Każdy wokalista z upływem lat zastanawia się, jak długo będzie mógł uprawiać swój zawód. Pragnie zachować zdrowie, rześkość, świetny głos I wygląd na jak najdłużej



Pobieranie 104,53 Kb.
Data17.04.2018
Rozmiar104,53 Kb.

Wstęp
Każdy wokalista z upływem lat zastanawia się, jak długo będzie mógł uprawiać swój zawód. Pragnie zachować zdrowie, rześkość, świetny głos i wygląd na jak najdłużej. A im starszy, tym częściej takie myśli zaprzątają jego umysł. Nieuchronność zjawiska starzenia wpisana jest w nasz kalendarz biologiczny i na ten etap życia „pracujemy” przez całe nasze istnienie. Tempo i stopień starzenia zależą od stylu i warunków życia, indywidualnych właściwości człowieka, jego zdrowia, charakteru, przygotowania fizycznego, psychicznego, nawyków, przyzwyczajeń itp. Zatrzymać tego procesu nie sposób i wszelkie poszukiwania eliksiru młodości kończą się niepowodzeniem. Przedłużyć okres aktywności i twórczego życia, zachować zdrowie i zdolność do pracy, przesunąć starość na jeszcze późniejszy czas- to ważne zadanie życiowe każdego człowieka. Artyści to grupa osób, która posiada ogromny wkład w życie ekonomiczne i kulturalne społeczeństwa. Niepowtarzalność i indywidualność każdego artysty powodują, że każdy realizuje swoje istnienie po swojemu, więc i starzeje się na swój sposób.

Dla wokalistów głos jest instrumentem, podstawowym narzędziem pracy, który podobnie jak cały organizm ulega procesowi starzenia. Przebieg kariery, życie codzienne, zdrowie psychiczne i fizyczne, a nawet dieta mają ogromny wpływ na kondycję i stan narządu głosu.

Poddając analizie nagrania utworów z czasów młodości i końca kariery wokalistek Sarah Voughan i Elli Fitzgerald, zauważymy ogromną różnicę w głosie obydwu artystek. Jednakże nie będą one wynikały jedynie z różnic technologicznych przeprowadzonych rejestracji studyjnych, ale uwarunkowań głosowo- fizycznych obu Pań.

Rozdział pierwszy niniejszej pracy dotyczyć będzie teoretycznych rozważań na temat starości w perspektywie społecznej i medycznej. Opisane zostaną zmiany starcze i chorobowe zachodzące w organizmie kobiety oraz ich wpływ na głos.

Rozdział drugi opisuje życie i twórczość Sarah Voughan oraz Elli Fitzgerald i analizę utworów z początku i końca kariery wokalistek pod względem muzycznym i wokalnym.

Rozdział 1

Starość w perspektywie społeczno- medycznej.


    1. Starość a społeczeństwo.

Wzrastający udział osób starszych i starych (powyżej65 roku życia) w populacji wielu krajów, powoduje konieczność zainteresowanie się tą częścią społeczeństwa. Ich problemy wymagają pomocy na wielu płaszczyznach, a zmiany społeczno-ekonomiczne wywierają ogromną presję na osobach w późnym wieku. Analizy demograficzne ONZ1 sygnalizują szybki wzrost liczby osób w najstarszym wieku, zarówno w przedziale tzw. bardzo sędziwych, jak i seniorów2. W płaszczyźnie społecznej zauważyć można istotne zmiany w położeniu ludzi starych. Związane z przemianami ich roli następuje wykluczenie i degradacja społeczna. Pokutujące szczególnie w Stanach Zjednoczonych Ameryki stwierdzenie ”Too old at forty”3 pokazuje, że jeszcze nie starych ludzi skazuje się na tzw. ”śmierć społeczną”, czyli utratę pracy, eliminację.

Brak zrozumienia, szacunku czy wręcz okazywanie antypatii osobom starszym powoduje u nich załamania i ogromną niechęć do dalszego życia. Wzrastająca w ostatnich latach liczba samobójstw ludzi starych, to swego rodzaju protest i chęć zwrócenia uwagi na ich specyficzne potrzeby ekonomiczne, społeczne, zdrowotne i psychologiczne. Największą liczbę samobójstw wśród ludzi po 65 roku życia zanotowano w USA. Amerykanie popełniają samobójstwo średnio co 96 minut.4 Stereotyp myślowy funkcjonujący w społeczeństwach wysoko rozwiniętych na temat starszych wiekiem to coś w rodzaju: nie zdolny do współzawodnictwa, chory, opuszczony, samotny, biedny, niepotrzebny i słaby. Nasza cywilizacja i rewolucja demograficzno-przemysłowa pozbawia człowieka starszego prestiżu, odsuwa od ważnych funkcji, decyzji i skazuje na izolację od świata zewnętrznego5. Jednakże społeczeństwo, które dzisiaj pozbawia godności najstarszych, musi zdawać sobie sprawę z tego, że po zakończonym wieku produktywnym, również stanie w obliczu podobnych problemów i rozterek.

„(…) trzeba wiedzieć kiedy ze sceny zejść niepokonanym (…)”6 te słowa w pełni oddają żal i nieuniknione następstwa wieku artysty, konieczność rozstania z czymś ukochanym i magicznym - pracą. A dla artysty praca to znacznie więcej niż tylko wypełnianie obowiązków i konieczność zarobkowania, to jednocześnie pasja, hobby, zaspokajanie potrzeb emocjonalnych i psychicznych. Artyści w szczególny sposób przeżywają „jesień życia”, obdarzeni wyjątkową wrażliwością i możliwościami percepcyjnymi7 znacznie dotkliwiej znoszą następstwa starości. Zmiany starcze a często i chorobowe organizmu często wykluczają dalszą aktywność zawodową i sceniczną. Zmniejsza się motywacja do dalszej pracy twórczej i rozwoju. Niektóre ze zmian motywacyjnych określa się czasem jako psychologiczną konserwatywność8, dotyczy ona unikania ryzyka, wszelkich zmian, frustracji, oszczędzania czasu, energii życiowej itd. Z wiekiem następuje pewne stępienie emocjonalności oraz wyraźne ograniczenie procesów intelektualnych. Zakres zainteresowań zawęża się do interesowania się wyłącznie sobą, spada zdolność twórcza, zmniejszają się reakcje uczuciowe, ataki złości i agresji9. Zmiana stylu życia z bardzo towarzyskiego i podróżniczego10 na osiadły i monotonny prowadzi do poczucia samotności, które znacznie pogłębia się z wiekiem11, jednak wynika ona raczej z braku działania i irytacji wobec bezczynności, niż braku towarzystwa. Inaczej należy rozważać problem samotności w przypadku osób, które nie założyły rodziny i przez całe życie funkcjonowały jako tzw. ”singiel”12, zupełnie podporządkowując swoje życie prywatne karierze scenicznej. Osamotnienie tych osób i izolacja wynika z braku najbliższej rodziny, dzieci, wnuków. Rolę opiekunów zazwyczaj przejmują instytucje do tego powołane, wolontariusze i fundacje. Jednak pustkę, którą powinna zapełnić rodzina czy współmałżonek, w żaden sposób nie jest w stanie zapewnić obca osoba, opiekun wyznaczony z urzędu. W wielu krajach funkcjonują domy opieki, w których osoby w podeszłym wieku przebywają na stałe i mają zapewnioną opiekę całodobowo, co ważne jest w przypadku osób chorych i mających problemy z samodzielnym poruszaniem się.

Wraz z pojawiającymi się po drugiej wojnie światowej zmianami demograficznymi, wzrostem urodzeń a co za tym idzie w konsekwencji upływu lat, starzenie się społeczeństwa13, powstała nowa dziedzina nauki zwana gerontologią14. Gerontolodzy badając wszystkie aspekty procesu starzenia, nie dysponują jednoznaczną teorią przyczyn starzenia się, stanowiących o nim czynników i a także następstw. Analiza biologicznych teorii starzenia umożliwia odpowiedzieć na pytanie, co jest stałe a co zmienne w przebiegu egzystencji ludzkiej z punktu widzenia ciała, jego sił witalnych, sprawności, wydajności etc. Koncentruje się również na odkrywaniu i badaniu bodźców warunkujących procesy starcze, ich dynamikę oraz podłoże genetyczne, społeczne15. Za genetycznym podłożem starzenia przemawia fakt, że starość nadchodzi zawsze, nawet w optymalnych warunkach życiowych i bez współudziału chorób i zawsze osobnicy tego samego gatunku dysponują podobnym czasem trwania życia16.

W gerontologii społecznej powstały dwie teorie17:



  • teoria aktywności- zakłada, że potrzeba zachowania przez osoby starsze aktywności w życiu społecznym i rodzinnym, może być w dalszym życiu nadal spełniona. Nieprawdą jest bowiem, że monopol na twórczą aktywność mają jedynie osoby młode. Teoria pokazuje wręcz konieczność aktywnego spędzania ostatniego okresu życia, jednakże uzależnia to od kilku czynników, przede wszystkim od samooceny i własnej akceptacji. Samoocena związana jest z poziomem adaptacji twórczej18 jaki osiągnęła jednostka w czasie swojego życia. Oznacza to, iż witalność i aktywność w całym życiu, procentuje tym samym na starość. Bardzo twórcze i w pełni zadowalające życie nadal może być realizowane w okresie starości (jeśli pozwala na to zdrowie), może rozwijać się intelektualnie, spełniać swoje zamierzenia i ambicje19.

  • teoria wyłączania - zwana również teorią naturalnego odejścia stwierdza, że wyłącznie jest znamienną cechą w życiu społecznym starszych ludzi. Konsekwentne odchodzenie od przyjętych wcześniej form aktywności (duchowych, społecznych, umysłowych, fizycznych), oraz stopniowe izolowanie się od szerszego otoczenia, jest wynikiem społecznego odsunięcia człowieka starego od ważnych ról i funkcji oraz pozbawianie ich decyzyjności. Zgodnie z tą teorią dzieje się tak za zgodą osób starszych i społeczeństwa. Przy czym samo odejście jest stanem naturalnym i pożądanym, a nawet koniecznym dla prawidłowego funkcjonowania społeczeństwa20.

  • teoria deficytu- teoria ta powstała w wyniku badań nad inteligencją, uczeniem się i reakcjami psychomotorycznymi w wieku dorosłym i starszym. Opracowanie krzywych sprawności ˝opadających˝ wraz ze wzrostem wieku dało obraz starości jako słabości, niezdolności do osiągania sukcesu, braku sprawności psychofizycznych itp.

  • teoria ˝szkoły bońskiej˝- podkreśla ona specyfikę sprawności fizycznej i psychicznej człowieka starego, jako waloru możliwego do wykorzystania w interakcjach społecznych jednostki oraz wskazuje szansę na zmiany w zachowaniu na drodze uczenia się. Teoria te propaguje model kompetencyjności, który istotnie wpływa na zmiany w postrzeganiu starości. Oznacza on przede wszystkim pełną odpowiedzialność osób starszych za siebie, umiejętność radzenia sobie z trudnościami na podstawie własnych doświadczeń i wiedzy (kompetencji), a także podejmowanie i pełnienia ról społecznych.

Temat osób starych chętnie jest wykorzystywany w mediach, przez polityków, przez duże sieci handlowe, w różnego rodzaju kampaniach społecznych. Niestety pozyskanie zaufania starych nie ma służyć ich dobru, ale propagowaniu określonych idei i reklamie, ponieważ stanowią oni znaczącą część społeczeństwa pod względem ilościowym21.

W obliczu dynamicznie rosnącej liczby ludzi starszych w społeczeństwie powinniśmy dążyć do, tego by każdy człowiek, bez względu na swój status społeczny żył godnie, aktywnie na miarę swoich możliwości, realizował swoje zainteresowania i nade wszystko żył spokojnie i bezpiecznie.


1.2 Analiza medyczna zmian fizjologicznych głosu i aparatu mowy w okresie starczym.

1.2.A Anatomia i fizjologia aparatu mowy


Wytwarzanie głosu w formie mowy i śpiewu jest charakterystyczną właściwością ludzką, a umożliwia tę czynność wiele narządów współdziałających ze sobą. W produkcji głosu uczestniczy: układ mięśniowy klatki piersiowej, jamy brzusznej, szyi i grzbietu, krtań wraz z drgającymi fałdami głosowymi, rezonatory, płuca, oskrzela, tchawica oraz ośrodkowy układ nerwowy. Tworzenie się głosu kontrolowane jest przez ośrodki umiejscowione w różnych częściach kory mózgowej i powiązane są z narządem słuchu. Podstawowym elementem narządu głosu jest krtań, która jest miejscem tworzenia się głosu, dźwięku podczas mówienia i śpiewania. Zbudowana jest z chrząstek stanowiących jej szkielet, z wiązadeł, błon łącznotkankowych, mięśni i wyściełana jest błoną śluzową. Krtań zawieszona jest w na kości gnykowej i ku dołowi przechodzi w tchawicę. Wejście do krtani prowadzi z jamy gardła do jamy krtani a granicę stanowią: górny brzeg nagłośni i fałdy nalewkowo-nagłośniowe. Z chrząstek krtani trzy są nieparzyste i trzy parzyste oprócz nich występują niestałe chrząstki trzeszczkowate. W krtani wyróżniamy więzadła łączące chrząstki krtani z otoczeniem oraz więzadła stawowe. Do pierwszych zaliczamy więzadła połączenia nagłośni i chrząstki tarczowatej z kością gnykową, chrząstki pierścieniowatej z tchawicą oraz połączenia z językiem i gardłem. Chrząstka tarczowa jest największą chrząstką krtani a kąt jaki tworzą płytki chrząstki wynosi u mężczyzn 90 a u kobiet 120. Do zewnętrznej powierzchni chrząstki tarczowej przyczepiają się trzy mięśnie zewnętrzne krtani: mięsień mostkowo tarczowy, tarczowo-gnykowy i zwieracz krtani dolny. Chrząstka pierścieniowata jako jedyna tworzy zamknięty pierścień i stanowi oparcie dla tylnych struktur krtani. Do jej tylnej powierzchni przyczepione są podłużne włókna mięśni przełykowych, w górnej części łączy się poprzez parzyste stawy z chrząstkami nalewkowatymi, do których dochodzą fałdy głosowe. Jamę krtani dzielimy na: jamę nagłośniową, głośnię oraz jamę podgłośniową. Głośnia utworzona jest przez wolne brzegi fałdów głosowych i można ją podzielić na międzybłoniastą, znajdującą się pomiędzy fałdami głosowymi i część międzychrzęstną. Szczególną rolę w fonacji22odgrywa fałd głosowy położony pomiędzy jamą podgłośniową a jamą krtani właściwą. Pomiędzy fałdami głosowymi a fałdami przedsionkowymi znajduje się jama pośrednia krtani, leży ona poniżej fałdów głosowych, aż do przejścia w tchawicę. W fałdzie przedsionkowym przebiega mięsień i więzadło przedsionkowe i pokrywa je błona śluzowa, stanowiąca brzeg półokrągły w odróżnieniu od ostrego, jaki stanowi fałd głosowy. W wardze głosowej biegnie więzadło głosowe i mięsień głosowy. Ostry brzeg wargi głosowej zwrócony do jamy krtani, stanowi fałd głosowy. Szczelinę między brzegami fałdów głosowych nazywamy szparą głośni. Część tylna, krotka szpara głośni między wyrostkami głosowymi chrząstki nalewkowatej jest jej częścią międzychrząstkową, natomiast przedni, znacznie krótszy odcinek szpary głośni między fałdami głosowymi stanowi część międzybłoniastą. Na granicy obu tych części widać miejsce żółtawe, tzw. plamkę żółtą. Miejsce to uzyskuje żółte zabarwienie w skutek przeświecenia przez błonę śluzową włókien więzadła głosowego, które zbiegają się do wyrostka głosowego. Obydwa fałdy przedsionkowe obejmują szparę przedsionka. W dolnej ścianie przedsionka znajduje się wypukłość skierowana do światła krtani jest to guzek nagłośniowy wywołany szypułą nagłośni i więzadłem tarczowo-nagłośniowym. W części pośredniej na ścianach bocznych, leży wejście do kieszonki krtaniowej. Często z przedniego jej odcinka uwypukla się ku górze zachyłek zwany woreczkiem krtaniowym. Błona śluzowa jamy krtani przylega ściśle do podłoża, jedynie w tylnej części nagłośni i w częściach krtani położonych ku dołowi fałdu głosowego. W pozostałych częściach znajduje się znaczna ilość luźnej tkanki łącznej podśluzowej, która jest przedłużeniem tkanki łącznej fałdów językowo-nagłośniowych i łuków podniebiennych. Odgrywa ona znaczną rolę przy tzw. obrzękach głośni. Błona śluzowa unerwiona jest przez gałąź wewnętrzną nerwu krtaniowego górnego, zakres tego nerwu sięga do poziomu szpary głośni lub nieco niżej. Błonę śluzową dolną zaopatruje nerw krtaniowy dolny. Krtań rozciąga się między IV a VII kręgiem szyjny, poniżej nasady języka i kości gnykowej. Z przodu w okolicy pośrodkowej, wyniosłości krtaniowej narząd przylega do blaszki przedtchawiczej i powierzchniowej powięzi szyi. Powierzchnie boczne krtani pokryte są częściowo bocznymi płatami gruczołu tarczowego, mięśniami podgnykowymi i zwieraczem dolnym gardła. Powierzchnia tylna graniczy z dolną częścią gardła, wzdłuż brzegów bocznych biegnie tętnica i żyła szyjna wewnętrzna wraz z nerwem błędnym. U dorosłych kobiet krtań leży nieco niżej niż u mężczyzn. Mięśnie krtani dzielimy na zewnętrzne i wewnętrzne. Mięśnie zewnętrzne poruszające całą krtanią możemy podzielić na mięśnie unoszące i mięśnie obniżające krtań. Mięśnie wewnętrzne krtani powodują zwężenie i poszerzanie szpary głośni, zmiany kształtu i napięcia fałdów głosowych. Pod względem czynnościowym można je podzielić na: mięsień rozwieracz szpary głośni – mięsień pierścienno-nalewkowy tylni; mięsień zwieracz szpary głośni-mięsień pierścienno- nalewkowy boczny, mięsień tarczowo- nalewkowy, w którym można wyróżnić mięsień tarczowo- nalewkowy zewnętrzny i tarczowo- nalewkowy wewnętrzny czyli głosowy; mięsień nalewkowy oraz mięsień kieszonki krtaniowej. Mięśnie które napinają fałdy głosowe to mięsień pierścienno- tarczowy i mięsień głosowy. Unerwienie krtani pochodzi od gałęzi nerwu błędnego, który jest nerwem mieszanym. Jego ośrodki ruchowe znajdują się w jądrze dwuznacznym w rdzeniu przedłużonym. Włókna czuciowe dochodzą z obwodu od zwoju dolnego, a z niego do rdzenia przedłużonego, gdzie mają wspólne jądra z nerwem językowo-gardłowym: jądro grzbietowe nerwu błędnego i jądro pasma samotnego. Część włókien kończy się w jądrze pasma rdzeniowego nerwu trójdzielnego. Jadro grzbietowe nerwu błędnego jest również jądrem części przywspółczulnej tego nerwu. Nerw błędny przechodzi przez jamę czaszki i w dół przechodzi tworząc zwój górny, leżący jeszcze w obrębie otworu szyjnego oraz zwój dolny leżący już poniżej tego otworu. Na szyi nerw przebiega w powrózku naczyniowo-nerwowym pomiędzy żyłą szyjną wewnętrzną a tętnicą szyjną wewnętrzną. Prawy nerw błędny osiąga górny otwór klatki piersiowej między żyłą szyjną zewnętrzną a tętnicą podobojczykową, lewy krzyżuje od przodu łuk aorty między tętnica szyjną wspólną a tętnicą podobojczykową. Nerw krtaniowy górny odchodzi od pnia nerwu błędnego w odcinku szyjnym krzyżując od tyłu żyłę szyjną wewnętrzną, następnie dociera do błony tarczowo-gnykowej i tam dzieli się na gałąź wewnętrzna i zewnętrzną. Gałąź zewnętrzna zaopatruje m.in. część przednią fałdów głosowych. Gałąź wewnętrzna razem z tętnicą krtaniową górną zaopatruje czuciowo błonę śluzową krtani do poziomu fałdów głosowych. Nerw krtaniowy wsteczny odchodzi od nerwu błędnego na granicy jego części szyjnej i piersiowej. Biegnie ku dołowi za tętnica szyjną wspólną. Lewy nerw krtaniowy wsteczny zawija się od przodu ku tyłowi wokół łuku aorty, bocznie od więzadła tętniczego. Prawy zawija się wokół prawej tętnicy podobojczykowej. Nerwy wsteczne przebiegają dwugłowowo układając się w rowku tchawiczo- przełykowym i idąc ku górze na powierzchni tylnej gruczołu tarczowego. Nerwy krtaniowe dolne kończą się gałązką nerwów krtaniowych wstecznych. U kobiet po stronie prawej nerw krtaniowy dolny przebiega do przodu od tętnicy tarczowej dolnej. Zarówno w mięśniach wewnętrznych krtani jak i w ścięgnach oraz błonie śluzowej znajdują się zakończenia nerwowe, które biorą udział w kontroli fonacji na zasadzie odruchowej. 23

Tchawica przebiega w przedłużeniu krtani ku dołowi, stanowiąc przewód długości około 12 cm i szerokości około 3 cm . w miejscu gdzie przylega do niej tarczyca, jest nieco węższa. U osoby w średnim wieku na wysokości VI do V kręgu piersiowego dzieli się na dwa oskrzela- lewe i prawe, tworząc rozdwojenie tchawicy. 24 Jama ustna jest od przodu ograniczoną ustami, następnie przechodzi w cieśń gardła, od dołu przez dno jamy ustnej, w górze przez podniebienie miękkie i twarde. Przedsionek jamy ustnej znajduje się pomiędzy policzkami i wargami z jednej strony i wyrostkami zębodołowymi i zębami z drugiej. Między ostatnim zębem trzonowym dolnym a gałęzią żuchwy znajduje się przestrzeń łącząca przedsionek jamy ustnej z jamą ustną właściwą. Język wypełnia prawie całą jamę ustną i zbudowany jest z silnych mięśni pokrytych błoną śluzową. Pokryty jest nabłonkiem w którym można wyróżnić brodawki nitkowate, brodawki liściaste i brodawki okólne. Nasada języka połączona jest z nagłośnią za pomocą trzech fałdów językowo- nagłośniowych. U nasady języka znajduje się migdałek językowy, który często jest źródłem różnych infekcji a w przypadku przerostu powodować zaburzenia w połykaniu. 25 Dno jamy ustnej tworzą mięśnie żuchwowo- gnykowe, odchodzące od wewnętrznej powierzchni żuchwy i dochodzą do kości gnykowej. Istotne znaczenie ma staw skroniowo- żuchwowy, który często ulega uszkodzeniu w wyniku schorzeń zębów, urazu, schorzeń ucha. Część górna jamy ustnej to podniebienie twarde i podniebienie miękkie, które jest granicą między jamą ustną a nosową. Podniebienie miękkie to dwa łuki: podniebienno- językowy i podniebienno- gardłowy, pomiędzy nimi znajdują się migdałki podniebienne. Błona śluzowa jamy ustnej pokryta jest nabłonkiem wielowarstwowym płaskim, który nie ulega rogowaceniu. Gruczoły śluzowe znajdują się w całej jamie ustnej, jednak głównie na podniebieniu twardym i miękkim oraz w tylnej części jamy ustnej i na wargach. Wargi posiadają również gruczoły łojowe. 26 Język zaopatrywany jest przez tętnicę językową, natomiast dno jamy ustnej przez tętnicę podjęzykową, policzek poprzez tętnicę twarzową, podniebienie poprzez tętnicę gardłową i tętnicę podniebienną zstępującą. Gałęzie tętnicy szczękowej unaczyniają błonę śluzową przedsionka jamy ustnej i wyrostki zębodołowe szczęki. Krew żylną zbiera żyła twarzowa i żyła szyjna zewnętrzna. Język unerwiony jest ruchowo przez nerw podjęzykowy i przechodzi od nerwu językowego i nerwu błędnego, który zaopatruje tylną jego część. Dno jamy ustnej zaopatrzone jest ruchowo przez nerw żuchwowy a czuciowo przez nerw trójdzielny. Mięśnie żwacze są zaopatrzone ruchowo przez nerw żuchwowy, który jest trzecią gałęzią nerwu trójdzielnego. Mięsień policzka zaopatrywany jest przez nerw twarzowy. Zęby unerwione są przez nerw szczękowy i nerw żuchwy. Podniebienie miękkie unerwia ruchowo nerw językowo- gardłowy, błędny i trójdzielny.27



Gardło u osoby dorosłej ma długość 12-13 cm, jest cewą mięśniową zwężającą się ku dołowi i wyścieloną błoną śluzową. Dzieli się na trzy części: gardło górne, środkowe i dolne. Gardło górne to nosogardło od przodu ograniczone nozdrzami a z tylu jamami nosa. Na bocznej ścianie części nosowej znajduje się na wysokości małżowiny nosowej, ujście trąbki słuchowej, od przodu ograniczone fałdem błony śluzowej od tyłu wałem trąbkowym, który w dalszej części przechodzi w fałd trąbkowo- gardłowy. Pomiędzy wałem trąbkowym a tylną ścianą gardła znajduje się zachyłek gardłowy. Tylna ściana nosogardła oddzielona jest od kręgosłupa twardą powięzią podkręgową, która pokrywa mięśnie głębokie szyi. Nosogardło wyścielone jest nabłonkiem rzęskowym, oddechowym oraz nabłonkiem wielowarstwowym płaskim. Pomiędzy nosogardłem a gardłem środkowym znajduje się nabłonek przejściowy. Gardło środkowe rozciąga się od podniebienia miękkiego do górnego brzegu nagłośni i połączone jest z jamą ustną przez cieśń gardzieli. Tylna jej ściana znajduje się na wysokości 2 i 3 kręgu szyjnego. Na ścianach bocznych znajdują się migdałki podniebienne rozlokowane między lukami podniebienno-gardłowymi i podniebienno- językowymi. Gardo środkowe to również dołki językowe, podstawa języka, dolna powierzchnia podniebienia miękkiego oraz językowa powierzchnia nagłośni. Gardło środkowe pokrywa nabłonek wielowarstwowy płaski, nierogowaciejący. Gardło dolne rozpoczyna się od górnego brzegu nagłośni do dolnego brzegu chrząstki pierścieniowatej i połączone jest od przodu z krtanią. Z bocznych brzegów nagłośni biegną fałdy nalewkowo- nagłośniowe, poniżej znajdują się zachyłki gruszkowate. Na przedniej ścianie zachyłka biegnie gałąź wewnętrzna nerwu krtaniowego, tworząc zgrubienie błony śluzowej. Od dołu gardło dolne łączy się z przełykiem. Gardło dolne wyściełane jest nabłonkiem wielowarstwowym płaskim nierogowaciejącym. Na mięśnie gardła składają się dwie warstwy, każda spełniająca inne funkcje. Mięśnie o włóknach przebiegających okrężnie budują trzy zwieracze gardła: zwieracz gardła górny, środkowy i dolny. Mięśnie unoszące i obniżające gardło to: mięsień rylcowo- gardłowy, mięsień trąbkowo- gardłowy i mięsień podniebienno-gardłowy. Mięśnie unoszące gardło to również mięsień rylcowo- gnykowy i rylcowo- językowy. Do zadań pracy mięśni należy zamykanie wejścia do przełyku oraz zamykanie w czasie połykania i mówienia części nosowej gardła. Zwieracze gardła nie tylko je zwężają, ale też skracają i unoszą ku górze. Gardło dolne zaopatruje tętnica gardłowa wstępująca, tętnica podniebienna wstępująca oraz odgałęzienia tętnicy szczękowej, wszystkie te tętnice pochodzą od tętnicy szyjnej zewnętrznej. Odprowadzenie żylne odbywa się przez splot gardłowy i splot podniebienny, które mają ujście Wdo żyły szyjnej zewnętrznej. Limfa przepływa od węzłów chłonnych zagardłowych do węzłów głębokich szyi lub bezpośrednio do węzłów chłonnych przytchawicznych. Mięśnie gardła unerwia nerw: językowo- gardłowy, błędny, podjęzykowy i twarzowy 28.

Nos rozpoczyna się parzystymi nozdrzami prowadzącymi do jamy nosowej, stąd powietrze przechodzi poprzez gardło dalej do krtani i dróg oddechowych. Budowa zewnętrzna nosa to rusztowanie chrzęstne i kostne. Część kostną tworzą kości nosowe wyrostki nosowe szczęki. Część chrzęstna składa się z chrząstek bocznych nosa, skrzydłowych większych i chrząstek skrzydłowych mniejszych. W przedniej ruchomej części nosa znajduje się przedsionek wyścielony skórą zawierającą liczne gruczoły łojowe oraz krótkie włosy. Jama nosowa podzielona jest w części środkowej przez przegrodę nosową. Tworzą ją lemiesz oraz blaszka pionowa kości sitowej, w części chrzęstnej przez chrząstkę przegrody nosa. Przegroda nosowa często wykazuje skrzywienia, pojawiające się również w wyniku urazów, powoduje to upośledzenie przewodu nosowego i ograniczają drożność. Również na przegrodzie znajduje się splot naczyniowy, miejsce częstych samoistnych krwawień z nosa. Dno jamy nosowej utworzone jest przez wyrostek podniebny szczęki i część poziomą kości podniebiennej. Jamę nosową tworzą kości: czołowa, nosowa i sitowa, w tylnym odcinku klinowa. Od tyłu jama nosowa łączy się przez nozdrza tylne z jamą nosowo-gardłową. Boczną ścianę nosa wypełniają małżowiny nosowe: górna, dolna i środkowa, pod nimi znajdują się przewody nosowe. Ściana boczna oddziela w dolnej części jamę nosową od zatoki szczękowej. Ujścia zatoki szczękowej. Czołowej i komórek sitowych przednich znajdują się pod małżowiną środkową w lejku sitowym. Pod małżowiną nosową górną znajduje się ujście komórek sitowych tylnych. Ujście zatoki klinowej znajduje się na jej przedniej ścianie na wysokości przewodu nosowego górnego. Oddychanie przez nos jest fizjologiczne i szczególnie ważne dla osób zawodowo posługujących się głosem, stąd konieczność wykonania niezbędnych operacji w przypadku np. skrzywionej przegrody nosowej. Jama nosowa wyścielona jest nabłonkiem oddechowym i węchowym. Zmysły węchu znajdują się na górnej powierzchni małżowiny górnej i w części małżowiny środkowej oraz na fragmencie przegrody nosa. Nabłonek oddechowy jest nabłonkiem wielowarstwowym, cylindrycznym i rzęskowym. Rzęski poruszają się w temperaturze ok. 32 stopni sprawnie, spadek lub podwyższenie temperatury powoduje zwolnienie poruszania się. Błona śluzowa jest silnie unaczyniona. Tętnice nosa i zatok przynosowych pochodzą od tętnicy szyjnej zewnętrznej i wewnętrznej. Naczynia żylne odprowadzają krew do żyły twarzowej i ocznej. Małe naczynia żylne nosa i zatok oddaje krew bezpośrednio do zatoki strzałkowej górnej, ułatwia to przenoszenia ewentualnych stanów zapalnych w głąb czaszki. Na przyśrodkowej powierzchni małżowiny dolnej i na brzegu małżowiny środkowej sieć naczyń krwionośnych tworzy przestrzenie jamiste, które znajdują się pod kontrolą układu autonomicznego. Zatoki i nos unerwia nerw czuciowy pochodzący od pierwszej i drugiej gałęzi nerwu trójdzielnego. Jego gałązki nerwu węchowego zdążają z opuszki węchowej przez otwory blaszki sitowej do wnętrza nosa i rozchodzą się w okolicy węchowej. Nos spełnia funkcje oddechową i zmysłową (węch), dodatkowo zatoki przynosowe stanowią jamy rezonacyjne, które mają ogromne znaczenie w tworzeniu głosu. Powietrze w nosie jest ogrzewane i nawilżane oraz oczyszczone mechanicznie przez śluz błony śluzowej rzęski. Zatoki przynosowe tworzą: zatoka szczękowa ( największa, ma pojemność ok.15 ml.), zatoka czołowa, błędnik sitowy oraz zatoka klinowa. Rezonatory głosu znajdujące się krtani możemy podzielić zgodnie z ułożeniem względem fałdów głosowych i możemy podzielić na górne i dolne. Rezonatory górne położone powyżej fałdów głosowych to tzw. nasada. Zaliczamy do niej kieszonkę krtaniową, gardło, jamę ustną, jamy nosowe i zatoki przynosowe. Rezonatory dolne położone poniżej fałdów głosowych to: okolica podgłośniowa, tchawica, oskrzela i klatka piersiowa. Rezonatory dzieli się w zależności od kształtu na stale: jama nosowa, zatoki przynosowe i częściowo nosogardło oraz o kształcie zmiennym w czasie fonacji- pozostałe.

Dolne drogi oddechowe to tchawica, oskrzela oraz dalsze płuca i pęcherzyki płucne. W drogach oddechowych powietrze wydechowe wykorzystywane jest do fonacji 29. Gardło człowieka ma położenie prostopadle do długiej osi jamy ustnej i nosowej, nagłośnia zstępuje niżej i wysuwa się z jamy gardłowo- nosowej. W związku z tym mechanizm zabezpieczający drogę pokarmową jest skomplikowany i może czasem zawodzić np. u osób starszych( chrapanie, dławienie).Glos powstający w krtani zamienia się w głoski mowy(samogłoski i spółgłoski) w cewie przystawkowej powyżej krtani. Kształt cewy u człowieka jest zmienny i nadaje mowie właściwe brzmienie. Przy wymawianiu samogłoski gardło maksymalnie się skraca oraz poszerza a wydechowy prąd powietrza kieruje się ku podniebieniu. Podniebienie twarde i miękkie stanowią silne podłoże rezonansowe, które zaczyna drgać pod naporem prądu powietrza. Położenie gardła, języka i warg ma duże znaczenie w kształtowaniu się głosek. Wytwarzanie większości głosek zależy od miejsca, w którym język dotyka ścian jamy ustnej. Dźwięki nosowe (m, n) wytwarzają się w jamie nosowej i wydechowy prąd powietrza kieruje się wtedy jak zwykle przez jamę nosową30. Liczba różnych głosek w danym języku jest znaczna, zazwyczaj ok.100. Rozróżniamy sześć jednostek, które w pisowni oznacza się literami: i, y, e, a, o, u. Jednostki te nazywamy fonemami. Większość fonemów każdego języka stanowi klasy obejmujące po kilka głosek. Ciąg głosek to sylaba określona dla każdego języka przez uniwersalne prawidło zmiennej głośności segmentów oraz specyficzne dla każdego języka reguły. Każda sylaba składa się z głośniejszej sylaby zwanej szczytem31.


1.2 B Medyczne uwarunkowania zmian głosu w okresie starczym.

Proces starzenia się głosu rozpoczyna się po 60 roku życia i uwarunkowane jest zmianami inwolucyjnymi32 w ośrodkowym układzie nerwowym, degeneracyjno33- atroficznymi34 w krtani i gardle, zmianami biochemicznymi35 i endokrynologicznymi36, zmianami w płucach, prowadzące do zmniejszenia wydolności, pojemności życiowej i ilości powietrza zalegającego. Zmiany zachodzące z wiekiem dotyczą wszystkich tkanek narządu głosu. Zmniejsza się elastyczność krtani i klatki piersiowej oraz zachodzi zwapnienie szkieletu chrzęstnego. Wyróżnia się dwa typy zmian starczych w fałdach głosowych; atrofię fałdów głosowych spostrzeganą u mężczyzn i prowadzącą do podwyższenia głosu oraz polipowatą37 degenerację38, występującą u kobiet i prowadzącą do obniżenia głosu nabierającego męskiej intonacji. Dysfonię39 u kobiet zazwyczaj powoduje obniżenie napięcia fałdów głosowych, niewydolność fonacyjna głośni, osłabienie mięśnia głosowego i nalewkowego poprzecznego oraz zmiany w nerwowym sterowaniu fonacją. U mężczyzn średnie położenie głosu podwyższa się u kobiet obniża. Głos znacznie zawęża zakres, czas fonacji ulega skróceniu, natężenie głosu słabnie, brzmienie określić można jako szorstki, głos jest drżący, traci właściwą sobie barwę i ulega szybkiemu zmęczeniu. U kobiet ponadto obserwuje się tendencję do zmniejszania się wskaźnika wydolności głosowej i zmniejsza się średni przepływ powietrza. Zwiększa się natomiast czas trwania samogłosek i sylab, mowa jest wolniejsza. Zmiany zachodzące u kobiet są zasadniczo związane z klimakterium i fizjologiczną sytuacją hormonalną40. Zanika wytwarzanie hormonów żeńskich przy jednoczesnym utrzymanym wytwarzaniu hormonów męskich przez jajniki i korę nadnerczy. Brak hamującego wpływu jajników na przysadkę mózgową, co przyczynia się do zaburzeń naczynioruchowych, psychonerwowych i somatycznych41. Zachodzi maskulinizacja42 krtani przy jednoczesnym wystąpieniu hirsutyzmu43. Zmienia się barwa głosu na znacznie niższy, pojawia się większa męczliwość i zmniejsza nośność. Zmiany endokrynologiczne zwykle spowodowane są przez zespoły wirylizacyjne44 oraz przez wzmożone działanie androgenowe 45. Zmiany te powodują guzy jajnika, guzy kory nadnerczy wytwarzające androgeny, przerost kory nadnerczy, zaburzenia w czynnościowe w układach komórkowych jajnika, zespół torbielowatości jajnika. Ten ostatni spotykany jest w związku z antykoncepcją hormonalną. Wirylizacja narządu głosu u kobiet nazywana endrofonią spowodowana jest czynnikami hormonalnymi, spośród których najczęstszą jest terapia testosteronowa46. Stosuje się ją w leczeniu raka szyjki macicy, jajników i gruczołu sutkowego, wielu schorzeń klimakterycznych i ginekologicznych. Jednakże wskazania do szerokiego stosowania tej terapii jest dyskusyjne ze względu na jej konsekwencje u kobiet, które posługują się głosem zawodowo. W terapii hormonalnej ważne miejsce zajmuje progesteron47 oraz progestageny czyli syntetyczne pochodne różnych steroidów48 płciowych. Zaobserwowano uboczne wpływy doustnych hormonów antykoncepcyjnych na narząd słuchu( nagłe niedosłuchy, zanik gruczołów woskowinowych, zmiany otosklerotyczne49, nadmierna drożność trąbek słuchowych), narząd równowagi, jamę nosową( naczynio- ruchowy nieżyt nosa), zmiany w błonie śluzowej jamy ustnej( zmiany przerostowe dziąseł) i przełyku (obniżenie napięcia mięśnia zwieracza przełyku dolnego). Preparaty te również powodują zmiany w krtani: przyspieszają i nasilają proces wapnienia chrząstek krtaniowych, zwiększają masę mięśniową fałdu głosowego, powodują przerost w nabłonku wielowarstwowym płaskim fałdów głosowych. Preparaty hormonalne powodują zwiększone gromadzenie się glikogenu50 i kwasów rybonukleinowych51 we włóknach mięśniowych fałdu głosowego, co prowadzi do obniżenia jego elastyczności. Nabłonek krtaniowy pozostający pod wpływem androgenów staje się bardziej wrażliwy na działanie czynników rakotwórczych. Zmiany wirylizacyjne w narządzie głosowym zależą od dawki i czasu podawania preparatu endrogennego lub jego pochodnych. Pierwsze objawy zmian wirylizacyjnych to zmatowienie głosu, zwiększona męczliwość, znaczne osłabienie głosu w śpiewie jak i w mowie, załamywanie się głosu w zakresie tonów wysokich, uczucie niemocy głosowej. Dochodzi również do obniżenia średniego położenia głosu mówionego i zawężenia skali głosu. Wzmożone uwapnienie chrząstki krtaniowej po androgenach, anabolikach52 i progestagenach53, może wpłynąć na współczynnik tłumienia krtani jako generatora dźwięków. Następują zmiany często współistniejące w jamie nosowej i gardle. Leczenie zmian wirylizacyjnych zwykle nie daje rezultatu, w niewielkim stopniu pomagają ćwiczenia fonacyjne poszerzające zakres głosu. Postępowanie foniatryczne54 zmniejsza męczliwość głosu, poprawia warunki głosu i poszerza skalę, ale nie uzyskuje się średniego położenia głosu mówionego. W związku z szerokim zastosowaniem różnych form terapii hormonalnej, powinno zapoznać osoby posługujące się głosem o konsekwencjach jej stosowania. Terapia hormonalna, w tym steroidowa terapia antykoncepcyjna powinna być wnikliwie analizowana przez wokalistki55.

Niedoczynność gruczołu tarczowego powoduje również zmiany w obrębie narządu głosu. Zmiany atroficzne w błonie mięśniowej krtani z jednoczesnym zgrubieniem błony śluzowej i znacznym obniżeniem ogólnego napięcia mięśniowego powoduje: chrypkę, głos jest szorstki, skrzeczący, czas fonacji jest skrócony, zachodzi różnego stopnia niedomykalność głośni, dochodzi do porażenia tarczowo- nalewkowego wewnętrznego i jego atrofii56.

Zaburzenia głosu w chorobach kory nadnerczy spowodowane jest przede wszystkim postępującym w szybkim tempie wapnieniem chrząstek krtaniowych. W efekcie chory skarży się na narastające zmęczenie głosowe, prowadzące do chrypki a nawet do zupełnej utraty głosu oraz

znacznej wirylizacji, która pojawia się zwłaszcza podczas nadczynności kory nadnerczy57.

W niedoczynności gruczołów przytarczycznych ( przytarczyc) stwierdza się miękkie chrząstki krtani i niebieskie błony bębenkowe > Hormon przytarczyc reguluje stężenie wapnia zjonizowanego w surowicy krwi. Jego spadek powoduje spazmy mięśni, w tym też krtani a wzrost może być przyczyną osłabienia siły mięśniowej a w końcu wywoływać dysfonię58 a nawet afonię59. U części chorych pojawia się porażenie fałdów głosowych na skutek uszkodzenia nerwów wstecznych60.

Do najcięższych uszkodzeń narządu głosotwórczego krtani należy porażenie nerwów krtaniowych. Obejmuje szereg zaburzeń powstałych wskutek uszkodzenia narządu nerwowo-mięśniowego krtani, w wyniku porażenia lub niedowładu nerwów krtaniowych. Tego typu uszkodzenia powstają w wyniku urazów mechanicznych ( tj. intubacja, podczas operacji okolicy krtani), wielu chorób nowotworowych, stanach zapalnych, chorobach wirusowych, zakaźnych, zwyrodnieniowych, podczas zapalenia jąder a nawet zatruciach. Porażenie nerwu błędnego daje objawy zależne od umiejscowienia. Uszkodzenie jednostronne doprowadzić może do porażenia fałdu głosowego w pozycji międzyśrodkowej, porażenie mięśni gardła, mięśni podniebienia miękkiego, części czuciowej błony śluzowej krtani i zakłócenie rytmu serca. Porażenie krtani dzielimy zgodnie z zakresem uszkodzeń na: całkowite, częściowe, jednostronne, obustronne; według porażenia fałdu głosowego na: środkowe, półśrodkowe, pośrednie oraz wiotkie i napięte. We wszystkich tych przypadkach fałd głosowy zmienia prawidłową pozycję i napięcie, zmienia poziomy a każda próba fonacji kończy się pogorszeniem stanu głosu. Zaleca się leczenie zachowawcze i operacyjne, wsparte ćwiczeniami fonacyjnymi, których celem jest wytworzenie odpowiedniego ciśnienia podgłośniowego, napięcie mięśni krtani tak , aby spowodować zwarcie głośni i wykształcenie poprawnego głosu. Leczenie operacyjne ma za zadanie poprawę stanu



Wrażliwości zmysłów po 40 roku życia, szczególnie zmysł wzroku i słuchu relatywnie zmniejsza się wraz z przebiegiem lat. Zjawisko to szczególnie dobrze można zaobserwować, ponieważ bodźce docierające do tych zmysłów mogą być dokładnie kontrolowane oraz mierzone.

1 Zob. Z. Woźniak, Najstarsi z poznańskich seniorów , Wydawnictwo Miejskie, Poznań 1997, s.12.

2 Por. A. Zych, Człowiek wobec starości, Biblioteka Pracownika Socjalnego, Wydane przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, warszawa 1995, s.12-13.

3 Za stary po czterdziestce, tłum. własne

4 zob. ibidem, s.13.

5 por. D. Klaus- Stańska, Samotność osób w starszym wieku, Zdrowie Psychiczne, nr4/1987.

6 Cytat z piosenki Niepokonani zespołu Perfect

7 Percepcja, psycholo.:1) złożony układ procesów psych.-umysłowych przebiegających na poziomie uczuciowo- ruchowym i znaczeniowo- czynnościowym; selektywny odbiór bodźców i informacji zależny od doświadczenia jednostki, aktualnego nastawienia, stanu emocjonalnego, obiektywnych właściwości; 2) proces bezpośredniego odzwierciedlania zjawisk w ich różnorodnych właściwościach, zachodzących przy współdziałaniu analizatorów i na podstawie posiadanego doświadczenia. Encyklopedia Gazety Wyborczej t.13, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006, s.267.

8 Zob. J. Rembowski, Psychologiczne problemy starzenia się człowieka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Poznań 1984, s.127.

9 Zob. ibidem, s.128.

10 Artyści mówią o sobie żartobliwie „kierowca z własnym programem artystycznym’, ponieważ zawód muzyka koncertującego łączy się z częstymi podróżami.

11 Zob. ibidem, s.129.

12 Określenie „singiel” funkcjonuje w stosunku do osób, które świadomie rezygnują z życia w związku z drugą osobą, poświęcając się zupełnie w pracy zawodowej, przyp. własny.

13 Zob. A.A. Zych, Człowiek wobec starości, s.43-44.

14 Gerontologia (z grec. geron, gerontos- starzec, logos- słowo, nauka), nauka o biologicznych przyczynach i skutkach starzenia się człowieka. Bada procesy fizykochemiczne będące przyczyną starzenia się komórek oraz ich zespołów, a w konsekwencji całego organizm, oraz procesy psych. Stanowiące podłoże zmian starczych. Szuka sposobów zapobiegania patologiom starszego wieku oraz ustala sposoby leczenia chorób wieku podeszłego i zapobiegania im (geriatria), Rozwój nauki w połowie XX wieku, gdy zaczęto dostrzegać szybko wydłużająca się średnia długość życia i konieczność stworzenia społecznych form opieki nad ludźmi starymi, a także potrzebą wypracowania metod utrzymywania względnie dobrej sprawności fizycznej, psych. I społ. Zapewniającej możliwość samodzielnej egzystencji.

Gerontologia społeczna, dyscyplina badająca społeczne przyczyny i skutki procesu starzenia się społeczeństw; podejmuje problemy masowej profilaktyki chorób wieku podeszłego, sposobu życia i rodzaju aktywności osób starszych. Encyklopedia Gazety Wyborczej, Wydawnictwo PWN 2006, t.5, s.563.



15 zob. A. Tokaj, U progu starości, s.30

16 zob. ibidem, s.30-31.

17 zob. ibidem, s.33

18 Por. K. Obuchowski, Adaptacja twórcza, PWN, Warszawa 1985, s.42-43

19 Od roku 1975 w Polsce funkcjonują Uniwersytety Trzeciego Wieku, przyp. własny.

20 Teoria wyłączania została w ostatnich latach zdyskredytowana i podążając za I. Pufal- Struzik, Psychologiczne i pedagogiczne wymiary jakości życia, Wydawnictwo PAX, Poznań- Częstochowa 1994, należy przyjąć za jedynie słuszną teorię aktywności i teorię „szkoły bońskiej”, które rzeczywiście znajdują odzwierciedlenie w życiu współczesnego społeczeństwa w USA, Niemczech i Polsce(Kluby Seniorów, działalność różnego rodzaju zespołów przy Domach Kultury, finansowane przez m.in. Fundację SIC różnego rodzaju projekty wspierające rozwój i zainteresowania osób starszych, przyp. własny.

21 Zob. J.P. Bois, Historia starości, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa 1996, s.11-12.

22 Fonacja(gr), wydawanie głosu przez człowieka; fonacja naturalna- z udziałem krtani oraz jamy ustnej, nosowej( wraz z zatokami przynosowymi) i gardłowej jako rezonatorów. Encyklopedia Gazety Wyborczej, t5, s.244.

23 Zob. J. Sokołowska- Pituchowa, Anatomia człowieka, Podręcznik dla studentów medycyny, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006, s.477-478

24 Zob. Ibidem, s.443-455.

25 Zob. M. Kręcicka- Zaleska, T. Kręcicki, E. Wierzbicka ,Głos i jego zaburzenia, polskie Stowarzyszenia Pedagogów Śpiewu, Akademia Muzyczna im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu, Wrocław 2007, s.44-45.

26


27 Zob. ibidem, s.47.

28 Zob. ibidem, s.48.

29 Zob. ibidem, s.54-55.

30 Zob. A. Bochenek, Anatomia człowieka, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007, t.III,s.139.

31 Zob. A. Pruszewicz ,Foniatria kliniczna, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1992, s.79.

32 Inwolucja (łac.), (rozwój wsteczny), częściowy lub całkowity zanik tkanek, narządów i ich funkcji, w rozwoju osobniczym lub rodowym (szczątkowe narządy), Encyklopedia Gazety Wyborczej, Wydawnictwo Naukowe PWN 2006, t.7, s.103.

33 Degeneracja(łac.) zwyrodnienie, Encyklopedia Gazety Wyborczej PWN, t.4, s.15

34 Atrofia (łac.) zanik, Encyklopedia Gazety Wyborczej PWN, t.1, s.654.

35 Biochemia (gr. Bios- życie, chemia- transmutacja), dyscyplina nauk zajmująca się budową oraz funkcjami związków dostarczanych z pożywieniem i wytwarzanych w organizmie, przemianami tych związków w ustroju i wpływem różnych czynników 9 zew. I wew.) na te przemiany oraz ewolucją i odtwarzaniem żywej materii- bada więc molekularne podstawy życia. Encyklopedia Gazety Wyborczej PWN, t.2, s.414.

36 Endokrynologia ( gr.endon- wewnątrz, krino- oddzielam, logos-słowo), nauka o gruczołach wydzielania wewnętrznego, czyli dokrewnego, o wytwarzanych przez nie substancjach biologicznie czynnych, zwanych hormonami i sposobie ich działania w ustroju oraz o chorobach wywołanych zaburzeniami ich czynności lub zmianami w ich obrębie. Do gruczołów wydzielania wewnętrznego stanowiących samodzielne narządy należą: przysadka, tarczyca, przytarczyce, nadnercza, gruczoły płciowe męskie i żeńskie, wyspy trzustkowe Langerhansa, łożyska i szyszynka. Encyklopedia Gazety Wyborczej PWN, t.4, s.571.

37 Polip, med. guzowaty twór, pojedynczy lub mnogi, miękki, o gładkiej powierzchni, wyrastający zwykle ze śluzówki, występuje zwykle w górnych drogach oddechowych, macicy, cewce moczowej i jelicie grubym, Encyklopedia gazety Wyborczej PWN, t.13, s.697.

38 Degeneracja, zmiana

39 Dysfonia, zaburzenie fonacji. Przyp.własny.

40 Hormon, substancja wydzielania wewnętrznego. Przyp.własny.

41 Zmiany somatyczne( łac. soma- ciało) dotyczą one zmian zachodzących w całym organizmie. Przyp. własny.

42 Muskulinizacja- zmiany z żeńskich na typowo męskie. Przyp. własny.

43Hirsutyzm ( łac.)med. zaburzenie hormonalne, nadmierne owłosienie skóry u kobiet, wywołane nadmiarem hormonów typu męskiego(androgenów) pochodzenia jajnikowego lub nadnerczowego. Encyklopedia Gazety Wyborczej, t.6, s.445

44 Wirylizm (łac.), występowanie u kobiet wtórnych cech męskich, wywołane zaburzeniami hormonalnymi, Encyklopedia Gazety Wyborczej, t.20, s.105..

45 Androgeny(gr.) steroidowe męskie hormony płciowe; warunkują rozwój i czynności męskich narządów rozrodczych oraz rozwój drugo- i trzeciorzędowych cech płciowych przez komórki jądra, także przez korę nadnerczy i jajniki, Encyklopedia Gazety Wyborczej, t.1, s.393

46 Testosteron(łac.)steroidowy hormon płciowy męski, wytwarzany przez jądra, ldziala androgennie i anabolicznie (przyspiesza syntezę białek), stosowany w lecznictwie, także w nielegalnym dopingu sportowców, Encyklopedia Gazety Wyborczej, t.18,s.516.

47 Progesteron (łac.) steroidowy hormon płciowy żeński wytwarzany przez ciałko żółte, łożysko i w niewielkich ilościach pęcherzyki Graafa; umożliwia implantację zapłodnionego jaja w błonie śluzowej macicy i utrzymanie ciąży: w okresie ciąży przygotowuje sutki do laktacji: stosowany w lecznictwie zapobiegawczo w poronieniach, zatruciu ciążowym, zaburzeniach miesiączkowania. Encyklopedia Gazety Wyborczej, t.15, s.83.

48 Steroid, tutaj określenie dotyczy hormonów, synonim hormonu jednego określonego. Przyp. własny.

49 Zmiany otosklerotyczne, są to zmiany związane z wiekiem, zmiany dotyczą narządu słuchu. Przyp. własny.

50 Glikogen , polisacharyd, zbudowany z glukozy, materiał odżywczy i energetyczny zwierząt, zużywany podczas pracy mięśni i w stanie głodu, występuje głównie w wątrobie i mięśniach., Encyklopedia Gazety Wyborczej, t.5, s.622.

51 Kwas rybonukleinowy, RNA, wielocząsteczkowe polimery liniowe, są składnikami licznych elementów komórki: jądra, mitochondriów, cytoplazmy, zawartość k.r. jest szczególnie duża w komórkach, w których zachodzi biosynteza białka. Encyklopedia Gazety Wyborczej, t.16, s.222.

52 Anaboliki, środki anaboliczne, związki o budowie steroidowej (określony hormon, synonim hormonu), wykorzystywane w schorzeniach wyniszczających fizycznie, w zaburzeniach rozwoju somatycznego, niedozwolone środki dopingujące w sporcie. Encyklopedia Gazety Wyborczej, t.1, s.367.

53 Progestageny – grupa hormonów steroidowych, do której należą naturalne i syntetyczne steroidy posiadające szkielet 21 atomów węgla (układ pregnanu).

Progestageny wywierają efekt przeciwproliferancyjny poprzez wywoływanie przemiany doczesnowej w endometrialnych tkankach i w konsekwencji - ich atrofię. Zmiany zachodzą zarówno w ektopowym, jak i w eutopowym endometrium. Progestageny mają również właściwości przeciwzapalne. Ponadto wykazano ich wpływ na hamowanie angiogenezy - procesu, który jest niezbędny w powstawaniu i utrzymywaniu ektopowych ognisk endometriozy. http://pl.wikipedia.org/wiki/Progestageny




54 Foniatria- specjalność medyczna zajmująca się leczeniem schorzeń narządu głosu. Przyp. własny.

55 Zob. A. Pruszewicz, Foniatria kliniczna, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1992, s.162-168.

56 Zob. ibidem, s.170.

57 Zob. ibidem, s.171.

58 Dysfonia

59 AfoniaAfonia (bezgłos) – utrata dźwięczności głosu. Przyczyną mogą być zaburzenia czynności krtani (porażenie nerwów krtaniowych lub zaburzenia nerwicowe), albo zniekształcenia fałdów głosowych spowodowane przez choroby zapalne lub nowotworowe krtani. Częściowa lub całkowita afonia jest częstym objawem nerwicy lękowej. Skrajny stopień histerycznej afonii z zupełną utratą mowy (nawet szeptanej) to apsityria.

Afonia może występować szczególnie u ludzi, u których częste używanie głosu wiąże się z wykonywanym zawodem np. u adwokatów, nauczycieli lub lektorów. Chwilowa afonia może być skutkiem silnego wzruszenia lub reakcji histerycznej[




60 Zob. ibidem, s.171.






©operacji.org 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna