieœni z 1888 oraz Revelge i Der Tambourg sell z 1899. Da³ te¿ braciom Grimm pomys³ stworzenia ich s³ynnego zbioru bajek; zob. Bajka. Knapiusz Grzegorz - Knap, Knapski, Cnapius, 1564-1639, leksykograf, filolog. Uczy³ siê w szkole jezuickiej w Pu³tusku, w 1583 wst¹pi³ do ich zakonu. Przez kilkanaœcie lat wyk³ada³ w szko³ach jezuickich gramatykê, matematykê, retorykê, potem zajmowa³ siê kazuistyk¹, polemik¹ teolog, i s³ownikarstwem. Jego g³. dzie³em jest s³ownik Thesaurus Polono-Latino-Graecus (...) in tres tomos divisus ³ac., 'Skarbiec polsko-³aciñsko-grecki (...) w 3 tomach'; tom l, najobszerniejszy, polsko-³ac.-gr., z 1621, gdzie do niezwykle bogatego s³ownictwa polskiego autor dobra³ odpowiedniki z jêzyków klasycznych; tom 2, ³ac.-pol., z 1626, rodzaj indeksu do czêœci 1 (oba tomy czêsto wznawiano, zazw. w skróceniu, póŸniej bez greki); tom 3 Adagia polonica, z 1632, zawieraj¹cy prócz przys³ów bezlik zwrotów przys³owiowych i potocznych, z odpowiednikami ³ac. i gr. Jest to najwybitniejsze dzie³o ca³ej dawnej filologii polskiej. Neologizmy Knapiusza - Spoœród licznych neologizmów utworzonych w s³owniku przez Knapiusza utrzyma³o siê w ¿ywym jêzyku 7 terminów przyrodniczych (chroœcik, czerwonak, koniop³och, mrówkolew, nosoro¿ec, opal, ¿yworodny), 5 innych rzeczowników (obieg, przeistoczenie, skarbnik, s³ownik, sypialnia) i 6 przymiotników (³zawy - w znaczeniu '³zy wyciskaj¹cy' - nadzwyczajny, pijalny, powtarzalny, przenoœny, u¿ywalny); wg J. Puzyniny. KneŸ - rzekomy archaizm u¿ywany przez niekt. pisarzy hist. zamiast ksi¹¿ê. Kniahini - dawn. ksiê¿na (na Rusi). KniaŸ - hist. ksi¹¿ê (na Litwie i na Rusi). KniaŸ Igor - zob. Igor Œwiatos³awowicz. Knickerbocker Dietrich - (wym. nikeboke) postaæ imaginacyjna, stworzona przez pisarza amer. Washingtona Irvinga, który przypisa³ mu autorstwo swej heroikomicznej Historii Nowego Jorku (1809) i opowiadania Rip Van Winkle (zob.). Stary jegomoœæ, ma³y, ¿ywy, ekscentryczny, w staromodnym odzieniu, pasjonuj¹cy siê histori¹ i legendami swego kraju, spêdza ca³y dzieñ zamkniêty w pokoju wœród ksi¹¿ek i papierzysk, a potem spaceruje po mieœcie s³uchaj¹c nowin i obserwuj¹c ludzi. Pewnego dnia znika, pozostawiaj¹c swe dzie³o, Historiê Nowego Jorku. Osoba i nazwisko Knickerbockera szybko zyska³y ogromn¹ popularnoœæ w krajach anglosas. Imiê jego otrzyma³y: szko³a literatów w Nowym Jorku, przegl¹d lit., statek parowy, pumpy (bufiaste spodnie po kolana), wreszcie nazwano tak mieszkañców legendarnego Xix-wiecznego Nowego Jorku, przedmiotu nostalgii wspó³czesnych nowojorczyków. Knieja - zob. Las. Knossos - starokreteñskie miasto, tu¿ obok œrdw. i dzisiejszego miasta, zwanego dawniej Kandia, a obecnie znów, jak w staro¿., Herakleion (wym. nowogr. iraklio). Wykopaliska ang. archeologa Evansa od 1899 odkry³y ruiny wspania³ego pa³acu Minosa, bajecznego w³adcy Knossos z Ii tysi¹clecia pne., najstarsze dzie³o wysokiej kultury w Europie, osi¹gniêcie ca³kiem nie znanego dotychczas ludu; œrodek pa³acu zajmuje dziedziniec d³ugoœci 557m, otoczony przez wielopiêtrowy kompleks budowli mieszkalnych, reprezentacyjnych, kultowych i pomocniczych. Wygodne ³azienki i urz¹dzenia toaletowe z bie¿¹c¹ wod¹ œwiadcz¹ o rozwiniêtej cywilizacji, a pozosta³oœci malowide³ œciennych z okresu póŸnominojskiego - o rozwoju sztuk plastycznych. Zawi³oœæ przejœæ przez pokoje, korytarze i schody pa³acu zbudowanego na nieregularnym planie (dostosowanym do warunków terenowych) sk³ania do umiejscowienia tu w³aœnie mitu o Labiryncie (zob.); por. te¿ Ariadna; Dedal; Minos; Pary¿ (Pary¿anka). Knut - batog, harap, nahaj(ka), postronek a. rzemieñ przywi¹zany do pa³ki, bicz u¿ywany w carskiej Rosji, m.in. jako narzêdzie ch³osty; uderzenie knutem; z ros. O Slowianinie!... D³ugo¿ pod knutem wytrzymuj¹c bicia, Dr¿¹c jak otruty pies, co tylko skomli, Bêdziecie s³uchaæ graj¹cych na drumli Poetów?... (J. S³owacki, Beniowski, 7, 349-53.) Knykieæ - spojenie stawowe u palców rêki; ka¿dy zginaj¹cy siê cz³on palca, zw³. pierwszy; por. K³ykieæ. Knyp - zob. Gnyp. Koberger Anton - ok. 1440-1513, drukarz, wydawca i ksiêgarz nm. w Norymberdze, znany w kraju i za granic¹ dziêki swym filiom europ., m.in. w Krakowie, Wroc³awiu i Lwowie, a przede wszystkim dziêki liczbie, ró¿norodnoœci tematycznej i œwietnej szacie graficznej wydawanych dzie³ oraz obfitoœci ilustracji Michaela Wolgemuta (nauczyciela Drera) i Wilhelma Pleydenwurffa. Najs³ynniejsze edycje tej oficyny to: Biblia (1483), Schatzbehalter (zbiór modlitw) œw. Fridolina (1491) i Weltchronik nm., 'Kronik œwiata', Hartmanna Schedla (1493) z 1809 drzeworytami, wœród których znajduje siê najstarszy zachowany widok Krakowa. Kobierzec z Bayeux - (wym. baj) a. Kobierzec królowej Matyldy, przechowywany w muzeum w Bayeux w Normandii (p³n. Francja), w rzeczywistoœci nie jest kobiercem (dywanem), ale pasem z p³ótna wym. 70,347m na 0,507m, haftowanym we³n¹ w oœmiu kolorach. Haft ten jest cennym dokumentem dziejów i kostiumu swoich czasów: jest on kronik¹ podboju Anglii przez Normanów, poczynaj¹c od ho³du Harolda u Wilhelma normañskiego (póŸniejszego Wilhelma I Zdobywcy) w 1063, a koñcz¹c na mierci Harolda pod Hastings w 1066. W¹saci Sasi walcz¹ pieszo oszczepami i toporami, os³aniaj¹c siê tarczami z charakterystyczn¹ wypuk³oœci¹ w œrodku; Normanowie konno, z d³ugimi tarczami i lancami z proporczykiem, s¹ nie tylko ogoleni, ale przewa¿nie nosz¹ wielkie tonsury. Na bordiurach tkaniny widniej¹ sceny z polowania, wici roœlinne i wyobra¿enia zwierz¹t. Tradycja przypisuje to dzie³o Matyldzie, ¿onie Wilhelma, i jej damom dworskim, ale obecnie uwa¿a siê, ¿e tkaninê wykonali przed 1078 artyœci ang. z Canterbury na zamówienie biskua Odona. Kobieta - wyraz pojawia siê w Xvi w. i oznacza 'niewiastê wszeteczn¹, rozpustn¹' (mo¿e przez skojarzenie z kob 'chlew'). W satyrze Marcina Bielskiego Sjem niewieœci (1586) obra¿one pos³anki mówi¹ o swych mê¿ach: "Chocia oni nas zow¹ bia³og³owy, prz¹dki, ku wiêtszemu zel¿eniu kobietami zow¹." Ale ju¿ w Xvii w. wyraz zacz¹³ nabieraæ godnoœci: J. Ch. Pasek nazywa kobiet¹ urocz¹ wdówkê. Ca³kowitej rehabilitacji wyrazu dokona³a dopiero Myszeida, 4, 151-52 (1775) Ignacego Krasickiego s³owami: "Mimo tak wielie p³c naszej zalety, my rz¹dzim œwiatem, a nami kobiety' (powiedzenie Katona St. z Moraliów Plutarcha); zob. te¿ Bia³og³owa; Cezar (¯ona Cezara); Fraucymer; Niewiasta; Pani; Perykles (i kobiety); Podwika. Czego chce kobieta, tego i Bóg chce - fr. ce que femme veut, Dieu le veut. Femme fatale - (wym. fam fatal) fr., kobieta przynosz¹ca zgubê, sprowadzaj¹ca nieszczêœcie, ³ami¹ca serce, karierê, ¿ycie mê¿czyzny; por. Kirke; Syrena. Gadatliwe i wœcibskie - ³ac. verbosae et curiosae, mówi¹ce, czego nie powinny; z Wulgaty, 1. List do Tymot 5, 13; chodzi tu o m³ode wdowy. Kobieta trzydziestoletnia - fr. La Femme de trente ans, Julia, bohaterka tytu³owa powieœci (1831-34) Balzaka, który po raz pierwszy w lit. "odkry³" sprawê wieku kobiety i psychologiê kobiety 30-, 40-letniej, wg pojêæ ówczesnych doœæ podstarza³ej. Kobieta zmienna jest (jak piórko na wietrze) - w³. (a donna e mobile (qua (piuma al vento), z opery Rigoletto (1851) Verdiego; fr. souvent femme varie; bien fol est qui s'y fie 'g³upi, kto jej ufa' przypisywane Franciszkowi I, ok. 1530; niesta³¹ i zmienn¹ jest zawsze kobieta; ³ac. varium et mutabile semper Jemina z Eneidy, 4, 569, Wergiliusza. Kobieta z przesz³oœci¹ - przest. która mia³a w ¿yciu przygody erotyczne. Kobiety nie bij nawet kwiatem - rzekomo przys³. japoñskie. Kobiety niezrównane - wg muzu³manów zob. Cztery (niezrównane kobiety). Kobiety s¹ najsilniejsze, ale przede wszystkim zwyciê¿a prawda - z apokryfu biblijnego 1. Ks. Ezdry, 3, 12; por. wy¿ej Myszeida Krasickiego. Kruchoœæ (s³aboœæ) kobiety - starop. krechkoœæ (³ac. fragilitas), pojêcie to, uznawane przez spo³ecznoœæ szlacheck¹, przynios³o kobietom starop. pewne ulgi prawne; por. w Hamlecie, 1, 2, Szekspira: "S³aboœci, na imiê ci kobieta", ang. Frailty, thy name is woman!; s³owa Gustawa w Dziadach, 4, 960, Mickiewicza: "Kobieto! puchu marny! ty wietrzna istoto!"; w Marcho³cie (1521) Jana z Koszyczek: "Przemienna, jakoby miêkki wiatr"; w oryginale ³ac. quasi mollis ar. Niezrozumiana, zapoznana - fr. femme incomprise. Przychodz¹, aby popatrzeæ i aby je widziano - ³ac. spectatum veniunt, veniunt spectentur ut ipsae, ze Sztuki kochania, 1, 99, Owidiusza. Szukajcie kobiety! - fr. cherchez la femme! jeœli nie widaæ jawnej przyczyny jakiejœ sprawy; przypisywane Josaphowi Fouche. Tak czyni¹ wszystkie - zob. Cosi fan tutte. Zrodzone, aby cierpieæ, ³ac. pati natae, z Epistulae morales, 95, Seneki M³. Kobieta wa¿¹ca per³ê - (Vanitas, ³ac. 'pró¿noœæ') obraz (ok. 1663) Vermeera, Waszyngton, Nat. Gall. "Powiedz wierz¹cym kobietom, aby opuszcza³y oczy i strzeg³y swego wstydu, i nie pokazywa³y swych wdziêków, i os³ania³y piersi, powaby swe ukazuj¹c tylko swemu mê¿owi lub ojcu, teœciowi, szwagrom, pasierbom, bratankom, siostrzeñcom, ich ¿onom i niewolnicom, s³ugom-rzezañcom i dzieciom. Nie pozwól kobiecie umyœlnie tak poruszaæ nogami, aby zdradzaæ swe ukryte uroki." Koran, 24, 31. Kobold - w lud. podaniach niemieckich-karze³ek, duszek, z³oœliwy a. opiekuñczy krasnal domowy, kryj¹cy siê pod belkowaniem a. za piecem; por. Rumpelstilzchen; gnom pilnuj¹cy skarbów podziemnych; z nm., 'gnom, chochlik'. Koburgowie - Sachsen-Coburg-Gotha, ksi¹¿êca dynastia nm. w Turyngii, ga³¹Ÿ linii ernestyñskiej Wettinów, panuj¹ca w Koburgu. W 1826, przy nowym podziale posiad³oœci ernestyñskich, Ernest Iii Sachsen-Coburg otrzyma³ ksiêstwo Gotha i przybra³ imiê Ernesta I, ksiêcia Sachsen-Coburg-Gotha; jego brat Leopold zosta³ w 1831 Leopoldem I królem Belgów, a jego m³odszym synem by³ ksi¹¿ê Albert, ma³¿onek ang. królowej Wiktorii, który zapocz¹tkowa³ dom panuj¹cy Brytanii (od 1917 u¿ywaj¹cy nazwiska Winsor). Koby³a - pot. klacz; pot. artyku³, utwór lit. ciê¿ki, wielkich rozmiarów; wulg. babsko wielkie jak piec. Flandryjska koby³a - król ang. Henryk Viii (zob.) o swojej czwartej ¿onie, Annie Kliwijskiej (de Cleves), któr¹ poœlubi³ w styczniu 1540, rozwiód³ siê zaœ w lipcu tego¿ roku. JeŸdziæ na kimœ jak na ³ysej kobyle - postponowaæ, traktowaæ z góry, wzgardliwie, pomiataæ kimœ. S³owo siê rzek³o, koby³ka u p³otu - zob. Jan (Iii Sobieski). Wjechaæ na kogoœ jak na ³ys¹ koby³ê - zbesztaæ, wy³ajaæ, natrzeæ uszu, zmyæ g³owê, hukn¹æ na kogoœ ordynarnie (i zazw. nies³usznie). Wyje¿d¿aæ z czymœ jak z ³ys¹ koby³¹ na targ - popisywaæ siê (wyrwaæ siê z) czymœ bezwartoœciowym, niewartym funta k³aków. Kobza - rodzaj lutni o wypuk³ym korpusie rezonansowym i krótkiej szyjce, o 2-6 strunach (do gry solo) a. 8-12 strunach (do akompaniamentu), u¿ywanej przez muzykantów rumuñskich, a dziœ jeszcze niekiedy w Mo³dawii, Dobrud¿y, na Wo³oszczyŸnie i Bukowinie; w Polsce znana w Xvi-Xvii w.; przez ukr. z tur. kopuz 'rodzaj jednostrunnej gitary'; por. Dudy. Koc - w dawnej Polsce ko¿uch, b³am futra, sk³adany przez stronê sêdziemu przy odwo³ywaniu siê do wy¿szej instancji, jako wadium, które przepada³o w wypadku zatwierdzenia poprzedniego wyroku; takie¿ wadium z³o¿one w pieni¹dzu; pled, rodzaj derki; z nm. Kotze 'koc; gunia'. Kochanie. Kochanie wieku tego - wspó³czeœni o Janie Kochanowskim. Sztuka kochania - zob. Mi³oœæ. Kochanowska Orszula - bohaterka jednego z najwa¿niejszych dzie³ Renesansu polskiego, Trenów (1580), Jana Kochanowskiego, zmar³a w wieku lat trzech córeczka poety, w której widzia³ spadkobierczyniê jego lutni, przysz³¹ poetkê, "Safo s³owieñsk¹". 19 trenów, "pomnik bólu ojcowskiego", poeta opatrzy³ dedykacj¹: "Orszuli Kochanowskiej, wdziêcznej, ucieszonej, niepospolitej dziecinie, która cnót wszytkich i dzielnoœci panieñskich pocz¹tki wielkie pokazawszy, nagle, nieodpowiednie, w niedosz³ym wieku swoim, wielkim a nieznoœnym rodziców swych ¿alem zgas³a - Jan Kochanowski, niefortunny ociec, swojej namilszej dziewce z ³zami napisa³. Nie masz ciê, Orszulo moja!" Kchel - oznaczana inicja³em K a. KV (Kchel-Verzeichnis) numeracja Kchela, nadana 626 kompozycjom Mozarta w katalogu chronologiczno-tematycznym dzie³ tego kompozytora, nm. Chronologisch-thematisches Verzeichnis smtlicher Tonwerke Wolfgang Amade Mozarts, Lipsk 1862, u³o¿onym przez austr. muzyka-samouka Ludwiga Aloisa Kchela, 1800-77, którego nawisko wesz³o w ten sposób do historii muzyki. Kocio³ - du¿e naczynie metalowe; (w³. timpano) instrument muz. z gropy membranofonów, du¿y, pó³kolisty rezonator miedziany, na którym napiêta jest membrana ze skóry oœlej a. cielêcej, uderzana drewnianymi pa³kami o filcowej (gumowej) g³ówce. Kocio³ garnkowi przygania, a oba smol¹ - ktoœ wytyka drugiemu wady, od jakich sam nie jest wolny. Kocio³ Medei - sposób przywrócenia utraconej m³odoœci (por. Lekarstwo); mit. gr. czarodziejka Medea, córka Aietesa, króla Kolchidy (zob. Jazon), pociê³a starego barana na kawa³ki w kotle, po czym wysz³o z kot³a m³ode jagniê. Córki Peliasa chcia³y, aby przywróci³a w ten sam sposób m³odoœæ ich ojcu; ale Medea nie wymówi³a magicznych s³ów i starzec zmar³. Kocio³ z Gundestrup - (wieœ w p³d. Jutlandii, Dania) srebrny kocio³ celtycki z I w. pne. z p³askorzeŸbami wyobra¿aj¹cymi popiersia bóstw, sceny mitologiczne i wojenne. Kociuba - narzêdzie do wygarniania wêgli z pieca chlebowego; pogrzebacz; dr¹¿ek ¿elazny z ³y¿k¹ na koñcu do mieszania roztopionego metalu w hutach; z tur. ksbe. Kocz - dwu-, cztero- a. szeœciokonny powóz czteroko³owy, (pó³)kryty, zawieszany na ³añcuchach a. pasach rzemiennych (od Xvi w.) a. resorowany (Xix w.); wêg. nazwa wêgierskiego wozu od wsi Kosc nad Rab¹ na Wêgrzech (podobnie jak landara od Landau), gdzie zaczêto wyrabiaæ kocze. Koczobryk dawn. kryta bryczka na resorach, kszta³tem przypominaj¹ca kocz. Kodeks - (³ac. codex 'pieñ; kloc; deska; deseczka, tabliczka kryta woskiem do pisania rylcem; ksiêga; spis; zbiór przepisów prawnych'). Rozcinano kloc drewna na cienkie deseczki, przedziurawiano je z jednego brzegu, aby móc pewn¹ liczbê tabliczek po³¹czyæ nici¹. W ten sposób, zamiast zwoju papirusowego, powsta³ prototyp ksi¹¿ki. Tabliczki zapisywano z obu stron (oszczêdnoœæ materia³u!) i odwracano przy czytaniu. Ta forma ksi¹¿ki, przeznaczona zrazu dla uczniów, upowszechni³a siê na pocz. ne., gdy desecki zast¹piono pergaminem i papierem; kart nie numerowano, ale sk³adki zaopatrywano w kustosze i reklamanty (zob.). Zbiór przepisów prawa, akt normatywny reguluj¹cy pewn¹ dziedzinê stosunków spo³. Czarny kodeks - zob. Czarny. Kodeks Behema - iluminowany rêkopis (ornament roœlinny na ka¿dej stronie, 27 miniatur, inicja³y) zawieraj¹cy roty przysi¹g i ustawy cechowe oraz odpisy przywilejów nadanych miastu, ofiarowany w 1505 radzie miejskiej Krakowa przez Baltazara Behema, notariusza miejskiego i mi³oœnika sztuki. Miniatury stanowi¹ bezcenn¹ ikonografiê ¿ycia miasta i pracy rzemieœlników owego czasu. Od 1825 w Bibliotece Jagielloñskiej w Krakowie. Kodeks Dzia³yñskich - zob. Acta Tomiciana. Kodeks gregoriañski - zbiór konstytucji cesarskich od Hadriana do Dioklecjana (Ii-Iii w.) u³o¿ony ok. r. 300 przez prawnika rz. Gregorianusa, Kodeks Hammurabiego jeden z najstarszych na œwiecie (Xviii-Xvii w. pne.), wydany w jêz. akadyjskim przez króla Babilonii Hammurabiego w celu usystematyzowania i unifikacji obowi¹zuj¹cych praw (karne, prywatne, rzeczowe, ma³¿eñskie, procesowe). Czêœæ kar nosi³a charakter odwetowo-symboliczny (oko za oko, uciêcie rêki za uderzenie ojca). Tekst na steli z diorytu odnaleziono w 1901 w Suzie; Pary¿, Luwr. Kodeks Justyniana - zbiór prawa rzymskiego wydany w Vi w. z polecenia cesarza Justyniana I Wielkiego (zob.), nazwany w œrdw. Corpus iuris civilis ³ac., 'Zbiór prawa cywilnego'; podstawa Kodeksu Napoleona. Kodeks karz¹cy Królestwa Polskiego - pierwszy polski kodeks karny, uchwalony przez sejm w 1818, obowi¹zuj¹cy do 1847, wzorowany na austr. kodeksie karnym z 1803 i francuskim z 1810. Kodeks Lipit Isztara - kodeks praw w jêz. akadyjskim, u³o¿ony w 1. po³. Xix w. pne. na polecenie Lipit Isztara, króla Isinu. w p³n. Babilonii; zachowa³o siê ok. 40 artyku³ów kodeksu. Kodeks Mendozy - manuskrypt aztecki przedstawiaj¹cy w obrazkach dzieje ludu meksykañskiego od 1324 do 1502 wraz z opisem obyczajów i przek³adem na jêz. hiszp. Otrzyma³ go pierwszy wicekról Nowej Hiszpanii (Meksyku) Antonio de Mendoza i przes³a³ cesarzowi Karolowi V. Kodeks wraz ze statkiem, który go wióz³, sta³ siê ³upem fr. okrêtu wojennego. Andre Thevet, fr. geograf królewski, sprzeda³ go Anglikom; Oxford, Bibl. Bodlejska. Kodeks Napoleona - fr. Code Napoleon, Code Civil, fr. kodeks cywilny z 1804, u³o¿ony za konsulatu Napoleona Bonapartego z jego osobistym wspó³udzia³em. Wielokrotnie nowelizowany i uzupe³niany, obowi¹zuje do dziœ we Francji. By³ wzorem dla wielu kodyfikacji w innych krajach, m.in. wszed³ w ¿ycie w 1808 jako kodeks cywilny w Ksiêstwie Warszawskim. Kodeks natury, czyli Prawdziwy duch jej praw - fr. Code de la nature ou Le veritable esprit de ses lois, dzie³o filozoficzne Morelly'ego (Xviii w.), wyd. w Amsterdamie 1755 (wyd. pol. 1953), anonimowo (autor do dziœ nie jest ca³kowicie zidentyfikowany); praca przypisywana Diderotowi, a nawet umieszczona (w 1773) w wydaniu jego Dzie³. Autor przedstawia koncepcjê rozumnego ustroju komunistycznego, znosz¹cego w³asnoœæ prywatn¹, zapewniaj¹cego wszystkim obywatelom utrzymanie i zatrudnienie oraz wprowadzaj¹cego powszechny obowi¹zek pracy. Swoj¹ teoriê sp³., bêd¹c¹ racjonalistyczn¹ form¹ komunizmu utopijnego, opiera³ na "prawie naturalnym", z którym ustrój w³asnoœci prywatnej jest, wg autora, w sprzecznoœci. Kodeks supraski - s³ynny kodeks z biblioteki klasztornej. bazylianów w Supraœlu (woj. bia³ostockie), wywieziony w czasie 2. wojny œwiat. przez Niemców, odzyskany w 1968; Warszawa, Bibl. Nar. Kodeks Œwiêtos³awowy - w jêz. ³ac., zawieraj¹cy prawa Kazimierza Wielkiego i Jagie³³y w t³. pol. Œwiêtos³awa z Wocieszyna z 1449 oraz prawa ksi¹¿¹t mazowieckich w t³. pol. ks. Macieja z Ro¿ana z 1450. Kodeks Ur-Nammu - wydany w jêz. sumeryjskim pod koniec Iii tysi¹clecia pne. przez króla pañstwa Ur w Mezopotamii, jeden z najstarszych znanych zbiorów praw na Bliskim Wschodzie, zachowany tylko w u³amkach. Srebrny kodeks - ³ac. codex argentus, rodzaj ozdobnych kodeksów pisanych srebrnymi literami na pergaminie zabarwionym purpur¹, np. przek³ad Ewangelii na jêz. gocki, dokonany przez biskupa Wulfila w Iv w.; Uppsala (Szwecja), Bibl. Uniw. Z³oty kodeks - ³ac. codex aureus, rodzaj ozdobnych kodeksów pisanych z³otymi literami pa purpurowym pergaminie; Eskunal (Hiszpania); Monachium, Bibl. Pañstw. (RFN). Kodros - bajeczny król Aten. Gdy doryjscy Heraklidzi najechali Attykê, wyrocznia delficka zapowiedzia³a im zwyciêstwo, jeœli oszczêdz¹ ¿ycie Kodrosa. Us³yszawszy o tej przepowiedni, król poœwiêci³ siê za swój kraj, poleg³szy w bitwie. Wg póŸniejszej wersji, przebrany za drwala uda³ siê do obozu Dorów, gdzie wszcz¹³ k³ótniê z ¿o³nierzami i zosta³ zabity, wobec czego Dorowie zaprzestali dalszej walki. Ateny zaœ og³osi³y zabitego króla herosem i uwa¿aj¹c, ¿e nikt nie jest wart nosiæ po nim korony, nada³y jego synowi, Medonowi, godnoœæ archonta. Wersja ma³o przekonywaj¹ca, gdy¿ król-heros powinien raczej pomno¿yæ szeregi monarchistów. Kogut - dawn. kur (zob.), w mit. gr. i rz. poœwiêcony Apollinowi, bogu s³oñca, gdy¿ obwieszcza³ wschód s³oñca, Hermesowi, gdy¿ wzywa³ ludzi do ich codziennych zatrudnieñ, i Asklepiosowi, bo "kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje (zdrowie)". Wg legendy muzu³m. prorok spotka³ w pierwszym niebie koguta tak olbrzymich rozmiarów, ¿e siêga³ grzebieniem drugiego nieba: Jego pianie zrywa³o ze snu o œwitaniu wszelkie stworzenie z wyj¹tkiem cz³owieka. Ulamowie powiadaj¹, ¿e Allah u¿ycza ³askawego ucha tym, co czytaj¹ Koran, prosz¹cym o ³askê, a tak¿e kogutom, których pianie jest bosk¹ melodi¹; zob. Bazyliszek. Chantecler - (wym. szatekler) postaæ z fr. Powieœci o Lisie (zob. Powieœæ) z Xii w., kogut przeœladowany przez Lisa Renarta, mordercê drobiu, szuka sprawiedliwoœci u Lwa, ale Lis udaje martwego, a w trakcie pogrzebu chwyta Chanteclera i ucieka z nim. Napadniêty przez brytana musi puœciæ Chanteclera, a inne zwierzêta chwytaj¹ i wi¹¿¹ Renarta; spór koñczy siê pojedynkiem, w którym Kogut zwyciê¿a. Sztuka (1910) Edmonda Rostanda; Chantecler uwa¿a siê za kap³ana S³oñca, zanosi do niego mod³y co rano i rz¹dzi samow³adnie na podwórku; daremnie Ba¿ant dowodzi, ¿e to nie Kogut sprowadza jutrzenkê, ¿e nawet gdyby zaspa³, S³oñce i tak wzejdzie. Czerwony kur - zob. Czerwony. Kogutek wielkanocny - zwyczaj lud. w niekt. okolicach Polski: ch³opcy obnosz¹ a. obwo¿¹ po wsi koguta (dawn: ¿ywego, póŸniej zrobionego z paku³ i ustrojonego w pióra), sk³adaj¹ ¿yczenia, œpiewaj¹ i otrzymuj¹ datki; wizerunek koguta wyciêty z blachy, umieszczany na szczytach wie¿, zw³. koœcielnych; zob. Kurek. Kogut galuski - zacz¹³ siê ukazywaæ jako fr. god³o narodowe na flagach itp. po raz pierwszy za czasów Rewolucji Fr. Jego pochodzenie jest niepewne; Gallowie nie u¿ywali tego god³a. Mo¿e to byæ wynikiem nieporozumienia: ³ac. gallus znaczy 'kogut' i 'Gall'. Nalaz³ kogut per³ê (w gnoju) - ³ac. gallus unionem in fimento reperit, przys³. wg bajki Ezopa Kogut i perla (w t³. Biernata Plugawi cnoty nie maj¹): kogut, grzebi¹c w œmietniku, znalaz³ drogi kamieñ (per³ê, jaspis) i odrzuci³ go jako niejadalny, wiêc bezu¿yteczny. Pianie koguta - Staro¿. ¯ydzi dzielili noc na 4 stra¿e: Pocz¹tek stra¿y (Biblia, Treny Jerem., 2, 19), Stra¿ pó³nocna (Ks. Sêdziów, 7, 19), Pianie koguta i Stra¿ poranna (Ex., 14, 24); por. Ew. wg Marka, 13, 35-36: "Czuwajcie tedy, bo nie wiecie, kiedy pan domu przyjdzie: z wieczora czy o pó³nocy, czy kiedy kur zapieje, czy z poranku, aby nagle przyszed³szy nie znalaz³ was œpi¹cych. " Wg tradycji staro¿. upiory i widma znikaj¹, gdy koguty zaczynaj¹ piaæ a. gdy trzeci kur zapieje, bo poœwiêcony Heliosowi kogut pianiem zmusza do ucieczki demony nocy i mroku, Hekate, póŸn. diab³a. Na obrzêdzie Dziadów (A. Mickiewicz, Dziady, cz. 2, 513) Guœlarz mówi: Czas odemk¹æ drzwi kaplicy. Zapalcie lampy i œwiecy. Reszta pó³noc, kogut pieje, Skoñczana straszna ofiara. Uci¹æ koguta - w œpiewie zapiaæ, przejœæ nagle do piskliwego dyszkantu. Walka kogutów - zob. Walka. Kogut winien - wiêc na niego! On sprawca wszystkiego z³ego! On Ÿle poradzi³, On grad sprowadzi³ (...) On zepsu³ rolê, On zniszczy³ pole! (I. Krasicki, Kogut 19-23, 25-26.) Z³oty kogucik - zob. Z³oty. Kohelet - zob. Eklezjastes. Kohinur - zob. Diamenty. Kohorta - ³ac. cohors dpn. cohortis, staro¿. batalion piechoty (zob.), jednostka taktyczna w wojsku rzymskim licz¹ca zrazu 300, póŸniej 600 ¿o³nierzy, dziesi¹ta czêœæ legionu, sk³adaj¹ca siê z trzech manipu³ów (kompanii). Kokosznik - kika, kiczka, ros., dawne, p³n.-rosyjskie kobiece nakrycie g³owy, z jedwabiu a. innego materia³u, w kszta³cie otwartej korony, której pó³okr¹g³¹ czêœæ przedni¹, tzw. czó³ko, haftowano i bogato zdobiono. Kolada - zmyœlona bogini s³owiañska, wynik³a z pomieszania pojêæ: wyraz ten jest w jêz. p³d. i wsch.-s³owiañskich odpowiednikiem polskiej kolêdy, a nie, jak dawniej s¹dzono, nazw¹ obrzêdu a. bóstwa. Kolasa - kolaska, czteroko³owy wóz gospodarski bezresorowy na drewnianych osiach, u¿ywany na Rusi w Xvii-Xviii w.; lekka odkryta bryczka, zazw. resorowana, u¿ywana w Polsce Xviii i Xix w., pojazd skromny, choæ póŸniejsi pisarze hist. nazw¹ t¹ nieraz b³êdnie okreœlaj¹ wytworne, magnackie karety, karoce; z ukr. Kolator - dawn. patron, fundator koœcio³a, który mia³ "prawo prezenty", tj. przedstawiania biskupowi kandydata na wakuj¹ce beneficjum (zob.) przy koœciele; z ³ac. collator 'który znosi, zbiera, gromadzi (datki, ofiary); ofiarodawca'. Kolberg Oskar - 1814-90, znakomity etnograf polski, wyda³ w 1842-45 Pieœni ludu polskiego (z melodiami), a w latach 1857-90 olbrzymie dzie³o Lud. Jego zwyczaje, sposób ¿ycia, mowa, podania, przys³owia, obrzedy, gus³a, zabawy, pieœn); muzyka i tañce (23 "serie") i publikowane równolegle w latach 1882-91 Obrazy etnograficzne (11 tomów). Dzie³o Kolberga zawiera olbrzymi materia³ wiadomoœci o wsi i folklorze polskim Xix w., przynosz¹c 12500 pieœni, 1250 podañ, 670 bajek, 2700 przys³ów, 340 zagadek, 15 widowisk. Jest to pierwsze w Polsce systematyczne opracowanie zbiorów pieœni ludowych. Kolbuszowa - miasto na P³askowy¿u Kolbuszowskim w woj. rzeszowskim; wieœ nale¿¹ca do Lubomirskich i Ostrogskich otrzyma³a w 1690 prawa miejskie. Meble kolbuszowskie - typ mebli wyrabianych w Kolbuszowej i w pobliskiej okolicy w 2. po³. Xviii i 1. po³. Xix w. (miasto by³o producentem mebli zapewne ju¿ od 2. po³. Xvii w.), meble skrzyniowe (biurka, kantorki, sekretery, komody, szafy, praski, kredensy, rzadziej kanapy i krzesia) o formach póŸnobarokowych i klasycystycznych, fornrowane i bogato intarsjowane. Kolchida - gr. Kolchis, staro¿. kraina u podnó¿a gór Kaukazu, na wschodnim wybrze¿u M. Czarnego, s³ynna w legendzie gr. jako cel podró¿y Argonautów (zob.) i ojczyzna Medei. Kolczuga - zbroja z drobnych kó³ek ¿elaznych a. stalowych, u¿ywana przez rycerstwo na kaftany, kaptury, rêkawy, rêkawice, nogawice, noszone w Polsce od Xi do pocz. Xviii w., na Zachodzie od Xii do 2. po³. Xiv w.; nazwa od kolca 'ko³a, kó³ka'. Kolczy - dawn. zrobiony z kó³ek, z ogniw. Koleba - dawn. ko³yska; sza³as pasterski, schronienie górskie w zag³êbieniu skalnym, jama pod g³azami nadaj¹ca siê na nocleg a. przeczekanie deszczu. Kolebka - ko³yska; przen. pocz¹tek, zawi¹zek, pierwotna siedziba czegoœ; wygodny pojazd podró¿ny czteroko³owy z du¿ym, otwartym z boków pud³em, z ozdobnymi zas³onami z tkaniny, zawieszany na ³añcuchach a. pasach rzemiennych, w Polsce od Xii do po³. Xviii w. Kolegiata - koœció³, w którym istnia³a (a. istnieje) kapitu³a kanoników; ze œrdw. ³ac. collegiatus 'nale¿¹cy do cechu, bractwa'. Kolegium - zespó³ (organ z³o¿ony z) osób wspólnie obraduj¹cych, opiniuj¹cych, orzekaj¹cych, rozstrzygaj¹cych; zebranie, narada tego zespo³u; dawn. szko³a œrednia, fakultet szko³y wy¿szej; dawn. bursa przy zak³adach nauk. dla profesorów i studentów; z ³ac. collegium 'zrzeszenie'; zob. te¿ Collegium. Kolegium jezuitów - w Pu³tusku zob. Pu³tusk (gimnazjum). Kolegium Kardynalskie - Œwiête Kolegium, rodzaj przybocznej rady papieskiej, która po œmierci papie¿a zawiaduje koœcio³em i dokonuje obioru nowego papie¿a na konklawe w Kaplicy Sykstyñskiej w Watykanie. Kolegium Lubrañskiego - zob. Akademia (Lubrañskiego). Kolegium Nowodworskiego - w Krakowie za³. w 1588 jako szko³a przygotowuj¹ca do studiów w Akademii Krakowskiej; wyk³adano tu, inaczej ni¿ u jezuitów, tak¿e historiê Polski i matematykê. Fundatorem szko³y (dziœ Liceum im. Nowodworskiego) by³ Bart³omiej Nowodworski, 1544-1624, kawaler maltañski. Kolêdy - pierw. pieœni lud. zwi¹zane z obrzêdami Nowego Roku i z obyczajem sk³adania ¿yczeñ pomyœlnoœci w gospodarstwie i w domu w porze godów, za co nale¿a³y siê podarki. Miejsce tych pieœni zajê³y inne, zwi¹zane tematycznie z Bo¿ym Narodzeniem (fr. Noel; ang. carol; nm. Weihnachtslied), wywodz¹ce siê z ³ac. hymnologii i pocz¹tkowo, w Xv-Xvi w., bêd¹ce zazw. t³. z ³ac. a. czes. Dosz³y one do rozkwitu w Xvii-Xviii w. (pastora³ki, kolêdy zakonne, stanowe), rozg³os uzyska³y te¿ niektóre kolêdy autorskie, jak J. ¯abczyca z Symfonii anielskich (Przybie¿eli do Betlejem pasterze, Przy onej górze, 1630), Franciszka Karpiñskiego (Bóg siê rodzi), T. Lenartowicza (Mizerna, cicha stajenka licha); dawn. upominki dawane na Bo¿e Narodzenie; dawn. okres chodzenia po kolêdzie (od Bo¿ego Narodzenia do Nowego Roku); z ³ac. Kalendae '1. dzieñ miesi¹ca'. Chodzenie po kolêdzie - kolêdowanie, zwyczaj obchodzenia domów przez kolêdników ze œpiewaniem kolêd i pastora³ek, z przedstawieniami zwi¹zanymi z ewangeliczn¹ i lud. tradycj¹ Bo¿ego Narodzenia (zob. Szopka), czêsto, zale¿nie od regionu, z koz¹, gwiazd¹ a. turoniem. A czyj¿e to nowy trzem? Ja obejdê okolem. Nie mog³em tam naiæ dŸwierzec, Jedno ma³e okienko (...) Maszli nam daci, Nie daj nam d³ugo staci, Boæ nas bêdzie uzi¹biaci. 1-4, 23-25. Z najwczeœniejszej zapisanej "kolêdy gospodarskiej" w druku (Ungler, Kraków) Rurale iudicium, to jest Ludycje wieœne na ten nowy rok 1544. bêd¹cej zapewne star¹ parodystyczn¹ Pieœni¹ œrdw., odczuwan¹ jako archaicznaju¿ w Xvi w. Koliszczyzna - antyszlacheckie powstanie ch³opów ukraiñskich w 1768 pod wodz¹ Kozaka siczowego Maksyma ¯eleŸniaka, które wybuch³o z powodu zaostrzenia pañszczyzny, narzucania obrz¹dku unickiego i zawi¹zania konfederacji barskiej, wrogiej dyzunitom. Gdy ¯eleŸni¹k podsun¹³ siê pod Humañ (gdzie schroni³o siê tysi¹ce szlachty, ¯ydów i duchowieñstwa unickiego), przeszed³ na jego stronê setnik milicji nadwomej Potockich, Iwan Gonta; z jego pomoc¹ powstañcy zdobyli Humañ i wymordowali ca³¹ ludnoœæ (tzw. rzeŸ humañska). Powstanie krwawo st³umi³y wojska rosyjskie i polskie. Wywola³o ono tak¿e ruchy ch³opskie w Krakowskiem (Muszyna), na Wo³yniu, Mazowszu, w Sieradzkiem i na Litwie. Nazwa od polskiego wyrazu kolej, co na Ukrainie Xviii w. znaczy³o "kolejn¹ stra¿, us³ugê dworsk¹ uzbrojonych ch³opów". Zamek kaniowski - powieœæ poetycka (1828) Seweryna Goszczyñskiego, oparta na motywach koliszczyzny. Koliszczyzna i stepy - powieœæ hist. (1838) Edwarda Tarszy (pseudonim Micha³a Grabowskiego). Kolno - zob. Kolonia. Kolokacja - hist. wieœ szlachecka podzielona na czêœci nale¿¹ce do ró¿nych w³aœcicieli; dawn. kolejnoœæ wierzycieli przy upad³oœci; z ³ac. collocatio 'umieszczenie; uporz¹dkowanie'. Kollokacja - powieœæ obyczajowa (1847) Józefa Korzeniowskiego. Koloman - I zob. Uczony. Kolombina - Arlekinetta, jedna z najtypowszych postaci w³. commedia dell'arte, wychowanica Pantalona, kochanka Arlekina (z którym zazw. ucieka z domu), przebieg³a pokojówka, sprytna, pozornie naiwna, w rzeczywistoœci z³oœliwa. Jej pani¹ jest w Xviii w. zwykle Rozaura, któr¹ Kolombina czêsto zdradza przez plotkarstwo a. chciwoœæ. Jej odmianami s¹: Korallina, bardziej zapalczywa, i Smeraldina, inspiratorka i sprê¿yna intryg. Szczytem kariery tej postaci by³ koniec Xvii w., kiedy w jej roli wystêpowa³a s³ynna Caterina Biancolelli, córka Domenica i Orsoli, ze znakomitej rodziny w³. aktorów commedia dell'arte; w³. colombina 'go³¹bka'. Kolonia - nm. Kóln, z rzymskiej Colonia Agrippinensis, z 50 r. ne., miejsce urodzenia Agrypiny M³odszej, matki Nerona, póŸniej ¿ony cesarza Klaudiusza, miasto nad Renem, . w zach. czêœci RFN; zob. Gurzenich; Krzy¿ (wêg.). Katedra œw. Piotra - olbrzymia, piêcionawowa gotycka bazylika, z trzynawowym transeptem, obejœciem i wieñcem kaplic promienistych; fasada o dwu wie¿ach. Kamieñ wêgielny obecnej budowli po³o¿ono w 1248, gdy istnia³y jeszcze ruiny drugiej katedry romañskiej (za³. ok. 800), które prowizorycznie odbudowano i pozostawiono a¿ do czasu poœwiêcenia nowego chóru w 1322. Rzut poziomy katedry jest o 1/3 wiêkszy ni¿ katedry strasburskiej. W 1350 rozpoczêto wznosiæ fasadê zach.; w 1450 po³udniowa wie¿a uros³a do wysokoœci zachodniego chóru i tak pozosta³a a¿ do zakoñczenia jej budowy w 1868. Za³. w 1840 Towarzystwo Budowy Katedry doprowadzi³o j¹ do koñca w t881. Styl œwi¹tyni, przejêty z katedry w Amiens, zosta³ tu wyostrzony i wzbogacony; wspania³a nawa g³. ma 447m wysokoœci; wnêtrze i skarbiec zawieraj¹ bezcenne dzie³a sztuki. (relikwiarz Trzech Króli; Zwiastowanie. ok. 1440, Stephana Lochnera i in.). Kto dziewice chce widzieæ, niech do Kolna jedzie - dawne przys³.; w koœciele œw. Urszuli w Kolonii (starop. Kolno) mia³y, wg œrdw. legendy, byæ pochowane dziewice (w liczbiejedenastu tysiêcy) towarzysz¹ce œw. Urszuli w drodze z Anglii do Francji, a zamordowane przez Hunów. Miasto Trzech Króli - Kolonia; wg legendy Magowie mieli tam zostaæ pogrzebani. Kolor - dawn. wst¹¿ka, szarfa damy serca, noszona przez rycerza na tumieju a. wyprawie wojennej; dawn. mundur, (od)znaki, ubiór noszony przez jakieœ rodzaje broni, formacje wojsk; znak ka¿dego z 4 zespo³ów kart w talii: karo, kier, pik, trefl, dawn.: dzwonek, czerwieñ, wino, ¿o³¹dŸ; z ³ac. color zob. te¿ Barwa; Maœæ. Tycjanowski kolor w³osów - z³otorody; ulubiony przez malarza wi. Tycjana (Tiziano Vecellio, 1488-1576), g³. przedstawiciela koloryzmu weneckiego, kolor w³osów kobiet na jego obrazach. Koloratka - bia³y ko³nierzyk zapinany z ty³u, noszony przez duchownych wyznañ chrzeœcijañskich. Kolos - gr. kolossós, wyraz przedgrecki, oznaczaj¹cy pierwotnie pos¹g, nawet ma³ych rozmiarów; prawdop. dopiero s³awa olbrzymiego Kolosa rodyjskiego nada³a wyrazowi znaczenie pos¹gu wielkoœci nadnaturalnej, a potem, w przenoœni, rzeczy a. osoby niezwykle du¿ej, potê¿nej. Kolos na glinianych nogach - wielkie mocarstwo, przedsiêbiorstwo, instytucja, którym nie rokuje siê d³ugiego ¿ywota; zob. Daniel (Pos¹g). Kolos Nerona - odlany ok. 58 przez Zenodorosa, wy¿szy o 27m od Kolosa z Rodos, przemianowany przez Wespazjana na pos¹g Heliosa, przeniesiony przez Hadriana w pobli¿e Amfiteatru Flawiuszów, któremu póŸniej nadano z tej racji nazwê Koloseum. Kolos rodyjski - zob. Helios. Kolosy Memnona - dwa gigantyczne pos¹gi faraona Amenhotepa Iii, ok. 1417-1379 pne., siedz¹cego na tronie, ka¿dy zjednej bry³y ró¿owawo¿ó³tego kwarcytu (wys. prawie 187m), jedyny relikt grobowej œwi¹tyni w³adcy, w pobli¿u antycznych Teb Zachodnich, naprzeciw Luksoru. W 27 pne. trzêsienie ziemi uszkodzi³o pó³nocny pos¹g, który odt¹d wydawaæ zacz¹³ melodyjne dŸwiêki o œwicie. Greccy i rzymscy turyœci zje¿d¿aj¹cy tu licznie, aby podziwiaæ to zjawisko i przy okazji wyskrobywaæ swoje imiona na piedestale pos¹gów, dowiadywali siê od przewodników, ¿e œpiewaj¹cy kolos jest pos¹giem bohatera mit. gr. Memnona (zob.), który o wschodzie s³oñca skar¿y siê swojej matce, bogini Eos; wœród tych turystów wyliczyæ by mo¿na wielu pisarzy i poetów rzymskich, a tak¿e wodzów, jak Germanik, i cesarzy, jak Hadrian i Septymiusz Sewer, który kaza³ odrestaurowaæ niszczej¹ce pos¹gi. Po tym remonce "Memnon" zamilk³ jednak na zawsze. Koloseum - œrdw. nazwa Amfiteatru Flawiuszów, ³ac. Amphitheatrum Flavium, w Rzymie, najwiêkszego amfiteatru staro¿ytnoœci; zbudowany za Flawiuszów na miejscu Z³otego Domu Nerona, rozpoczêty przez Wespazjana, otwarty w r. 80 ne. przez cesarza Tytusa studniowymi igrzyskami. Budowla eliptyczna, obwód 5247m, osie 188 i 156, arena 86 i 54, cztery piêtra, wys. 48,57m; pod aren¹ korytarze, klatki dla zwierz¹t i rekwizytomie. Walki gladiatorów odbywa³y siê do 405, a ulubione przez Rzymian szczucie dzikich zwierz¹t do 526. Ostatnie igrzyska za Teodoryka w 528. Od tego czasu amfiteatr popad³ w ruinê, przez d³ugie okresy s³u¿y³ jako kamienio³om dla budowli rz. (jeszcze w Xvi w.); od 1744 otoczony opiek¹ jako miejsce mêczeñstwa pierwszych chrzeœcijan; pod skuteczn¹ opiek¹ dopiero od po³. Xix w.; pozosta³a ok. 1/3 czêœæ ca³oœci; zob. wy¿ej Kolos Nerona. Kolubryna - szlanga, serpentyna, wê¿ownica, spi¿owe a. ¿eliwne ciê¿kie dzia³o oblê¿nicze o d³ugiej, gruboœciennej lufie, u¿ywane w Xvi-Xvii w.; z ³ac. colubrina 'wê¿owa(ta)' od coluber, colubra 'w¹¿' . Kolumb Krzysztof - w³. Cristoforo Colombo; hiszp. Cristóbal Colón, 1451-1506, ur. prawie na pewno w Genui, syn tkacza, pracowa³ przez kilka lat u ojca, potem by³ agentem handl., nastêpnie odby³ szereg podró¿y morskich, a w 1477 osiedli³ siê w Lizbonie; poœlubi³ córkê ¿eglarza portug. Obraca³ siê w towarzystwie ludzi morza w okresie dalekich wypraw morskich Portugalii. Jego m³odszy brat Bart³omiej by³ kartografem w Lizbonie, mo¿liwe, ¿e towarzyszy³ Bartolomeu Diazowi (zob.) w wyprawie do przyl¹dka Dobej Nadziei. Wielu wierzy³o wówczas, ¿e od wybrze¿y Japonii opisanych (jako Cipangu) przez Marco Polo dzieli zachodnie wybrze¿e Europy tylko kilka dni podró¿y morskiej. Powtarzano s³ynne proroctwo Seneki: "Przyjdzie czas, kiedy objawi siê olbrzymia nowa ziemia, bo zjawi siê ¿eglarz, który odkryje nowy œwiat i Thule (Islandia) nie bêdzie d³u¿ej krañcem œwiata", i zdanie Arystotelesa, ¿e "okrêt, który by wyruszy³ z Zachodu z Eurosem (wiatrem wsch.), osi¹gn¹³by wybrze¿a Indii". Czy¿ najwiêkszy z proroków Starego Testamentu (Izajasz, 66, 19) nie wk³ada w usta Boga s³ów: "Poœlê ich do narodów... na morze... do wysp dalekich... do tych, którzy nie s³yszeli o mnie i nie widzieli chwa³y mojej"? Przede wszystkim jednak mapa Florentyñczyka P. Toscanellego, dzie³a Piusa Ii i Imago mundi (Obraz œwiata) doktora uniwersytetu paryskiego Pierre d'Ailly (zachowa³ siê egzemplarz tej ksi¹¿ki pokryty uwagami Kolumba), a wiêc prace wspó³czesnych mu niemal autorów, utwierdzi³y Kolumba w mniemaniu, ¿e najszybciej dotrzeæ mo¿na do Azji p³yn¹c na zachód. Wœród wielu, którzy w to uwierzyli, on odznacza³ siê najwiêkszym uporem w obliczu przeciwieñstw i rozczarowañ; nie mog¹c uzyskaæ poparcia dworu Jana Ii portugalskiego, zwróci³ siê o pomoc do Hiszpanii, gdzie po oœmiu latach usi³owañ Kolumba, tu¿ po zdobyciu Grenady, Ferdynand Katolicki i Izabella zgodzili siê na jego warunki (wyekwipowanie trzech statków, a po udanej wyprawie dziedziczny tytu³ admira³a oceanu i wicekróla ziem odkrytych oraz szlachectwo). Dnia 3 Viii 1492 wpuszyl z Palos (Hiszpania) trzema ma³ymi statkami: "Santa Maria", "Pinta" i "Niña", a 12 X wyl¹dowa³ na ma³ej wyspie nazwanej przez niego San Salvador (Watling Island w grupie Bahamów), 28 X odkryto Kubê, 6 Xii Santo Domingo (Haiti), po czym nast¹pi³ powrót do Hiszpanii, gdzie przyjêto go z najwy¿szymi honorami. Otrzyma³ du¿¹ flotê 17 statków, z którymi w 1493-96 odby³ drug¹ wyprawê; dotar³a ona do Ma³ych i Wielkich Antylów. W trzeciej wyprawie w 1498-1500 po¿eglowa³ dalej na po³udnie, odkry³ wyspê Trynidad i dotar³ do sta³go l¹du, odkrywaj¹c ujœcie rzeki Orinoko. Doniesienia o z³ych warunkach w kolonii hiszp. na Haiti sk³oni³y parê królewsk¹ do wys³ania tam niezale¿nego gubematora, Francisco de Bobadilla, który aresztowa³ Kolumba i odes³a³ go w kajdanach do kraju, gdzie natychmiast zwrócono mu wolnoœæ i wszystkie godnoœci, ale s³awa i znaczenie jego imienia zaczê³y mijaæ; inni ¿eglarze (m. in. Amerigo Vespucci) podró¿owali ju¿ po Nowym Œwiecie i okreœlili znaczn¹ czêœæ linii brzegowej p³n.-wsch. Ameryki Po³udniowej. Dopiero w 1502 zdo³a³ wyruszyæ z czterema marnie wyekwipowanymi statkami w czwart¹ i ostatni¹ wyprawê, która dotar³a do Przesmyku Panamskiego. W 2 lata po powrocie Kolumb umar³, ca³kowicie zapomniany i opuszczony, a¿ do ostatniej chwili s¹dz¹c, ¿e dotar³ do wybrze¿y Azji Wschodniej. Warto tu mo¿e wspomnieæ, ¿e nie nazwano by tylu krajów, stanów, miast Nowego Œwiata Kolumbiami (Colombia, Colón, Columbia, Columbus) i nie obchodzono by tam uroczyœcie rocznic "odkrycia" (w pojêciu cakiem europocentrycznym) w 1492 kontynentu zamieszka³ego w owym czasie przez miliony ludzi o bogatej i dawnej kultune, olœniewaj¹cej rzeŸbie i architekturze, a tak¿e d³ugiej historii, gdyby Europejczycy nie wydarli tej ziemi i jej bogactw prawowitym w³aœcicielom w drodze ludobójstwa i grabie¿y. Gdyby barka, która w Xv w. dop³ynê³a do wyspy Flores na Azorach ze zw³okami dwóch Indian, przywioz³a ich ¿ywych do brzegów Êuropy, i tak zapewne nie obchodzilibyœmy rocznic "odkrycia" Europy. Mimo to jednak, je¿eli nawet jest prawd¹, ¿e Kolumb nie by³ pierwszym Europejczykiem, który znalaz³ siê na Nowym Œwiecie, bo uprzedzili go o 500 lat wikingowie Leif Ericsson i Thorfinn Karlsefni, to jest, on przecie¿ jednym z najwiêkszych podró¿ników i odkrywców w dziejach. Biblioteka Kolumba - zob. Sewilla. Jajko Kolumba - zob. Jajko. Christophe Colomb - feeria dramatyczna (1927, wyst. Pary¿ 1929) Michela de Ghelderode. Opera-oratorium (Berlin 1930) Dariusza Milhauda, libretto: Paul Claudel. Nowy Œwiat odkryty przez Kolumba - hiszp. El Nuevo Mundo descubierto por Colón, komedia heroiczna wierszem (1614) Lope de Vegi. Christoph Columbus - uwertura (1835) Richarda Wagnera. Kolumna - pionowa podpora archit. w kszta³cie walca z g³owic¹, maj¹ca równie¿ znaczenie dekoracyjne; niekiedy wolno stoj¹ca, w charakterze pomnika; z ³ac. columna 's³up, filar'; por. Pi¹ty (Pi¹ta kolumna). Kolumna Aœioki - cesarza Indii, w Samath, w stanie Uttar-Pradesz, na p³n. od Waranasi (œwiête miejsce buddyzmu); opatrzona inskrypcjami, z Iii w. pne.; g³owica z 4 lwami w Delhi, Muz. Nar. Kolumna dorycka, joñska, koryncka - zob. Dorowie, Jonowie, Korynt (Porz¹dek dorycki itd.). Kolumna londyitska - (a. Monument) ¿³obkowana, rzymsko-dorycka, z wapienia portlandzkiego, wys. 61,57m, zbudowana w Billingsgate, na Fish Street Hill, przez Christophera Wrena dla upamiêtnienia wielkiego po¿aru Londynu w 1666, który wybucht opodal, na Pudding Lane. Stara inskrypcja, zatarta w 1831, g³osi³a, ¿e po¿ar wznieci³a "zdrada i z³oœæ kliki papieskiej dla przeprowadzenia swego strasznego zamiaru -zag³ady religii protestanckiej i swobód staroangielskich, oraz by wprowadziæ papiestwo i niewolê". Kolumna Marka Aureliasza - zob. Marek Aureliusz. Kolumna Meniusza - w staro¿. Rzymie, do której przywi¹zywano za karê przestêpców, zw³. z³odziei i d³u¿ników; przen. s³up hañby, wstydu. Kolumna Nelsona - zob. Nelson. Kolumna (S³up) Pompejusza - z czerwonego granitu, koryncka, wys. 307m, wzniesiona w Aleksandrii przez Publiusza, prefekta Egiptu, na czeœæ Dioklecjana. Nie ma nic wspólnego z Pompejuszem; por. Kleopatra Vii (Igla). Kolumna Trajana - zob. Trajan. Kolumna Wielkiej Armii - na pl. Vendorne w Pary¿u, wzniesiona na miejscu zburzonego w czasie Rewolucji Fr. konnego pomnika Ludwika Xiv (plac nazywa³ siê Place Louis-le-Grand) na wzór rzymskiej kolumny Trajana, z rozkazu Napoleona I, w 1810. Otacza j¹ spirala reliefów z br¹zu ze zdobytych pod Austerlitz armat nm. i austriackich (kolumnê nazwano wtedy Kolumn¹ Austerlitz); reliefy przedstawiaj¹ g³ówne bitwy Napoleona od 1805 do 1807. Zwieñczonoj¹ pos¹giem Napoleona w stroju Cezara, d³uta Chaudeta, zast¹pinym przez rojalistów za Restauracji wielk¹ lili¹ burboñsk¹ (Jleur de lis), któr¹ Ludwik Filip zast¹pi³ z kolei w 1833 pos¹giem cesarza w surducie i ma³ym kapelusiku (dluta Seurre'a); ten ust¹pi³ znów, w 1863, kopii poprzedniego pos¹gu Napoleona I. Kolumnê wywrócono w czasie Komuny Paryskiej w 1871, a ustawiono na nowo w 1874. Kolumna ¯ygmunta (Iii Wazy) - wzniesiona w 1644 na pl. Zamkowym w Warszawie przez W³adys³awa Iv ku czci ojca, projektu Constantego Tencalli; pos¹g d³uga Clemente Molliego; figura w zbroi, z mieczem i krzy¿em, nawi¹zuje do idei rycerza chrzeœc. (³ac. miles christianus). W 1711 kolumna tak siê spodoba³a bawi¹cemu w Warszawie Piotrowi I Wielkiemu, ¿e August Ii Sas postanowi³ mu j¹ ofiarowaæ, ale brak odpowiednich machin uniemo¿liwi³ spe³nienie tego zamiaru. Wg legendy ludu warszawskiego, w chwilach niebzpiecznych dla miasta król wznosi rêkê z mieczem w górê-zjawisko to zauwa¿yæ miano w czasie najazdu szwedzkiego, a potem w 1792, 1794, 1807, 1809 i w 1813. W latach 1886-87 dokonano generalnego remontu niszczej¹cej kolumny. W 1944, po powstaniu warszawskim, Niemcy zwalili kolumnê; pos¹g siê jednak zachowa³ i wystawiony by³ w 1945 w Muzeum Narodowym jako g³. eksponat wystawy "Warszawa oskar¿a"; w 1949 kolumnê odbudowano. Pró¿niak zygmuntowski - nazwa gromadz¹cych siê wokó³ kolumny Zygmunta tragarzy i traczy w czasach Ksiêstwa Warszawskiego. Co nam zdrady! - Jest u nas kolumna w Warszawie, Na której usiadaj¹ podró¿ne ¿urawie, Spotkawszy jej liœciane czo³o wœród ob³oka; Taka zda siê odludna i taka wysoka! J. S³owacki, Uspokojenie. 1-4. Kolumny strzelneñskie - z ok. 1180-90, odkryte w 1946 we wnêtrzu norbertañskiego koœcio³a Œw. Trójcy w Strzelnie na Pojezierzu Kujawskim (woj. bydgoskie), 4 wspania³e kolumny miêdzynawowe wys. 47m, œrednicy 627cm, z nich 2 z bogat¹ dekoracj¹ figuraln¹: 36 postaci ludzkich, uosabiaj¹cych zapewne cnoty i grzechy; zob. Strzelno. Ko³acz - obrzêdowe ciasto weselne nazwane od kszta³tu kolistego, czêsto dekorowane, nadziewane (serem, makiem, mas¹ orzechow¹ itd.); placek pszenny; zob. Praca (Bez pracy...); por. Korowaj. Ko³acze grunt wszystkiemu, a mo¿na rzec œmiele: Bez ko³aczy jakoby nie by³o wesele. Lask¹ w próg uderzono;ju¿ ko³acze daj¹, A przed ko³aczami panie nadobnie œpiewaj¹. Sz. Szymonowic, Sielanki, 12, Ko³acze, 105-08. Ko³czan - pochwa, futera³ na strza³y do ³uku, w Polsce u¿ywany do koñca Xvii w.; z tur.; por. Sajdak. Ko³duny - regionalna potrawa litewska: podawane w rosole a. oblane t³uszczem gotowane piero¿ki nadziewane farszem z siekanego a. mielonego miêsa wo³owego a. baraniego, zmieszanego z baranim ³ojem, z przyprawami; ze œr.-g.-nm. kaldaunen 'flaki' ze œrdw. ³ac. calduna. Ko³o - (o)kr¹g, obwód, p³aszczyzna ko³a; taniec s³owiañski, w którym uczestnicy tworz¹ kr¹g, trzymaj¹c siê za rêce; ko³owrót; dawne narzêdzie tortur (wplatano w ko³o, gruchoc¹c koœci delikwenta) a. kary hañbi¹cej (siedzenie na kole); hist. rada s³owiañska zebrana i obraduj¹ca w kole, obraduj¹cy sejmik, zgromadzenie radnych. B³êdne ko³o - zob. B³êdny. Ko³a cherubów - w Biblii (Ezechiel, 10, 9-10): "I spojrza³em, a oto obok cherubów by³y cztery ko³a, po jednym obok ka¿dego cheruba, a ko³a wygl¹da³y jak blask chryzolitu". Ko³o duchowne - dawn. trybuna³ mieszany z szeœciu deputatów œwieckich i tylu¿ duchownych, w sprawach dotycz¹cych osób duchownych. Ko³o Fortuny - zob. Fortuna. Ko³o garncarskie - prastare (Mezopotamia, koniec Iv tysi¹clecia pne.) urz¹dzenie do formowania naczyñ z gliny: okr¹gly stolik wprowadzany w ruch obrotowy nogami (a. mechanicznie), na którego blacie (tarczy) kszta³tuje siê rêcznie naczynia z bry³ gliny. Ko³o Iksjona - zob. Iksjon. Ko³o kredowe - klasyczna sztuka teatru chiñskiego z czasów dynastii Juan (1280-1368), niekiedy przypisywana Li Hsing-Tao. Sprzedana przez zubo¿a³ych rodziców poborcy podatkowemu, panu Ma, na na³o¿nicê urocza Czang Hi-tang daje mu syna. Pani Ma, zawistna o sw¹ pozycjê g³ównej ¿ony i spadkobierczyni, truje mê¿a i przekupuje œwiadków, aby dowieœæ przed s¹dem, ¿e syn konkubiny jest naprawdê jej, pani Ma, dzieckiem. Nowy cesarz, który ma rozstrzygn¹æ sprawê, ka¿e umieœciæ ch³opca w kole kredowym, a ka¿da zniewiast ma uj¹æ go za r¹czkê, aby wyci¹gn¹æ go z ko³a na swoj¹ stronê. Której siê to uda, otrzyma dziecko. Pani Ma wychodzi zwyciêsko z proby, bo Czang Hi-tang nie chcia³a czyniæ synkowi krzywdy. To przekonuje cesarza, ¿e prawowit¹ matk¹ jest konkubina; por. Salomon (Wyrok salomonowy). Kaukaskie ko³o kredowe - nm. Der kaukesiche Kreidekreis, sztuka (1944-15, wyst. Berlin 1954, wyd. pol: 1953) Bertolta Brechta oparta na chiñskim Kole kredowym w adaptacji Klabunda. Ko³o modlitewne - zob. M³yn (modlitewny). Ko³o rycerskie - dawn. ko³o szlachty przy elekcjach a. poselskie (w odró¿nieniu od senatorskiego) na sejmie; chor¹giewne, na którym omawiano sprawy chor¹gwi, hiberny, ¿o³du itp. Kwadratura ko³a - zob. Kwadrat. Nie ruszaj moich kó³ - zob. Archimedes. Pi¹te ko³o u wozu - zob. Pi¹ty. Zaczarowane (zaklête) ko³o - z bajek lud., z którego nie mo¿na (a. trudno) siê wyrwaæ, wydobyæ, wyjœæ, nie znaj¹c odpowiedniej formu³y, gdy¿ zosta³o zakreœlone przez nadprzyrodzone moce. Zaczamwane ko³o - baœñ dramatyczna (Kraków 1899) Lucjana Rydla; machinacje polskiego diabla-szlachcica Boruty, któremu przy pomocy niemieckiego diab³a Kusego udaje siê obfity po³ów dusz, z dusz¹ Wojewody na czele. ¯elazna pozycja rodzimego repertuaru popularnego, uchodz¹ca pocz¹tkowo za objawienie artystyczne. Ko³odziej - stelmach, rzemieœlnik wyrabiaj¹cy ko³a i inne czêœci wozów i sañ (do pocz. Xx w.). Ko³o mego ogródecka - pop. piosenka ludowa. Ko³o mego ogródecka zakwita³a jab³onecka. 1-2. Ko³omyja - miasto nad Prutem w Ukr. SRR; por. Pipidówka; nazwa od z³ej drogi, w której s¹ ko³omyje, g³êbokie wyboje nape³nione wod¹, a. od potoku Myja, wpadaj¹cego tam do Prutu. Anglik z Ko³omyi - przys³. Lipsze u nas w Ko³omyi - przys³., którego pochodzenie wyjaœnia anegdota podana przez Augusta Bielowskiego (1857): Józef Potocki, starosta halicki, œniatyñski itd., bêd¹cy w œcis³ych stosunkach ze St. Leszczyñskim i dworem fr., pos³a³ raz do Pary¿a swego kozaka nadwomego, rodem z Pokucia, a gdy ten wróci³ ze swojej misji, starosta zapyta³ go, jak mu siê podoba³o ¿ycie w Pary¿u, na co Pokuciak odpowiedzia³ powy¿szym zdaniem, które wesz³o w przys³owie. Ko³omyjka - taniec i œpiew ukr. górali karpackich w metrum 2/4, zbli¿ony do pol. i s³ow. tañców góralskich, sk³adaj¹cy siê z szeregu kolejnych elementów: ko³o, riuna, wysoka, pieriedok (przodek), trisunka (trzêsionka), dribieñko (drobny); nazwa od ko³o a. od Ko³omyja. Ko³owrotek - skonstruowany ok. 1530 przez Jurgensa z Norymbergi prosty warsztat przêdzalniczy o napêdzie peda³owym (no¿nym), s³u¿¹cy do przêdzenia nici z lnu, konopi i przêdzy we³nianej, wysz³y ju¿ dziœ. z u¿ycia. Ko³owrotek Omfali - zob. Omfale. Ma³gorzata przy ko³owrotku - zob. Ma³gorzata (Gretchen). Ko³pak - wysoka czapka bez daszka pochodz. tur., kszta³tu walca a. zakoñczona spiczasto, a. szersza u góry; w œrdw. tatarska; w Xvi w. polska i litewska; w Xvi-Xvii w. ruska; w Xviii w. noszona w Polsce przez kobiety i dzieci; w 1790 nakrycie g³owy piechoty pol. zamiast kapeluszy; w 1800 w wojsku fr.; w Ksiêstwie Warszawskim noszony przez artyleriê konn¹ i szaserów; do po³owy Xix w. przez górali tatrzañskich; z tur. kalpak; zob. K³obuk. Ko³tryna - szpaler, ko³tra, w dawnej Polsce obicie œcienne a. zas³ony z tkaniny a. papieru, wykonywane technik¹ drzeworytnicz¹ (z klocków), a nastêpnie malowane; w Xvi-Xviii w. wyk³adano nimi œciany dworów i koœcio³ów drewnianych; ko³tryniarstwo w sztuce lud. przetrwa³o a¿ do Xix w.; z w³. coltrina 'zas³ona'. Ko³tun - (od kie³trania siê, ko³ysania kud³ów, z ros. ko³tat'), goœciec (zob. Goœcie), gwoŸdziec (choroba wierc¹ca w g³owie jak gwóŸdŸ), ³ac. plica (czêsto te¿ plica polonica 'polska', gdy¿ ko³tun, dawniej powszechny, na Zachodzie znik³ nierównie wczeœniej), zbity k³¹b w³osów na g³owie powsta³y skutkiem brudu, niemycia i nieczesania g³owy, po³¹czony zwykle z wszawic¹, uwa¿any za objaw magicznej choroby zadanej przez czary, przy czym obciêcie ko³tuna sprowadzaæ mia³o parali¿ i œmieræ osoby nim dotkniêtej. Przes¹d ten, dawniej powszechny, w Xix w. powoli ustêpuj¹cy, dotrwa³ jeszcze w odleglejszych zak¹tkach kraju do pocz. Xx w. Komedia - jeden z podstawowych gatunków dramatu, obejmuj¹cy utwory o nastroju weso³ym, charakterze lekkim, pogodnej tematyce, czêsto satyryczno-obyczajowej, o akcji ¿ywej, pe³nej perypetii, niespodzianek, powik³añ sytuacyjnych, komizmujêzykowego i charakterologicznego, koñcz¹cej siê pomyœlnie dla bohaterów (ang. happy end); z ³ac. comoedia od gr. komoidia z kómos 'zabawa wiejska; procesja œwi¹teczna; oda œpiewana podczas procesji'. Commedia dell'arte - zob. Komedia - w³. Commedia, najwa¿niejsze dzie³o Dantego (zob.), od 1555 (wyd. weneckie Giolita) nazywana Bosk¹ Komedi¹ (La Divina Commedia), poemat epicki w stu pieœniach, pisany tercyn¹, podzielony (po pieœni wstêpnej w cz. I) na 3 czêœci po 33 pieœni; tytu³ dzie³a wynika z jego charakteru: rozpoczynaj¹c siê w smutku, zd¹¿a ku szczêœliwemu zakoñczeniu; jest to wspania³a poetycka summa œrdw. wiedzy i umys³owoœci, zwrócona ca³a ku przesz³oœci, ogromny pomnik "zachowawczoœci". Teologia, kosmologia i angeologia poematu, oparta mocno na systemie œw. Tomasza z Akwinu, nie ochroni³a jednak poety od zarzutu odszczepieñstwa, gdy¿ uwa¿aj¹c koœció³ swoich czasów za "ladacznicê", która przesta³a ju¿ s³u¿yæ Bogu, umieœci³ np. siedmiu papie¿y w piekle. Poemat jest nie tylko ekspozycj¹ przysz³ego ¿ycia, ale te¿ dzie³em s³u¿¹cym podniesieniu moralnemu, pe³nym symboli i aluzji opartych na rozleg³ej wiedzy Dantego w zakresie filozofii, astronomii, historii i przyrodoznawstwa; postacie napotykane w owej podró¿y zazerpniête s¹ z dziejów antycznych, z mitologii i z wspó³ezesnego autorowi œwiata, nie wy³¹czaj¹c osobistych przyjaæió³ i wrogów; wêdrówka ta jest tak¿e alegori¹ d¹¿enia jednostki ku Bogu, a spo³eczeñstw ku pokojowi na ziemi. Data powstania poematu nie jest znana, Dante rozpocz¹³ pracê nad nim prawdop. ok. 1307, czêœæ I i Ii by³y zapewne gotowe w 1314, czêœæ Iii w 1320. Czêœæ I: Piek³o - w³. Inferno. Zb³¹dziwszy w ciemnym lesie w Wielki Pi¹tek 1300 r., poeta spotyka ducha Wergiliusza, którego uwa¿a za wcielenie najwy¿szej wiedzy dostêpnej cz³owiekowi; Wergiliusz proponuje mu wêdrówkê przez Piek³o i Czyœciec, zaznaczaj¹c, ¿e po Raju oprowadzi go osoba godniejsza, po czym wiedzie go tam, gdzie dusze cierpi¹ wieczyste kary stosownie do swoich grzechów; w przedsionku cierpi¹ dusze tych, którzy za ¿ycia nie czynili ani z³a, ani dobra; dalej 9 krêgów Piek³a zstêpuje po zê¿aj¹cym siê sto¿ku w g³¹b ziemi; w pierwszym krêgu pokutuj¹ duchy czyste, ale nie ochrzczone, oraz wielcy mê¿owie staro¿ytnoœci pogañskiej; w drugim - dusze ludzi zmys³owych (zob. Paolo i Francesca); w trzecim - ob¿artuchy; w czwartym-chciwi i rozrzutni; w pi¹tym-potêpieni za gniew, zazdroœæ, pychê i pesymiœci; w szóstym (strasznym grodzie Disa) - heretycy; w siódmym ci, którzy u¿ywali gwa³tu wobec bliŸnich (mordercy), wobec siebie (samobójcy) i wobec Boga i Natury (bluŸniercy, sodomici, lichwiarze; w ósmym - strêczyciele, uwodziciele, rozpustnicy, nierz¹dnice, œwiêtokupcy, magowie i wró¿bici, oszuœci, hipokryci, z³odzieje, fa³szywi doradcy, pod¿egacze do zamieszek spo³ecznych i religijnych, fa³szerze i k³amcy; najohydniejsi grzesznicy-zdrajcy rodu, zdrajcy ojczyzny (zob. Ugolino) i zdrajcy dobroczyñców zamarzniêci w lodzie; na samym dnie piek³a, w trzech paszczach Lucyfera, pokutuj¹: Judasz, Brutus i Kasjusz. Czêœæ Ii: Czyœciec - Purgatorio. Wergiliusz prowadzi Dantego na górê czyœæcow¹, gdzie przebywaj¹ dusze, które na ziemi zwleka³y z pokut¹; spotykaj¹ ludzi zmar³ych nag³¹ œmierci¹, obserwuj¹ pokutuj¹ce dusze ksi¹¿¹t i w³adców; droga prowadzi spiral¹ wokó³ sto¿ka góry ku duszom coraz mniej grzesznym; wêdrowcy spotykaj¹ wiêc kolejno pokutuj¹cych za pychê, zawiœæ, gniew, lenistwo, sk¹pstwo, ¿ar³ocznoœæ, zmys³owoœæ; Wergiliusz zostawia Dantego u wejœcia do raju ziemskiego, gdzie Matylda, reprezentuj¹ca idea³ ¿ycia czynnego, prowadzi go do jego ukochanej, Beatrycze (zob. Beatrycze 1, idea³u ¿ycia kontemplacyjnego, nosicielki ³aski boskiej i objawienia; poeta, zanurzony w Lecie (zob. Lete), zapomina swych win; z Beatrycze spadaj¹ zas³ony i ukazuje mu siê w pe³nym blasku urody; wœród alegorycznych zjaw i przemian, przedstawiaj¹cych chwile prze³omowe koœcio³a, Beatrycze przygotowuje poetê do wejœcia do Raju. Czêœæ Iii: Raj - Paradiso. Po przebyciu sfery ognia Beatrycze i Dante wznosz¹ siê do pierwszego nieba, na Ksiê¿yc (gdzie s¹ dusze tych, co nie wypeinili œlubów), na Merkurego (czyni¹cy dobro), Wenus (duchy mi³uj¹ce), S³oñce (uczeni), Marsa (bojownicy za wiarê), Jowisza (sprawiedliwi), Satuma (duchy kontemplatywne) i do ósmego nieba, gwiazd sta³ych. Dziewi¹tym niebem jest Primum Mobile, podzielone na 9 chórów anielskich, a poza nim znajduje siê Empireum, rzeka promienistej œwiat³oœci, w której œrodku jest dwór Boga w kszta³cie bia³ej ró¿y. W cz¹sie tej wêdrówki Beatryeze odpowiada na pytania Dantego dotycz¹ce natury z³a i dobra, grzechu pierworodnego, transsubstancjacji, anio³ów, odrodzenia moralnego ludzkoœci itd. Œw. Piotr, œw. Jakub, œw. Jan egzaminuj¹ poetê na ró¿ne tematy, a œw. Bernard wyjaœnia mu rozmieszczenie dusz w mistycznej Ró¿y. Na koniec poeta kontempluje tajemnicê Trójcy œw. Komedia Francuska - zob. Comedie-Francaise. Komedia ludzka - fr. La Comedie humaine, Honore de Balzaca; tytu³ nadany przez autora (w 1842) ogólnemu zbiorowi jego dzie³ powieœciowych, zawieraj¹cemu zarówno gotowe, jak i projektowane dopiero powieœci i opowiadania, zamierzonemu jako panorama spo³eczeñstwa fr. w okresie Konsulatu, cesarstwa, Restauracji i monarchii lipcowej. W poszczególnych tomach postaci (w sumie dwa tysi¹ce) pojawiaj¹ siê wielokrotnie, w ró¿nych okresach swego ¿ycia, odgrywaj¹c raz g³ówne, raz podrzêdne role; przedstawione s¹ wszystkie warstwy spo³eczne. Dewiza Komedii brzmi: Pieni¹dze wszystko mog¹, a interes w³asny, nie skrêpowany ju¿ wiêzami religii, autorytetu w³adzy czy rodziców, jest nadrzêdnym motywem postêpowania cz³owieka, krocz¹cego drog¹ wybrukowan¹ pieniêdzmi do sukcesu a. bankructwa. Komedia ludzka dzieli siê na 3 g³. dziedziny studiów: obyczajowe, filozoficzne i analityczne; grupa pierwsza dzieli siê z kolei na sceny z ¿ycia prywatnego, prowincjonalnego, paryskiego, politycznego, wojskowego i wiejskiego. Z najbrdziej znanych wymieniæ mo¿na powieœci: Ojciec Goriot (1835), Urszula Mirouet (1841), Eugenia Grandet (1833), Kawalerskie gospodarstwo (1842), cykl Srracone z³udzenia (1837, 39, 43), Cezar Birotteau (1837), Blaski i nêdze ¿ycia kurtyzany (1838-47), Kuzynka Bietka (1846), Kuzyn Pons (1847), Szuanie (1829), Lekarz wiejski (1833) i Wiejski proboszcz (1839). Komedia ludzka zawiera³a, w chwili œmierci jej twórcy, 95 dzie³ stworzonych w ci¹gu nieca³ych lat dwudziestu (1829-48), do których trzeba dodaæ 4 powieœci naszkicowanych a. projektowanych. Komedianci - fr. Les Enfan ts du Paradis 'dzieci raju', liryczne arcydzie³o filmowe w stylu melodramatu (1945); re¿. Marcel C¹rne, wg scenariusza Jacques'a Preverta, opartego na biografii wielkiego mima fr. J.-B. G. Deburau (zob.); w roli g³. Jean-Louis Barrault, w innych: Arletty, Pierre Brasseur, Pierre Renoir i Maria Casares. Komedia omy³ek - ang. Comedy of errors, komedia (1592 a. 94) Szekspira, adaptacja komedii Bracia (³ac. Menaechmi) Plauta, jedna z najwczeœniejszych i najmniej dojrza³ych sztuk Szekspira. Komedia p³aszcza i szpady - hiszp. comedia de capa y espada, gatunek dramatyczny w teatrze hiszp. Xvi i Xvii w. (Lope de Vega, Calderon), którego nazwa wywodzi siê ze zwyk³ego stroju jego bohaterów, noszonego na ulicy; g³. motywami akcji s¹ mi³oœæ i szlacheckie poczucie honoru; zawi³y i romantyczny w¹tek pe³en jest nieporozumieñ co do to¿samoœci osób i ich zamiarów. Komedia skoñczona - w³. finita la commedia, po¿egnalne s³owa aktorów; równie¿ przen. Komedie ryba³towskie - zob. Ryba³t. Nie-Boska komedia - metafizyczny dramat romantyczny (wyd. bezimiennie w 1835) Zygmunta Krasiñskiego, 21-letniego autora, przedstawiaj¹cy walkê i zag³adê reprezentantów krañcowo odmiennych racji - Hrabiego-poety Henryka, który w obliczu rewolucji zamyka siê wraz z reszt¹ skazanych na zag³adê arystokratów w Okopach œw. Trójcy i wodza mas rewolucyjnych, Pankracêgo, oraz triumf racji uniwersalnej, symbolizowany przez wizjê Chrystusa, zwyciêskiego Galilejczyka, pojawiaj¹cego siê jako deux ex machina nad pobojowiskiem. Komera¿e - (l. mn.) przest. plotki, -intrygi, nieporozumienia towarzyskie; z fr. commerage (1. poj.) 'plotki' od commere 'kum(oszka)'. Komes - œrdw. dostojnik zarz¹dzaj¹cy okrêgiem admin., hrabia; zob. Diuk; z ³ac. comes dos³. 'id¹cy razem; towarzysz; doradca cesarza rzymskiego'. Komiega - komiêga, staropolski galar zbo¿owy, mniejszy ni¿ dubas, pierwotnie wyrabiany z jednego komu, tj. kloca (st¹d nazwa), kszta³tu czworobocznego, bez masztu, z obs³ug¹ 9 do 11 flisów, s³u¿¹cy do jednorazowej podró¿y w dó³ rzeki, po czym sprzedawany w Gdañsku na rozbiórkê; za³oga wraca³a pieszo do domu; mniejsze nazywano komiaskami a. komi¹¿kami, a ca³kiem ma³e - komi¹¿eczkami. Szczêœliwa rzeko! po twym pojd¹ grzbiecie Ochotniej statki z tym, co wsypi¹ kmiecie, I pro¿ne szkody bêd¹ twoje p³awy, Nios¹c w komiêgach zbo¿e do ¯y³awy! K. Miaskowski, Ecloga na wjazd JWP. M. Ks. Wawrzyñca Gembickiego..., 157-61 (1612). Komiliton - przest. towarzysz broni; kolega, zw³. uniwersytecki; z ³ac. commilitio. Komisarz - urzêdnik maj¹cy specjalne pe³nomocnictwa, obarczony pewn¹ misj¹, powo³any do pewnych zadañ; w dawnej Polsce delegat sejmu do wykonania okreœlonych czynnoœci; po 1638 mianowany przez hetmana przywódca Kozaków; od 1764 cz³onek komisji skarb. a. wojsk., powo³anych przez sejm; w Polsce miêdzywoj. osoba pe³ni¹ca z nominacji i czasowo funkcje na stanowisku obieralnym; oficer policji; dawn. rz¹dca, administrator dóbr ziemskich; (komisarz ludowy) w ZSRR 1917-46 minister; (komiarz wojskowy) w ZSRR 1918-42 przedstawiciel partii w wojsku, w 1935-42 stopieñ wojsk. oficera polit.; ze œrdw. ³ac. commissarius 'upowa¿niony'. Ledwie szlachcic na wioszczynê Z pêkiem d³ugów siê wydrapie, Ju¿ mieæ musi komisarza! A. Fredro, Zemsta, 1, 8. Komisja Edukacji Narodowej - Komisja Edukacyjna, w³aœc. Komisja nad Edukacj¹ M³odzi Narodowej Szlacheckiej Dozór Maj¹ca, pañstwowy zarz¹d oœwiaty w Polsce 1773-94, podlegaj¹cy królowi, pierwsza w Europie pañstwowa instytucja oœwiatowa maj¹ca charakter odrêbnego ministerstwa; w 1783 wyda³a Ustawy, zbiór przepisów reguluj¹cych pracê szkó³, zreformowa³a Akademiê Krakowsk¹ i Wileñsk¹, zorganizowa³a szko³y wydzia³owe (pañstwowe szko³y œwieckie), gdzie obok ³aciny uczono jêz. polskiego, matematyki, przyrody, historii, geografii i etyki œwieckiej; stworzy³a stan nauczycielski i wyrobi³a dla niego szacunek; otworzy³a szko³y parafialne dostêpne dla dzieci ch³opskich; powo³a³a Towarzystwo (zob.) do Ksi¹g Elementamych, które opracowa³o i wyda³o m. in. Gramatykê jêzyka polskiego i Elementarz. Komiœniak - przest. chleb komiœny, razowy, ciemny, ¿o³nierski, przeznaczony dla wojska; z nm. Kommissbrot. Komitet - grupa osób powo³anych do wykonania okreœlonych zadañ; organ kierowniczy, nadzorczy, o specjalnych pe³nomocnictwach; organ administracji pañstw. na wysokim szczeblu; z fr. comite od ³ac. committere '³¹czyæ; powierzaæ; przedsiêbraæ'. Komitet Bezpieczeñstwa Powszechnego - fr. Comire de surete generale, powo³any przez konwent Rewolucji Fr. w paŸdzierniku 1792 jako organ policyjny; rozwi¹zany w paŸdzierniku 1795. Komitet Ocalenia Publicznego - fr. Comite de salut public, powo³any w marcu 1793 dekretem konwentu Rewolucji Fr. jako nadzwyczajny organ wykonawczy dla wydawania zarz¹dzeñ w dziedzinie polityki wewn., zagr. i obrony oraz dla kontroli organów admin. Komnata - pokój mieszkalny, gabinet pana domu w dawnych rezydencjach wielkopañskich, pa³acach, zamkach, ogrzewany kominkiem, st¹d nazwa od œrdw. ³ac. caminata 'izba z paleniskiem, kominem'; dziœ o pokoju a. sali o bogatym wystroju plast. w zamku, pa³acu, dworze gotyckim a. renesansowym. Komnenowie - dynastia panuj¹ca w cesarstwie bizant. 1057-59 i 1081-1185; chocia¿ nie mog³a zniweczyæ si³, które wkrótce pojej upadku po³o¿y³y kres cesarstwu bizant., mia³a na ogó³ w³adców zdolnych, którzy na czas pewien przywrócili w pañstwie autorytet w³adzy; panowanie ich zaznaczy³o siê renesansem hellenizmu i znacznym o¿ywieniem intelektualnym; zob. Anna (Komnena). Komora - w feudalnym mieszkaniu szlacheckim (Xv-Xvi w.) pomieszczenie do przechowywania ubrañ, sprzêtu, ¿ywnoœci, bielizny, odpowiednik zach.-europ. garderoby; alkierz (na Mazowszu i Kurpiach), kleæ (na wschodzie Polski), w paro- a. kilkoizbowej cha³upie polskiej niewielka izba mieszkalna, s³u¿¹ca nieraz tak¿e do spania; w jêz. ³owieckim-klatka piersiowa dzikich zwierz¹t; z ³ac. camara, camera 'sklepienie'. Komora celna - przest. urz¹d celny. Komora potrzebnych - zob. Bank pobo¿ny. Komora œluzowa - zamykana czêœæ kana³u w obrêbie œluzy, tworz¹ca stopieñ wodny. Komor¹ a. na komorze (mieszkaæ, siedzieæ) - przest. mieszkaæ w cudzym pomieszczeniu, zw³. na wsi, za czynszem a. za odrobek. Znajdziesz po wojnie, niebo¿e, Znajdziesz po wojnie, Pustki z powrotem w komorze, Ran w skórze hojnie. H. Sienkiewicz, Ogniem i mieczem, 3, 4. Komornik - w Xi-Xii w. wysoki urzêdnik ksiêcia, camerarius; u Piastów œl¹skich najwy¿szy urzêdnik dworski; w s¹dach polskich Xii-Xiv w. dorêczyciel pozwów; wys³annik, zastêpca do nadzorowania przesy³ek, pojazdów, przewozów wojewody, starosty, podkomorzego w dawnej Polsce; geometra, mierniczy w dawnej Litwie; od Xiv do Xix w. bezrolny ch³op s³u¿¹cy u ziemianina a. innego ch³opa, za komorê i kawa³ gruntu zobowi¹zany do odrobku pañszczyzny pieszej; egzekutor s¹dowy. Komornicy - krótka powieœæ (1900) W³adys³awa Orkana (Franciszka Smreczyñskiego) o nêdzy i wyzysku biedoty góralskiej. Kompania - towarzystwo; pielgrzymka; spó³ka handlowa; wojsk. pododdziaf, czêœæ batalionu; z fr. compagnie 'towarzystwo' od póŸn.-³ac. companio 'wspólnie jedz¹cy chleb; kompan' z panis 'chleb'. Dla kompanii (da³ siê Cygan powiesiæ) - przys³., dla towarzystwa. Dotrzymaæ (komuœ) kompanii towarzyszyæ; umieæ dotrzymaæ kroku kompanom, sprostaæ im, byæ dobrym kompanem. Kompania honorowa - oddzia³ wojska oddaj¹cy honory wojskowe witanej osobistoœci. Kompanie handlowe - stowarzyszenia kupców, zazw. do prowadzenia handlu zagranicznego, g³. w Anglii, Holandii, Francji, w Xvii-Xviii w. Kompania Handlu Czarnomorskiego - polska kompania handl. dzia³aj¹ca w 1778-87, za³o¿. przez bankierów warsz. i grupê magnatów dla wytyczenia nowych szlaków handl. przez M. Czarne (Chersoñ), wobec utraty po I rozbiorze dostêpu do Ba³tyku i prohibicyjnych ce³ nak³adanych przez Prusy. Kompania Hudsoñska - Hudson's Bay Company, ang. kompania handl., która otrzyma³a przywilej od Karola Ii w 1670 na handel (g³. futrami i skórami) na terenach le¿¹cych na zachód i p³n. zachód od Zatoki Hudsona, z poleceniem odkrycia p³n.-zach. przejœcia do Pacyfiku. Po wygaœniêciu przywileju w 1869 wiêkszoœæ jej terytoriów przekazano, za odszkodowaniem, Dominium Kanady; zob. te¿ Hudson Henry. Kompania Ruska a. Moskiewska - ang. kompania handl. dzia³aj¹ca w 1554-1649, maj¹ca prawo bezc³owego handlu w Rosji, przyznane jej przez Iwana Iv GroŸnego, i monopol na handel z pañstwem moskiewskim w Anglii. Kompauia Wschodnioindyjska - ang. East India Company, najpotê¿niejsza w dziejach kompania handl. za³. w 1600. W 1773-1858 zarz¹dza³a administracj¹ polit. Indii. Po st³umieniu powstania (1858) podporz¹dkowano posiad³oœci angielskie w Indiach bezpoœrednio Koronie brytyjskiej, a w 1874 kompaniê rozwi¹zano. Nazywano j¹ pop. John Company na wzór Jan Kompanie, pop. nazwy holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej 1602-1798. Kompanie - fr. matelotages, zob. Flibustierzy. Kompars - przest. statysta w teatrze; przen. figurant, osoba nie odgrywaj¹ca w sprawie istotnej roli; z fr. comparse od w³. comparsa 'zjawa; osoba graj¹ca niem¹ rolê'. Kompozycja - w œrdw. prawie karnym okup sk³adany przez przestêpcê dla uchronienia siê przed krwaw¹ zemst¹ rodow¹; zob. Basarunek; G³owa (G³ówszczyzna); Nawi¹zka; uk³ad, budowa dzie³a sztuki (lit., muz., plast.); dzie³o sztuki, zw³. muz.; teoria tworzenia utworów muz.; zespó³ czêœci sk³adowych; preparat, mieszanina, stop; z ³ac. compositio 'po³¹czenie' od componere 'sk³adaæ razem'. Komput - dawn. liczba, poczet, etat; spis, rejestr; w Xvii-Xviii w. wojsko komputowe, etatowe, zaciê¿ne (w przeciwieñstwie do pospolitego ruszenia, wojsk ordynackich itp.), o okreœlonej liczbie i ustalonym ¿o³dzie, utrzymywane przez skarb Rzplitej a. przez powiaty; od póŸn.-³ac. computare 'liczyæ'. Komtur - hist. w niektórych zakonach rycerskich (krzy¿ackim, joannitów) zwierzchnik domu zakonnego, potem, w pañstwach tych zakonów, naczelnik grodu, zwierzchnik komturii, okrêgu adm.-wojsk.; z nm. od œrdw. ³ac. commendaror. Komuna - zespó³ ludzi ³¹cz¹cych siê w celu wspó³¿ycia na zasadzie wspólnoty maj¹tku i pracy; wspólnota; hist. gmina (wiejska a.) miejska; samorz¹d miejski; z fr. commune 'najmniejsza jednostka adm. we fr. systemie samorz¹du lokalnego', od ³ac. communis 'wspólny'. Komuna miejska - ³ac. communitas civium, gminna organizacja samorz¹dowa w œrdw. miastach Europy, powsta³a na skutek uniezale¿nienia siê miast od terytorialnej w³adzy feudalnej. Komuna Paryska - fr. La Commune de Paris i La Commune Insurrectionnelle, 1789-94, organ miejskiego samorz¹du Pary¿a, zwo³any po upadku Bastylii, który wybra³ mera i stworzy³ gwardiê narodow¹, zast¹piony w sierpniu 1792 przez Komunê rewolucyjn¹, z³o¿on¹ w wiêkszoœci z jakobinów, która przyczyni³a siê do obalenia monarchii i powo³a³a trybuna³ rewolucyjny. Skoñczy³a siê po upadku Robespierre'a (kiedy zgilotynowano 70 jej cz³onków). Od tego czasu, a¿ do 1977, Pary¿ nie mia³ mera. Komuna Paryska Iii-V 1871 - fr. La Commune, pierwszy w dzicjach rz¹d klasy robotniczej utworzony w Pary¿u przez powstanie lud. przeciw rz¹dowi Thiersa po klêsce w wojnie z Prusami. Zapocz¹tkowa³a nacjonalizacjê dóbr koœc., socjalizacjê zak³adów przem., oddzielenie koœcio³a od pañstwa, równouprawnienie kobiet itd. Tymczasem rz¹d w Wersalu uformowa³ regulam¹ armiê pod dowództwem gen. MacMahona dla walki z wojskiem komunardów. Wojna domowa trwa³a 3 miesi¹ce i by³a w istocie powtórnym oblê¿eniem Pary¿a. Wreszcie Komunê pokonano, a w czasie walk i póŸniejszych (do 1875) represji zginê³o ponad 30000 komunardów. W Komunie dzia³ali i walczyli liczni Polacy z Jaros³awem D¹browskim i Walerym Wróblewskim, genera³ami Komuny, na czcle. Komuna Paryska mia³a wielkie znaczenie dla dalszego rozwoju miêdzynar. rnchu robotniczego. Komunardzi - uczestnicy Komuny Paryskiej 1871. Komunik - komonik, jezdny rycerz, kawalerzysta; lekkozbrojny oddzia³ jazdy "jad¹cy komunikiem", tj. bez obci¹¿enia taborami i artyleri¹, aby wedrzeæ siê szybko i niespodzianie g³êbokim zagonem na ty³y nieprzyjaciela; od dawnego komoñ 'koñ'. Koncert - publiczne (tak¿e w RTV) wykonanie utworów muz.; forma zespo³owa utworu muz., pierw. wokalna (D. Ortiz, 1553), póŸniej czysto instrumentalna (od 1720), zazw. (od czasów Vivaldiego) trzyczêœciowa, zbudowana wg zasad cyklu sonatowego (bli¿ej okreœlana przez instrument solisty, np. koncert fortepianowy, skrzypcowy); z w³. concerto 'porozumienie, koncert' od ³ac. concertare 'wspó³zawodniczyæ; spieraæ siê'; zob. Brandenburgia (Koncerty brandenburskie). Concerto grosso - w³., forma koncertu powsta³a w 2. po³. Xvii w. (A. Stradelli), przeciwstawiaj¹ca grupê instrumentów solowych (concertino) zespo³owi instrumentów o obsadzie koncertowej (ripieni). Koncert europejski - polit. hist. porozumienie 4 mocarstw: Rosji, Austrii, Anglii i Prus, zawarte w Chaumont 9 Iii 1814 dla ustabilizowania stosunków w Europie po pokonaniu Napoleona. Koncert na flecie (Fryderyk Ii w Sans-Souci) obraz (1852) Adolfa Menzela, Berlin. Koncert wiejski - obraz (ok. 1509) Giorgiona, Pary¿, Luwr; zob. Œniadanie na trawie. Koncerz - d³ugi, prosty, spiczasty miecz do przebijania nieprzyjaciela zwalonego na ziemiê a. walcz¹cego pieszo, zazw. przytroczony bez pochwy u siod³a ciê¿kiej jazdy, u¿ywany w Europie od X V w., w Polsce, Wêgrzech i na Wschodzie do po³. Xviii w., zwany "w³óczni¹ tureck¹"; z czes. konæii 'miecz przypasany u siod³a'. Koncypient - przest. pocz¹tkuj¹cy urzêdnik, kancelista, referent biurowy, adwokacki, notarialny itp.; z ³ac. concipiens dpn. concipiendis od concipere 'otrzymaæ; pocz¹æ'. Kondemnata - w dawnym prawie polskim zaoczny wyrok skazuj¹cy, który, jeœli termin by³ zawity (prekluzyjny, ostateczny) a. jeœli pozwany nie stawi³ siê przed s¹dem ju¿ po raz trzeci, powodowaæ móg³ zawieszenie praw szlacheckich (pozwany nie móg³ pos³owaæ ani sejmikowaæ do czasu uchylenia kondemnaty); z ³ac. condemnatio 'skazanie'. Kondeusze - fr. Conde, francuski ród arystokratyczny, m³odsza linia dynastii Burbonów za³. przez Ludwika l, pierwszego ksiêcia Conde, 1530-69, przywódcê hugonotów fr. Ludwik Ii, zwany Wielkim Kondeuszem, 1621-86, by³ znakomitym dowódc¹ w wojnaeh Ludwika Xiv; we Frondzie (zob.) przy³¹czy³ siê do nieprzyjació³ dworu, a nawet szuka³ przymierza z Hiszpani¹ przeciw niemu; póŸniej u³askawiony i przywrócony do godnoœci naczelnego wodza. Zas³u¿y³ siê te¿ jako opiekun literatury. I on, i jego syn Franciszek-Ludwik parokrotnie kandydowali do tronu polskiego. S³ynn¹ oracjê pogrzebow¹ nad trumn¹ Wielkiego Kondeusza wyg³osi³ J. B. Bossuet. Kondotierzy - (w³. l. poj. condottiere 'przywódca') w (p³n.) W³oszech Xiv-Xvi w. dowódcy oddzia³ów najemnych na s³u¿bie miast-pañstw i drobnych ksiêstw, którzy podejmowali siê za odpowiednim wynagrodzeniem dokonywania œciœle okreœlonych operacji wojsk. i w okresie bezustannych zatargów i konfliktów ofiarowywali swe us³ugi najlepiej p³ac¹cemu, przechodz¹c ³atwo od jednego patrona do drugiego. By³a to gra niebezpieczna, wymagaj¹ca du¿ych umiejêtnoœci wojsk., umiarkowania w dzia³aniu i utrzymania karnoœci w szeregach. Niektórzy z nich, jak Muzió Attendolo i Francesco I Sforza (zob.), sami stali siê arystokracj¹, inni, jak rody Gonzagów (zob.) i Montefeltrów (zob.), sprzedawali swe us³ugi wojsk., mimo ¿e byh ju¿ szlacht¹ i w³adcami ksiêstewek. Do najs³ynniejszych nale¿eli: Colleoni (zob.), Gattamelata (zob.), Guarnieri, Lando, Francesco da Carmagnola, Braccio da Montone; zdarzali siê wœród nich nawet cudzoziemcy, jak Anglik Sir John de Hawkwood, który walczy³ na s³u¿bie Florencji. Portret konny Sir Johna Hawkwooda - fresk przeniesiony na p³ótno (1436) Paola Uccella, Florencja, Katedra. Konfederacje - w dawnej Polsce od koñca Xiii w. zwi¹zki miast, od po³. Xiv w. szlachty, maj¹ce na celu obronê swoich interesów a. realizaejê ¿¹dañ politycznych; w czasie bezkrólewia zwane kapturami, powo³ywane do utrzymania spokoju w pañstwie. S³ynne by³y konfederacje œrdw., jak Maæka Borkowica 1352-54, Spytka z Melsztyna (prohusycka, 1439), jak piotrkowskie z 1406-07 w Ma³opolsce (przeciw roszczeniom duchowieñstwa). W okresach wybuja³ej potêgi magnatów zawi¹zywa³y siê w obronie króla, jak konfederacja go³¹bska 1672 lub przeciw królowi, jak konfederacja szczebrzeszyñska 1672, tarnogrodzka 1715, barska 1768-72, targowicka (zob. Targ) 1792-93. Konfederacjê nie uznawan¹ przez króla nazywano rokoszem, a obejmuj¹c¹ wiêkszoœæ województw - konfederacj¹ generaln¹. Konfederacje wojskowe zawi¹zywano dla osi¹gniêcia wyp³aty zaleg³ego ¿o³du. Dziœ zwi¹zek pañstw suwerennych utworiony dla realizacji pewnych celów polit., liga; z póŸn.-³ac. confoederatio 'umowa; ugoda'. Konfederatka - czapka-rogatywka, sukienna, wysoka, z kwadratowym denkiem, bez daszka, karmazynowa a. granatowa, obszyta barankiem, ozdobiona niekiedy czaplim piórem, rozpowszechniona w okresie konfederacji barskiej, noszona g³. przez szlachtê, w Xix w. tak¿e przez mieszczan, a w 1863 przez powstañców. Konfederaci barscy - dramat w jêz. fr. (Les Confisders de Bar, 1836, wyst. Kraków 1872) Adama Mickiewicza; egzemplarz utworu zagin¹³ z wyj¹tkiem aktów I i Ii. Konfesaty - (s)pytki, tortury, wymuszanie zeznañ i przyznania siê do winy w czasie badañ, indagacji, œledztwa; zabronione uchwa³¹ sejmu z 1776; z ³ac. confessio 'wyznanie'. Konfraternia - zob. Bractwo. Konfucjusz - Kung-cy, Kung-fu-cy, Kung Ciu, Czung-ni, 551-479 pne., myœliciel chiñski i mêdrzec, który wywar³ wielki wp³yw na ¿ycie spo³. Chin, twórca doktryny filoz. i etycznej, która sta³a siê oficjaln¹ ideologi¹, a od 195 pne. religi¹ pañstwow¹. Konfucjusz, którego ¿ycie wczeœnie otoczy³y legendy, sta³ siê przedmiotem kultu jako za³o¿yciel religii, mimo ¿e nie zajmowa³ siê w rzeczywistoœci kwestiami religii i metafizyki, a d¹¿eniem jego by³o przywrócenie zachwianej w³adzy dynastii Czou i tradycyjnych wiêzi spo³ecznych. Jego pogl¹dy zachowa³y siê w pismach jego uczniów i naœladowców; zob. Cztery (Czteroksi¹g Sy-szu); Piêæ (Piêcioksi¹g Wu-cing). Konfuzja - przest. zak³opotanie, zmieszanie, za¿enowanie, konsternacja; zamieszanie, nie³ad, rozgardiasz, zamêt; z ³ac. confusio 'zamieszanie'. Kongresówka - zob. Królestwo (Polskie). Koniaków - wieœ w tzw. Bramie Koniakowskiej (obni¿enie miêdzy Beskidem Œl¹skim a Beskidem ¯ywieckim), po³o¿ona w wêŸle dzia³ów wodnych miêdzy dorzeczami Odry, Dunaju i Wis³y;. znana w kraju i za granic¹ z wyrobu koronek. Koniczyna - Trifolium ³ac., 'trójlistna', rodzaj roœlin motylkowatych wystêpuj¹cy w ok. 3000 gat., o liœciach przewa¿nie trójdzielnych. Czterolistna koniczyna - zob. Cztery. Koniczyna bia³a (rozes³ana) - przyjêta jako god³o narodowe Irlandii, bo (wg póŸnej tradycji) u¿ywa³ jej œw. Patryk, patron Irlandii, do ilustracji doktryhy Trójcy œw.; ang. shamrock. Koniec - zob. Cienki (Cienkie i Grube Koñce). Cokolwiek czynisz, czyñ rozwa¿nie i patrz koñca - ³ac. quidquid agis. prudenter agas et respice finem, przys³. Koniec œwiata - Wg legendy rabinicznej œwiat ma trwaæ 6000 lat, licz¹c od dnia stworzenia, 7 X 3761 pne., czego mia³yby dowodziæ nastêpuj¹ce okolicznoœci: 1. imiê Boga (Jahweh) zawiera 6 liter; 2. hebr. litera m wystêpuje w ksiêdze Genesis 6 razy; 3. patriarcha Henoch, który wg Biblii (apokryficzna, apokaliptyczna Ksiêga Henocha) po 365 latach œwi¹tobliwego ¿ywota wziêty zosta³ do nieba ¿ywcem, by³ szóstym pokoleniem od Adama (Set, Enos, Kajnan, Malaleel, Jared, Henoch); 4. Bóg stworzy³ œwiat w 6 dni; 5. szóstka zawiera trzy pary-pierwsze 2000 lat praw natury, nastêpne 2000 lat prawa pisanego i ostatnie 2000 lat prawa ³aski. Wg Z³otej legendy Jakuba da Voragine œw. Hieronim odnaleŸæ mia³ w hebrajskich rocznikach 15 znaków poprzedzaj¹cych s¹d ostateczny, a pojawiaj¹cych siê w ci¹gu kolejnych 15 dni: 1. morze wzniesie siê na 15 ³okci, 2. morze opadnie, 3. potwory morskie uka¿¹ siê i zarycz¹, 4. morze siê zapali, 5. z roœlin wydzieli siê krwawa rosa, 6. budynki run¹, 7. kamienie rozpêkn¹ siê i bêd¹ siê t³uc o siebie, 8. trzêsienie ziemi, 9. wyrównanie siê ziemi, 10. ludzie wyjd¹ z pieczar i bêd¹ siê b³¹kaæ bez s³owa, 11. koœci powstan¹ z grobów, 12. spadn¹ gwiazdy, 13. wszystko, co ¿ywe, umrze, 14. niebo i ziemia zap³on¹ i 15.bêdzie nowe niebo i nowa ziemia, a wszyscy zmartwychwstan¹; por. Antychryst; S¹d (ostateczny). Koniec wieñczy dzie³o - ³ac. finis coronat opus, i pozwala nam dopiero oceniæ je w pe³ni. (Oto) koniec Polski - ³ac. Finis Poloniae zob. Maciejowice. Koniecpolski Stanis³aw - ok. 1590-1646, jeden z najwybitniejszych dowódców polskich, hetman polny koronny od 1619, wojewoda sandomierski od 1625, hetman wielki kor. od 1632, kasztelan krakowski od 1633. Studiowa³ w Akademii Krakowskiej; bra³ udzia³ pod Chodkiewiczem w oblê¿eniu Smoleñska; w 1620 pod Cecor¹ dosta³ siê do niewoli tur., z której wróci³ dopiero w 1623; obj¹³ naczelne dowództwo w wojnie ze Szwedami, pokona³ Gustawa Adolfa pod Trzcian¹. Jako hetman wielki przebywa³ przewa¿nie na po³udniowym wschodzie, walcz¹c z Kozakami i Tatarami; za jego pieni¹dze zbudowano wg planów Beauplana twierdzê Kudak, aby uj¹æ Kozaków w karby; jego ostatnim wielkim zwyciêstwêm by³o pobicie Tatarów pod Ochmatowem w 1644. Jako jeden z najbogatszych magnatów kresowych i w³aœciciel wielkich posiad³oœci na Podolu interesowa³ siê szczególnie ruchem kozackim i by³ zwolennikiem rz¹dów silnej rêki na Ukrainie; dlatego choæ bardzo popularny wœród szlachty, znienawidzony by³ przez Kozaków, uwa¿aj¹cych go za ciemiê¿yciela i przeœladowcê. Utalentowany dowódca jazdy, d¹¿y³ jednak do podniesienia liczebnoœci piechoty, doceniaj¹c rosn¹ce znaczenie broni palnej; wprowadzi³ te¿ dragoniê. Kniggrtz - zob. Sadowa. Konik - por. Koñ. Konik morski - zob. Morski. Konik zwierzyniecki - zob. Lajkonik. Koniuszy - dawny urz¹d dworski, istniej¹cy ju¿ prawdop. w Xi w., w Xv w. sta³ siê urzêdem honorowym (wielcy koniuszowie w Koronie i na Litwie); zarz¹dzaj¹cy stajni¹ królewsk¹ (koniuszy królewski); por. Masztalerz. Konkieta - przest. sukces we flircie, zalotach, mi³oœci, podbój serca; z fr. conquete 'zdobycie; zabór'. Konkokcja - przest. a. ¿art. (dobre) trawienie, (w³aœciwe) funkcjonowanie (¿o³¹dka); z ³ac. concoctio 'trawienie'. Konkubina - przest. kochanka, na³o¿nica, metresa, utrzymanka, kobieta ¿yj¹ca w konkubinacie, zwi¹zku nie zalegalizowanym, pozama³¿eñskim; z ³ac. concubina. Konkurs - publiczne przyrzeczenie nagrody za najlepsze wykonanie jakiegoœ zadania wed³ug oceny s¹du konkursowego, fr. jury (wym. ¿iiri); z ³ac. concursus od concurrere 'biec razem'. Konkurs na "Apoteozê Wenecji" - malowid³o, maj¹ce ozdobiæ strop odrestaurowanej po po¿arze sali Wielkiej Rady (w³. del Gran Consiglio) w weneckim Pa³acu Do¿ów, rozpisano w 1585; wygra³ go i malowid³o wykona³ Paolo Veronese. Owalny plafon, d³. 97m, okolony drewnian¹ ram¹, ukazuje Wenecjê jako monarchiniê na podniebnym tronie, otoczon¹ dworem. Konkurs na pó³nocne drzwi Baptysterium - we Florencji, rozpisany przez radê kupców florenckich w 1401: drzwi mia³y byæ wzorowane na po³udniowych drzwiach Andrea Pisana (z 1326), a zatem dwuskrzyd³owe, podzielone na 28 kwadratowych pól wype³nionych reliefami z br¹zu; zwyciê¿y³ Lorenzo Ghiberti (przed Filippo Brunelleschim) i wykona³ dzie³o w 1403-24. Tematem s¹ sceny z Ewangelii: ¿ycie Chrystusa, ewangeliœci i doktorzy. W latach 1425-52 Ghiberti wykona³ tak¿e drzwi wschodnie Baptysterium, arcydzie³o zwane Drzwiami Raju, przedstawiaj¹ce sceny ze Starego Testamentu od stworzenia Adama do wizyty królowej Saby u króla Salomona. Konkurs na rzeŸbê niewiernego Tomasza - patrona cechu budowniczych, która mia³a byæ umieszczona po stronie wschodniej w koœciele Orsanmichele we Florencji, w jednej z nisz mieszcz¹cych pos¹gi patronów wiêkszych cechów (Arti Maggiori), og³oszony na pocz. lat szeœædziesi¹tych Xv w. Z niszy tej usuniêto uprzednio spi¿owy pos¹g Donatella, przedstawiaj¹cy œw. Ludwika, patrona wrogiego miastu stronnictwa gwelfów. Zwyciê¿y³ Andrea Verrocchio (przed 'Luca della Robbi¹'), tworz¹c grupê rzeŸbiarsk¹ Spotkanie zartwychwstaiego Zbawiciela z niewiernym Tomaszem, ustawion¹ w niszy dopiero po 1480. Konkwista - podbój Ameryki Œrodkowej i Po³udniowej, zw³. Meksyku i Peru, przez konkwistadorów, zdobywców, zaborców hiszpañskich i portugalskich; z hiszp. conquistador 'zdobywca' od conguista 'podbój': por. Reconqmsta. Konopie - (Cannabis) rodzaj jednorocznych, dwupiennych roœlin zielnych, uprawianych (konopie siewne) w Polsce od czasów przedhist. na w³ókno do wyrobu lin i p³ótna oraz na nasiona do wyt³aczania oleju; zob. Pañtagruel(ion). Wyrwa³ siê jak filip z konopi - zob. Filip. W tej zielonej, pachn¹cej i gêstej krzewinie, Ko³o domu, jest pewny przytu³ek zwierzynie i ludziom. Nieraz zaj¹c zdybany w kapuœcie Skacze skryæ siê w konopiach bezpieczniej ni¿ w chruœcie, Bo go dla gêstwi ziela ani chart nie zgoni, Ani ogar wywietrzy dla zbyt têgiej woni. W konopiach cz³owiek dworski, uchodzac kañczuka Lub piêœci, siedzi cicho, a¿ siê pan wyfuka. A. Mickiewicz, Pan Tadeusz, 6, 309-16. Konrad - imiê germ., st.-g.-nm. kuoni +rat 'œmia³y +rada', skr. m. in. Conni, Conny, Cord, Kuno, Kunz, Kurt, zdrobn. Konradin; imiê dynastyczne królów i cesarzy nm., piastowskich ksi¹¿¹t œl¹skich i mazowieckich, w Xix w. imiê romantyczne. Conrad - dowódca bandy korsarzy archipelagu gr. w powieœci poetyckiej Korsarz (1814, wyd. pol. 1820) Byrona. Nienawidz¹cy ludzi, zabijaj¹cy bez wyrzutów sumienia, otoczony tajemnic¹, samotny, ascetyczny, ogarniêty potê¿n¹ namiêtnoœci¹ do Medory, po jej œmierci znika bez œladu. Konrad - z Iii czêœci Dziadów Mickiewicza (tzw. Dziady drezdeñskie, Pary¿ 1832) przeobra¿ony w wiêzieniu wileñskim z Gustawa (zob.) - nieszczêœliwego kochanka - w Konrada, ogamiêtego mi³oœci¹ do swego udrêczonego narodu, cierpi¹cego wraz z nim, natchnionego poetê-wiêŸnia, który, upojony twórcz¹ potêg¹ i pych¹, w tytanicznym, prometejskim zrywie Improwizacji mierzy siê z Bogiem, na koniec jednak popada w moc Szatana. Wydobywa z niej Konrada pokorny s³uga bo¿y, ksi¹dz Piotr, który w Widzeniu dostrzega przysz³oœæ narodu, wyzwolonego przez wskrzesiciela nazwanego kabalistyczn¹ liczb¹ 44, wodza i zbawcê, wieszcza i Mesjasza narodu, zapewne samego Konrada; po swym bluŸnierczym buncie odzyskuje on ³askê s¹du niebiañskiego, bo "kocha³ naród", "kocha³ wiele" i "kocha³ wielu". Konrad Wallenrod - bohater tytu³owy "powieœci historycznej z dziejów litewskich i pruskich" (Petersburg 1828) Mickiewicza, Litwin, pojmany za m³odu i wychowany w Zakonie Krzy¿ackim, zostaje Wielkim Mistrzem i przyczynia siê do klêski wrogów swej ojczyzny niedo³ê¿nie kierowan¹ kampani¹, której wynik "kruszy potêgê Zakonu". St¹d walenrodyzm - dwulicowoœæ, ob³uda, wyra¿aj¹ca siê w s³u¿eniu wrogom w sposób, który ma im przynieœæ zgubê, w uprawianiu sabota¿u. Konnd Wallenmd - opera (Lwów 1885) W³adystawa ¯eleñskiego, libretto: Zygmunt Sarnecki i W³. Noskowski-£ada, wg Mickiewicza; zapewne najlepsze dzielo sceniczne ¯eleñskiego. Konsolacja - dawn. pocieszenie, pociecha, pociechy (tj. dzieci); dawn. stypa pogrzebowa, popijawa po biesiadzie; z ³ac. consolatio 'ulga, pociecha'. Konstancja - (³ac., 'sta³a') imiê znane u Piastów; na jego popularnoœæ wp³ynê³o te¿ nazwisko œw. Stanis³awa (zob.) Kostki, bo Kostek by³ pop. zdrobnieniem Konstantego, a Kostka-Konstancji. Konstancja - 1588-1631, córka arcyksiêcia austr. Karola Habsburga i ksiê¿ny bawarskiej Marii; królowa polska, druga ¿ona Zygmunta Iii Wazy, matka m. in. Jana Kazimierza. Ma³¿eñstwo z Zygmuntem dosz³o do skutku mimo sprzeciwu partii antyhabsburskiej z kanclerzem Janem Zamoyskim na czele. Konstancja - nm. Konstanz, miasto nad Jeziorem Bodeñskim w miejscu wyp³ywu Renu, w Badenii-Wirtembergii (p³d. RFN); castellum rzymskie za³. na pocz. Iv w. przez cesarza Konstanejusza Chlorusa (st¹d nazwa). Sobór konstancjeñski - 1414-18, sobór powszechny zwo³any do Konstancji przez papie¿a Jana Xxii i cesarza Zygmunta w celu zakoñczenia tzw. schizmy papieskiej (a. zachodniej) i potêpienia nauk Wiklefa, Husa i Hieronima z Pragi. Na soborze tym Krzy¿acy oskar¿yli W³adys³awa Jagie³³ê i Witolda o sprzyjanie pogañstwu; broni³ ich Pawe³ W³odkowic, rektor Akademii Krakowskiej. Konstanty - Konstantyn, ³ac. Constantinus 'sta³y'; imiê cesarzy, poczynaj¹c od Konstantyna Wielkiego, a na Konstantynie Xi Paleologu koñcz¹c; pop. dziêki koœcio³owi, uwa¿aj¹cemu Konstantyna Wielkiego za rz. protektora chrzeœcijan; od imienia tego pochodzi nazwisko Koœciuszko. Konstantyn wielki - Flavius Valerius Constantinus, ok. 280-337, cesarz rzymski od 306; dokoñczy³ reform rozpoczêtych przez Dioklecjana; w 313 w Mediolanie og³osi³ swobodê wyznaniow¹ dla coraz liczniejszych ju¿ chrzeœcijan, aby uzyskaæ ich poparcie; nie przeœladowa³ jednak kultów politeistycznych. Pod koniec ¿ycia, upatruj¹c w koœciele element jednocz¹cy imperium, zwalcza³ na soborze nicejskim w 325 herezje arianizmu i donatystów, a na ³o¿u œmierci przyj¹³ chrzest. W 330 przeniós³ stolicê pañstwa do Bizancjum, zwanego odt¹d Konstantynopolem; por. œw. Helena; Krzy¿ ("Pod tym znakiem"); Labarum. Konstantynopol - w latach 330-1453 nazwa dawnego Bizancjum (zob.); póŸniej Stambu³ (Istanbu³). Upadek Konstantynopola - Zdobycie miasta przez osmañskich Turków pod wodz¹ su³tana Mahometa Ii dnia 25 V 1453 mia³o nie mniejsze znaczenie ni¿ odkrycie Ameryki, które nast¹piio prawie 40 lat póŸniej. Wielu historyków uwa¿a obie te daty za koniec okresu œredniowiecza; droga do Indii zosta³a ostatecznie zamkniêta, a w poszukiwaniu drogi morskiej uwaga Europy coraz œmielej zwracaæ siê zaczê³a ku niezmierzonym przestrzeniom O. Atlantyckiego i (wokó³ Przyl¹dka Dobrej Nadziei)Indyjskiego. Konstantynopolitañskie sobory powszechne - 1. w 381 zatwierdzi³ uchwa³y soboru nicejskiego; 2. w 553 zwo³any w celu pojednania siê monofizytów z koœcio³em; 3. w 680 poœwiêcony herezji monoteletów oraz 4. w 869-870 potêpi³ Focjusza. Konstelacje - zob. Gwiazdozbiory. Konstytuanta - zgromadzenie ustawodawcze powo³ane do uchwalenia konstytucji. Konstytuanta 1789-91 - fr. Assemblee Nationale Constituante, ustawodaweze Zgromadzenie Narodowe w okresie Rewolucji Fr., które dokona³o wielu reform, takich jak zniesienie przywilejów stanowych, zmiana systemu podatkowego, konfiskata ziem koœcielnych; Konstytuanta uchwali³a te¿ Deklaracjê (zob.) Praw Cz³owieka i Obywatela oraz konstytucjê 1791. Konstytucja - ustawa podstawowa ustalaj¹ca zasady ustroju pañstwa, w³adz naczelnych, okreœlaj¹ca prawa i obowi¹zki obywateli; dawn. uchwa³a sejmowa; z ³ac. constitutio 'ustanowienie; w1aœciwoœæ'. Konstytucja 3 maja 1791 - zawiera³a podstawowe zasady ustroju Polski, zreformowanego na Sejmie Czteroletnim. Pierwsza w Europie, druga na œwiecie (po konstytucji Stanów Zjedn.) sformu³owana na piœmie ustawa zasadnicza. Panuj¹c¹ religi¹ mia³ byæ katolicyzm przy tolerancji uznanych przez pañstwo wyznañ; szlachta korzystaæ mia³a z dotychczasowych przywilejów z pewnymi ograniczeniami; znacznie uszczuplono wp³ywy magnaterii; w prawie wyborezym feudalnym cenzus szlacheckiego urodzenia zniesiono na rzecz buruazyjnego cenzusu posiadania. Mieszczanom zatwierdzono prawo nabywania dóbr i umo¿liwiono nobilitacjê; zapewniono miastom mo¿liwoœæ rozwoju; utrzymano poddañstwo ch³opów. Wiadzê pañstwow¹ podzielono na prawodawcz¹ (sejm, w którym uchwaiy zapadaj¹ wiêkszoœci¹ giosów; liberum veto i konfederacje zniesiono), wykonawcz¹ (dziedziczny król ze Stra¿¹, czyli rad¹ ministrów, mianowan¹ przez niego i odpowiedzialn¹ przed sejmem i przed nim) i s¹downicz¹ (sprawowan¹ tylko przez ustanowione s¹dy). Zniesiono uniê lubelsk¹, a wiêc podzia³ pañstwa na Koronê i Litwê, tworz¹c jednolite pañstwo polskie po raz pierwszy w czasach nowo¿ytnych. Ta "ostatnia wola konaj¹cej ojczyzny", mimo swych ograniczeñ i ustêpstw na rzecz dawnych instytucji polskich, by³a wielkim, postêpowym dzie³em odradzaj¹cego siê narodu, prze³omow¹ chwil¹ w spo³ecznym i polit. ¿yciu kraju. Ju¿ w po³. 1792 reformy te zosta³y obalone; przekreœli³y je: interwencja wojsk Katarzyny Ii, konfederacja targowicka (zob. Targ) i uchwa³y sejmu grodzieñskieg'z 1793. Konsulat - ³ac. consulatus, w republice rzymskiej najwy¿sza godnoœæ pañstwowa, urz¹d sprawowany przez dwóch corocznie wybieranych konsulów. Forma rz¹du we Francji po zamachu stanu (18 brumaire'a) Bonapartego; w sk³ad konsulatu wchodzi³ triumwirat (3 konsulów, w tym 2 z g³osem doradczym), senat, trybuna³ i izba deputowanych; pierwszym konsulem zosta³ Bonaparte, od 1802 do¿ywotnio, a w 1804 senat nada³ mu tytui cesarza. Dziœ-urzêdowa placówka konsula, przedstawiciela pañstwa w obcym kraju, reprezentuj¹cego tam interesy prawne, gosp. i adm. swoich wspó³obywateli. Konsulat morski a. Ksiêga konsulatu morskiego - rodzaj kodeksu prawa morskiego, spisanego w Xiii w., zredagowanego ostatecznie ok. 1370 w Barcelonie w jêzyku kataloñskim (Consolat de mar). Prze³o¿ony na wiele jêzyków, stosowany do Xviii w. w rejonie œródziemnomorskim, przyczyni³ siê do upowszechnienia idei i podstaw prawa morskiego. Za konsulatu Planka - ³ac. consule Planco, gdy by³em jeszcze m³ody i ¿wawy; z Pieœni, 3, 14, 28, Horacego. Konsyliarz - przest. a. ¿art. lekarz, doktor medycyny; dawn. doradca, radca (jako tytui); z ³ac. consiliarius 'doradca'. Kontenans - rezon, kura¿, swoboda w zachowaniu siê, pewnoœæ siebie; z fr. contenance 'zawartoœæ; rozleg³oœæ; postawa'. Kon tiki - Tici Viraqocha, bóstwo pra-Inków, które stwony³o œwiat i ludzi, a. bóg s³oñca Inków, a. wg innej legendy olbrzym, król Peru, który wyruszy³ na Pacyfik tratw¹ z drzewa balsa wraz z grup¹ swych bia³ych, brodatych poddanych. "Kon-Tiki" - nazwa tratwy z pni drzew balsa, na której uczony norweski Thor Heyerdahl (ur. 1914) wraz z piêcioma towarzyszami przep³yn¹³ w 1947 w ci¹gu 101 dni z Peru do archipelagu Tuamotu (na wsch. od Tahiti) w Polinezji, aby zademonstrowaæ, ¿e dawni mieszkañcy Peru mogli skolonizovvaæ wyspy O. Spokojnego. Tratwê zbudowanti nie u¿ywaj¹c metalu i wzoruj¹c siê na tratwach Inków. Obecnie znajduje siê ona na pó³wyspie Bygdy w Oslo; zob. te¿ "Ra". Kontrakty - w dawnej Polsce od Xvi w. zjazdy doroczne szlachty w ró¿nych miastach (poznañskie, krakowskie, lwowskie, dubieñskie itd.) w celu zawierania umów gospodarczych, transakcji handlowych i kredytowych, zw³. na produkcjê roln¹, odbywane g³. w styczniu i trwaj¹ce dwa do czterech tygodni; z ³ac. contractus l. poj. 'uk³ad'. Kontredans - taniec rozpowszechniony, zw³. we Francji, w 2 po³. Xviii w., figurowy, z szeregiem ewolucji tanecznych wykonywanych przez stoj¹ce naprzeciw siebie pary; muzyka sk³ada³a siê z regulamych okresów 8-taktowych. Rozwiniêty z ang. lud. tañca wiejskiego, na pocz. Xix w. przeobrazi³ siê w kadryla; z fr. contredance od ang. country-dance '(zbiorowy) taniec wiejski'. Kontrmarsz - kontramarsz, dawn. strzelanie salwami przez kolejne szeregi piechoty i wycofywanie siê ich w porz¹dku na ty³y kolumny dla na³adowania broni palnej; oparta na tym manewrze taktyka walki piechoty zach.-europ. w Xvi-Xvii w.; w termino³ogii wojskowej Xviii-Xix w. zmiana kierunku marszu o 180 (nieraz wielokrotnie powtarzana przez ro¿ne oddzia³y) dla uzyskania dogodniejszej sytuacji taktycznej przed bitw¹ a. w czasie jej trwania; por. Karakol. Kontusz - w dawnej Polsce od Xvi w. suknia wierzchnia d³uga, z rozciêtymi rêkawami (luŸno zwisaj¹cymi a. zarzucanymi na plecy jako tzw. wyloty), zapinana z przodu na haftki a. guzy, otwarta u góry i ods³aniaj¹c¹ noszony pod spodem ¿upan. Kontusz w Xviii w. staje siê strojem narodowym szlachty i mieszczañstwa (ró¿ni³y siê barwami i tkaninami). Pas tkany przenoszono z ¿upana na kontusz. Zarzucanie wylotów, przywilej mê¿czyzn starszych a. powa¿niejszych, po³¹czone z pokrêcaniem w¹sów mog³o oznaczaæ gotowoœæ do u¿ycia szabli (a. zalotne popisywanie siê dziarskoœci¹ w polonezie), tr¹cenie zarzucanym wylotem kogoœ stoj¹cego z ty³u by³o okzywaniem lekcewa¿enia i zniewag¹. Kontusz by³ strojem odœwiêtnym, na co dzieñ wystarcza³ starszy od niego ¿upan; zob. Pas (Polski pas kontuszowy). Hulaj dusza bez kontusza, Szukaj pana bez ¿upana!. L. Kondratowicz (W³. Syrokomla), Hulaj dusza, 7-8. Konwencja - umowa miêdzynarodowa dotycz¹ca specjalnych zagadnieñ; wszelka umowa normuj¹ca jakieœ sprawy; umownoœæ; utarte normy, zwyczaje, stereotypy myœlenia a. postêpowania; zebranie lokalne cz³onków partii polit. w USA a. delegatów stanowych, krajowych, dla sformu³owania platformy partyjnej a. wyboru kandydata na urz¹d (np. gubernatora, prezydenta); z ³ac. conventio 'uk³ad; zgoda'. Konwencje, berneñskie - 1. umowa miêdzynarodowa, chroni¹ca wszelkie utwory lit., nauk. i artystyczne bez wzglêdu na sposób i formê ich wyra¿ania, podpisana w Bernie (Szwajcaria) 9 Ix 1886, a póŸniej wielokrotnie poprawiana i uzupeiniana; 2. umowa miêdzynarodowa z 9 X 1874, na podstawie której utworzono Œwiatowy Zwi¹zek Pocztowy; 3. umowa z 14 X 1890 o miêdzynarodowych przewozach kolejowych. Konweneje genewskie - W 1862 Szwajcar Jean Henry Dunant napisa³ Wspomnienie o Solferino (fr. Un Souvenir de Solferino), w którym odmalowa³ cierpienia rannych na polu bitwy pod Solferino (zob.) i wzywa³ do stworzenia towarzystw pomocy ofiarom wojny. Poparcie opinii publicznej dla tej idei doprowadzi³o do zwo³ania miêdzynarodowej konferencji w Genewie z udzia³em l6 krajów, na której 22 Viii 1864 uchwalono konwencjê w sprawie polepszenia losu rannych wojskowych (tzw. konwencjê Czerwonego Krzy¿a, od znaku, którym postanowiono oznaczaæ szpitale, ambulanse itp. dla ich ochrony). Konwencja ta by³a zmieniana, rozszerzana i uzupe³niana w 1906, 1929 i 1949 (o ochronie ofiar wojny, o traktowaniu jeñców, o ochronie osób cywilnych w czasie wojny). 17 Vi 1925 podpisano wielostronn¹ umowê miêdzynar., tzw. Protokó³ dotycz¹cy zakazu u¿ywania na wojnie gazów truj¹cych i œrodków bakteriologicznych. Konwencje haskie (pokojowe) - przyjête na miêdzynarodowej konfereneji 15 Vi - 18 X 1907 w Hadze z udzia³em 44 pañstw, dotyczy³y m. in. form pokojowego za³atwiania sporów, rozpoczynania kroków nieprzyjacielskich, regulaminu wojny l¹dowej, praw i obowi¹zków osób i pañstw neutralnych, sytuacji prawnej statków handl. nieprzyjaciela i bombardowania przez si³y morskie.



©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna