Jan Maria Szymański



Pobieranie 1,99 Mb.
Strona15/26
Data23.10.2017
Rozmiar1,99 Mb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   26

1. Koncepcja synergii jako miary samoorganizacji


W swej książce o agresji Konrad Lorenz powiedział, że żaden z zachodnich języków nie zawiera nieprzechodniego czasownika, wyrażającego filogenetyczne zjawisko przyrostu wartości (Lorenz, 1963). Odpowiedni termin pojawił się na szczęście w latach siedemdziesiątych. Są to pojęcia-nazwy synergii i synergetyki, wprowadzone przez Hermana Hakena (Haken 1976, 1978). To pojęcie odpowiada stwierdzeniu Ernesta H. Huttena, że osiągnęliœmy w naszym myśleniu taki poziom abstrakcji, dla którego ważniejsze są wspólne własności zbioru elementów niż same elementy (Hutten).

Haken ma słuszność, że entropia jako miara chaosu probabilistycznego (nazwijmy go tak w odróżnieniu od pojęcia chaosu deterministycznego) nie jest efektywną miarą samoorganizacji. Tą lukę ma wypełnic pojęcie synergii. Haken nie zdefiniował synergii eksplicite, ponieważ “jest to bardzo młoda dyscyplina i olbrzymia praca jest jeszcze przed nami”. Po ostatnich dwu dekadach trudno się nie zgodzić z tą opinią. Haken wyjaśnia dalej, że “Synergetyka bada zachowanie się systenów z³ożonych, gdzie pewne parametry sterujące zmieniają się i system przyjmuje nowy stan jakościowy”. Nazywa synergię i synergetykę “wielodyscyplinarnym polem badań”,co oznacza, że jest to koncepcja metateoretyczna, inaczej mówiąc - mikroparadygmat naukowy.


Zjawisko synergii


Na wstępie mamy obowiązek zdefiniować pojęcia podstawowe. Mówimy o organizacji systemów, gdy jest tworzona od zwnątrz. Odwrotnie, samoorganizacja rozwija się spontanicznie stymulowana przez wewnętrzne zdolności lub własności. Zjawisko synergii pojawia się tylko w systemach złożonych: sieciach czyli agregacjach jednopoziomowych oraz w systemach hierarchicznych.

Stosownie do Hakena, synergia oznacza pojawienie się nowych własności na makroskopowym poziomie struktury, jako wyraz zmian dokonanych na poziomie mikroskopowym. Dodatnia i ujemna synergia wyraża wzrost samoorganizacji lub rozpad struktury. Kiedy ilościowe zmiany na poziomie mikroskopowym powodują jakościowe zmiany makroskopowego zachowania się systemu, mówimy, że został osiągnięty wyższy poziom porządku, stosownie do parametrów porządku.

Haken używa jedynie języka matematycznego: nieliniowe równania opisują konkurencję i kooperację parametrów porządku, czyli fluktuacje kształtujące ewolucję systemu. Synergetyka analizuje i porównuje zachowanie się systemów złożonych z wielu podsystemów w sytuacji, gdy struktura makroskopowa zmienia się jakościowo.

Parametrem porządku jest odpowiedni czynnik (bodziec) energii lub informacji, który działając na system złożony, przekształca jego elementy bądź podsystemy w taki sposób, który “dramatycznie zmienia” makroskopowe zachowanie się całego systemu. W szczególnych przypadkach parametr porządku nazywany jest informatorem. Jeżeli informator działa w sposób ciągly, może być nazwany polem informacyjnym.

Parametry porządku są własnościami wewnątrz-systemowymi (wielkościami lub trybami), które podporządkowują sobie (“enslave”) zachowanie całego systemu. Mały zbiór parametrów porządku może opisywać zachowanie się bardzo złożonego systemu. Sprzężenie zwrotne jest stabilizującym bądź destabilizującym sposobem działania parametrów porządku. Fluktuacje przenoszą samoorganizację od jednego systemu do innego. Fluktuacja i selekcja, pobudzona przez parametry porządku rozwija ewolucję systemów.

Zmiany minimów, jako ekstremalnych parametrów funkcji były badane przez licznych autorów, wśród nich przez Rene Thoma który nazwał swoją teorię topologicznych równań różniczkowych “teorią morfogenezy”, powszechnie znaną jako “teoria katastrof”(R. Thom), bardzo trudną do zastosowań nawet dla szczególnie doświadczonych matematyków. Siedem katastrof Rene Thoma stanowi zbiór możliwych bifurkacji w sensie teorii struktur dyssypatywnych (patrz rozdz. 6) dla świata czterowymiarowego (geomorfologii). Przypomnijmy, że polski miokrobiolog Wł. Kunicki-Goldfinger szacuje odpowiednio wyżej liczbę możliwych zmian (“katastrof”) w systemach bardziej złożonych (patrz rozdz.6). Powtórzmy teraz krótko Hakenowską koncepcję synergii:

1. Dany jest system złożony, sieć lub n-poziomowy system hierarchiczny.

2. Czynnik strukturujący, nazwany przez Hakena parametrem porządku, oddziałuje na dany poziom struktury.

3. Powyższy czynnik wywołuje całą lawinę zmian elementów bądź podsystemów danego systemu złożonego.

4. Na tą nagłą zmianę składa siê zwykle konkurencja drobnych zmian enklawowych. Zmiana która zwycięża w tej konkurencji wchłania energię pozostałych.

5. Zmiana pojawia się na poziomie całego systemu czyli na poziomie makro. Jeżeli ujawnia ona nowe adwantaże (osiągi) i / lub spadek ograniczeń, mówimy o dodatnim efekcie synergii.

Ujęcie ilościowe


Może być u¿yteczne raczej dla łatwiejszych zadañ. Mówimy o dodatniej synergii wyniku całościowego, jeżeli przekracza on sumę wyników cząstkowych. Niech będzie dane:

S -współczynnik synergii systemu,

m -rezultat pomiaru

A -własności systemu przed samoorganizacją (odrębne podsystemy)

A’ -własności systemu po dokonaniu samoorganizacji ( zintegrowane podsystemy), wówczas:

mA’

S = log ---------

mA
jeżeli S>0 efekt synergii jest dodatni (system dokonał samoorganizacji)

jeżeli S<0 efekt synergii jest ujemny (system gedraduje się).

Ujemna synergia wyrażać się może w niezdolności do komunikacji , kooperacji lub konkurencji.

Ujęcie jakościowe

Jakościowo możemy pojmować synergię jako pewien poziom lub wymiar energetycznej i/ lub informacyjnej pojemności struktury. Jak wiemy, struktury są sposobem na akumulację energii i informacji w naszym świecie zdominowanym przez powszechny wzrost entropii. Stosownie do aksjomatu rosnącej złożoności struktury mogą osiągać rosnący poziom organizacji lub samoorganizacji, co jest równoznaczne ze wzrostem ich pojemności energetycznej i informacyjnej. Przejście do wyższego wymiaru złożoności jest przejściem do tej wyższej pojemności, co w żyjącej przyrodzie jest poprzedzane bifurkacją (patrz rozdz. 5 i 6). Tak więc w strukturach żyjących możemy wyróżnić dwa rodzaje synergii:

1) wyżej omawianą synergię spontaniczną, oraz

2) synergię trwałą lub wbudowaną, wyrażającą wyższy wymiar w samoorganizacji struktur hierarchicznych. Jest to wyraz jakościowo wyższej efektywności w zachowaniu systemu, co możemy stwierdzić w dziedzinie systemów biologicznych i suprabilogicznych, a także niektórych systemów sztucznych. Można to zjawisko mierzyć bezpośrednio jako moc energetyczną lub skuteczność informacyjną, a także pośrednio, porównując z poprzednimi lub innymi stanami. Jak wiemy, wraz ze wzrostem systemu hierarchicznego pojawiają się nowe adwantaże (osiągi dopuszczalne) , równolegle do znikających ograniczeń. Wzrost synergii umożliwia wzrost obserwowalności i sterowalności, w szczególności sterowanie nadwymiarowe ( Szymański 1988), niedostrzegalne dla sterowanego.



Nasze współczesne urządzenia techniczne ułatwiające życie, jak samochody, fotokopiarki, odbiorniki TV, telefony komórkowe, są małymi przejawami “wzbogaconej natury” dzięki wzrostowi synergii. Razem wzięte, jako system życia w łonie współczesnej cywilizacji odsuwają nas na olbrzymi energetyczny i informacyjny dystans w stosunku do minionej cywilizacji prtzedindustrialnej i to we wszystkich wymiarach życia ludzkiego. Michio Kaku ocenia, że każdy następny poziom cywilizacji przyszłości (słoneczny, galaktyczny, intergalaktyczny) będzie energetycznie około 10 miliardów razy potężniejszy, niż poprzedzający go(Kaku). Czyż taka perspektywa nie jest warta życia?
Nieco o zastosowaniach

Synergetyka jest narzędziem służącym do zrozumienia, teoretycznej konceptualizacji, mierzenia i sterowania zjawiska samoorganizacji we wszechświecie. Mogą tutaj pojawiać się różne podejścia i hipotezy. Jak na dzień dzisiejszy, możemy wyróżnić trzy podstawowe:

(1) synergetyka mikroskopowa, stosowana tylko w fizyce i chemii, gdzie względnie łatwo osiągalne są modele zchowań mikroskopowych;

(2) synergetyka makroskopowa, możliwa do zastosowania tam, gdzie mikroskopowe prawa i mikroskopowe zmienne nie są znane, przykładowo w biologii, ekonomii i inżynierii systemów. My szukamy informacji o dynamice systemu stosownie do znanych mierzalnych danych ilościowych;

(3) synergetyka fenomenologiczna. To podejście zakłada, że zachowanie się systemów makroskopowych w punktach niestabilności może być opisane ogólnie pewnymi ilościowymi relacjami makroskopowymi, czyli parametrami porządku. Parametry porządku muszą posłużyć przede wszystkim do stworzenia modelu równań dla nich. Te równania modelowe można częściowo zapożyczyć od równań stosowanych w synergetyce mikroskopowej, lub mogą zostać sformułowane na innych podstawach ( Haken & Daffertshofer).

Niekiedy nie możemy stosować pomiaru liczbowego z powodu złożoności i źle zdefiniowanego przedmiotu. W takich przypadkach możemy tylko hipotetycznie zakładać zjawiska synergii i ich źródła.

Pojęcie synergii odnosi do danego systemu lub struktury, synergia “w ogólności” podobnie jak “informacja w ogólności”nie istnieje. Badając efekt synergii musimy zdefiniować zbiór zmiennych, opisujących system badany za pośrednictwem jego obserwabli czyli zmiennych pośredniczących.

Zasługuje na uwagę, że synergetyka Hakena koresponduje z nowoczesnymi teoriami naukowymi “zorientowanymi procesowo” w przeciwieństwie do poprzednich “stałych”. Komponenty myślenia systemowego, jak przykładowo Ogólna Teoria Systemów i Cybernetyka , teoria struktur dyssypatywnych Prigogine’a, koncepcja autopoezy (biopoezy) Humberto Maturamy i Francisco Vareli (Maturama &Varela), hipoteza syntezy złożonych kwasów nukleinowych i protein w samo-reprodukującym się hypercyklu(Eigen), i dalej rozwinięta przez Manfreda Eigena konstrukcja gry, gdzie reguły gry działają w ramach praw natury, rozwijając naturalną selekcję( Eigen &Winkler) - cały ten postęp intelektualny upostaciowuje nowy typ nauki, orientującej się przede wszystkim na nieodwracalne modele życia, w przeciwieństwie do dotychczasowych: odwracalnych i mechanistycznych.


2. Synergia struktur konserwatywnych

Najczęściej spotykanymi przykładami zdaje się być zastosowanie energii paliwa do poruszania silnika oraz efekt laserowy. Odnośnie pierwszego - zdumiewającą własnością samoorganizacji jest, że chociaż energia jest dostarczana tutaj w formie chaotycznej, system przyjmuje właściwą postać makroskopową. Energia płynnego paliwa, mając wiele stopni swobody, przekształcona zostaje w silniku w energię jednego stopnia swobody.

Haken określa laser jako system z pogranicza zjawisk naturalnych i sztucznych. Kiedy pobudzamy energetycznie atomy gazu w rurze, zamiast licznych, niezależnych fal świetlnych pojawia sie jedna ciągła, gigantyczna fala: mikroskopowy chaos oryginalnej emisji świetlnej zastąpiony zostaje porządkiem makroskopowym. Gdy pobudzone atomy zderzają się, powstaje lawina światła. Pojawia się konkurencja między takimi lawinami i najlepiej dostosowana fala zwycięża konkurencję, zmuszając wszystkie atomy do oddania jej swojej energii. Mówimy, że parametr porządku “zniewala” poszczególne atomy, tak, że wspierają one parametr porządku.

Parametrem porządku może być zasilenie lasera energią, dodanie chemikalii do reakcji chemicznej, zapalenie baryłki prochu, włączenie generatora elektrowni. Synergię wbudowaną prezentują tzw. inteligentne materiały, komputery i systemy automatyki, lub samokontrolujące się programy komputerowe (systemy) , w szczególności KBS (Knowledge Based Systems - Systemy z wiedzą własną), jako gałąź systemów “Sztucznej inteligencji”.



3. Synergia struktur biologicznych

Haken mówi, że energia chemiczna transmutowana do organizmów zwierząt i roślin poprzez wiele poziomów przejścia prowadzi do postaci struktury makroskopowej (morfogeneza), co oznacza ograniczenie ilości stopni swobody. Wiele jednakże zjawisk spontanicznej synergii, pojawiającej się na poziomie makroskopowym, ma zazwyczaj postać katastrofy, jak przykładowo pożar lasu, lub pandemiczna choroba.

Synergię stałą w świecie zwierząt i roślin wyrażają ewolucyjnie rozwinięte uzdolnienia do zabijania, ucieczki, kamuflażu i podobne, konkurujące o przeżycie w łańcuchach pokarmowych. Jak powiada Norbert Wiener, pojedynek między kobrą i mangustą jest zawsze przesądzony dla kobry, ponieważ mózg mangusty jest wyżej zorganizowany. Cytowany już Wł. Kunicki-Goldfinger mówi, że liczba gatunków które zniknęły, bo przegrały walkę konkurencyjną o przeżycie jest setki razy większa od liczby gatunków, które przetrwały. Darwinowskie:”przeżywa najlepiej przystosowany” mamy prawo zmienić na:”przeżywa najwyżej rozwinięty synergicznie: m.in. który lepiej antycypuje decyzje i jest bardziej odporny na długoterminową deprywację”.

Dodatkowym czynnikiem różnorodności biologicznej jest antysynergia wśród podobnych gatunków. Przykładowo możemy wskazać na tzw. anatagonizm bakteryjny: niektóre gatunki bakterii wydzielają do podłoża jadowite substancje, tzw. bakteriocyny, efektywnie hamujące rozwój innych gatunków bakterii.
4. Synergia struktur społecznych

Pojęcie

W dalszej części swej podstawowej książki Haken określa synergetykę jako badanie efektów współpracy podsystemów danego systemu. Należałoby dodać, że złożone systemy materii nieożywionej, biologicznie zorganizowanej oraz ponadbiologiczne różnią się jakościowo. Synergia struktur konserwatywnych jest uwarunkowana naturalnymi własnościami materii nieożywionej. Synergia struktur biologicznych jest uwarunkowana przez wiodącą wartość przeżycia za wszelką cenę. Synergia struktur społecznych jest uwarunkowana przez wbudowane w nie odmienne systemy wartości, tym bogatsze im wyżej rozwinięta jest dana struktura. Te systemy wartości konkurują wzajemnie, będąc czasem neutralne, czasem antagonistyczne, rozwijając antysynergię ( wojny. ludobójstwo, szkody w środowisku naturalnym, niszczenie unikalnych dóbr kultury), z wszystkimi krótko- i długo-terminowymi konsekwencjami. Antysynergia wyraża się w międzyludzkiej awersji, i uprzedzeniach generujących wszystkie rodzaje ksenofobii wraz z najgorszymi: usprawiedliwianymi wyznaniowo, rasowo, lub innymi ideologicznymi względami.

W całej naturze zjawisko synergii jest rozwijane na drodze konkurencji aktywnych podsystemów, prowadzącej do wyższych poziomów samoorganizacji. Aktywność i intensywność tej konkurencji osiąga szczyt zapewne w umysłowości wybitnie twórczych indywiduów, jak mówi przysłowie Maorysów: perła rodzi się z rany. (Dąbrowski).
Obserwable

Uzasadnione jest mówić o synergii struktur społecznych odniesionych do zdefiniowanych obserwabli, jako zmiennych modelowych tej struktury. Dla danego zbioru zmiennych powinny być zdefiniowane:

(1) odpowiednia skala pomiarowa i metoda pomiaru,

(2) właściwy próg istotności (zero arbitralne),

(3) wspólna funkcja czasu dla całego zbioru zmiennych.

W związku z nieuniknioną różnorodnością struktur społecznych, kryterium zdefiniowania zmiennych (obserwabli), jako układ odniesienia, musi być zweryfikowane (sfalsyfikowane) na poziomie języka teorii. Inaczej mówiąc, postulowany model musi spełniać założenia danej teorii struktury społecznej, jeżeli pomiar ma nie być pozorny lub mylący.

Haken proponuje jako ogólną obserwablę opinię publiczną danej zbiorowości, którą mogą mierzyć wywiady, testy, głosowanie itd. Zakłada on dwie przeciwstawne opinie: “dodatnią” i “ujemną”, definiując parametr porządku jako liczbę osobników, będących nośnikiem jednej z nich: “n+ “ oraz “ n-”.

Nie wydaje się to satysfakcjonujące. Przede wszystkim - wspólna opinia jest tylko krótkoterminowym, powierzchownym zjawiskiem szczególnie zmieniającym się w czasie. Idąc dalej: czym “wspólna opinia” jest w istocie? W systemie despotycznym, jak przykładowo nazistowski lub komunistyczny, których obydwu doświadczyłem osobiście, ogół istot ludzkich nie posiada “własnej” opinii z dwóch powodów:

a/ wszyscy są źle informowani lub dezinformowani,

b/ każdy jest zbyt sparaliżowany strachem przez istniejący terror, aby wymieniać opinie z innymi. Tzw. opinia publiczna w takim systemie jest jedynie opinią wąskiej elity władzy. Opinia publiczna pojawia się dopiero w godzinie agonii ustroju politycznego. Z drugiej strony opinia publiczna w wolnym świecie jest w znacznej mierze przedmiotem manipulacji mediów.

Słynnemu antropologowi amerykańskiemu Ruth Benedict (Margaret Mead) nie odpowiadała koncepcja ewolucjonizmu kulturowego, postanowiła ona porównywać struktury myślowe w terminologii niskiej i wysokiej synergii:

Wysoką synergią charakteryzuje się społeczeństwo, które kooperuje dla wzajemnych korzyści, a obyczaje społeczeństwa czynią je opłacalnymi, gdzie indywiduum służy adwantażom własnym i grupowym, gdzie widoczny jest brak ducha agresji a instytucje społeczne zachęcają jednostki do rozwijania ich potencjału w kierunku osiągnięć, wzrostu, współpracy i miłości”(Harris & Moran).W odniesieniu do powyższego, przejawy niskiej synergii struktury myślowej są łatwo wyobrażalne.

Wyższy poziom synergii społecznej jest powodem, dla którego zarówno wschodni jak i zachodni Europejczycy, którzy wyemigrowali do USA i Kanady “na krótko” nie powracają: preferują przeciętny poziom życia w Ameryce zamiast luksusu w Europie za te same pieniądze. Preferują bardziej logicznie koherentną mentalność, logiczne podejście do wszystkich problemów życia, poczucie wolności i sterowania własnym losem, brak barier biurokratycznych, powszechną otwartość i indywidualną odpowiedzialność. Wysoki poziom synergii jest szczególnie potrzebny w wielokulturowych organizacjach oraz w międzykulturowych relacjach współczesnej gospodarki (R. T. Moran).
Parametry porządku

Parametrem porządku struktury społecznej jest zwykle silny bodziec informacyjny, zmieniający zachowanie się populacji poprzez zmianę zachowania się jednostek - również w przypadkach pobudzania ich przez strach lub rozpacz. Możemy wyróżnić trzy podstawowe parametry porządku w strukturach społecznych. Pierwszą jest - stosownie do Hakena - język, podporządkowujący sobie wspólnoty ludzkie, ponieważ język przekształca anonimowy zbiór indywiduów we wspólnotę komunikacyjną, w społeczeństwo (patrz rozdz.9 i 13). Przykładowo jęz. angielski stworzył przejście do cywilizacji post-industrialnej.



Wspólne zagrożenie (rzeczywiste lub wyimaginowane) jest kolejnym potężnym parametrem porządku, chroniącym strukturę społeczną przed destrukcją (patrz rozdz. 9). Zbiera ono siły poszczególnych indywiduów w jedną, wspólną siłę. W dniach pierwszej wojny światowej opozycja socjalistyczna we Francji i Niemczech przekształciła się nagle w antagonistyczne siły nacjonalistyczne, wspierając własne rządy a następnie zabijając się wzajemnie na polu walki. W dniach drugiej wojny światowej w Związku Sowieckim członkowie prawie każdej rodziny byli chwytani, torturowani, zabijani lub zsyłani na Sybir, rodzice obawiali się rozmawiać szczerze ze swymi dziećmi. Całe społeczeństwo było zatomizowane, niczym więźniowie obozu koncentracyjnego.

W USA istniało wielkie społeczeństwo imigrantów, w którym każdy był bardzo zajęty zarabianiem swego pierwszego miliona dolarów, nie mając czasu ani motywacji do spraw publicznych. Inwazja niemiecka na Sowiety i atak japoński na Pearl Harbour nagle przekształciły obydwa te społeczeństwa w potężną, żelazną pięść, która w przeciągu trzech lat zdruzgotała całkowicie totalitaryzm nazistowski w Europie i Azji, przekształcając Japonię i Niemcy w oceany ruin.



Wspólna wiara jest trzecim parametrem porządku, mobilizującym społeczeństwo dla rozwoju i zmiany. Od niepamiętnych czasów wszystkie religie eksploatują wspólną wiarę. Jeremy Leggett, organizator ruchu “Greenpeace”jak również inni wybitni ekolodzy i autorzy raportów globalnych są zgodni, że przejście do Społeczeństwa Przetrwania wymaga wywołania “wspólnej woli”.

W przeszłości tylko upadek starego systemu wartości i narodziny nowego łączyły się z eksplodującą wielką “wspólną wolą”. W ostatnich czasach wspólna wola była pobudzana przez ideologię socjalistyczną, która jest już martwa z powodu bankructwa “realnego socjalizmu”. Jeżeli mamy przeżyć, powinniśmy oczekiwać w najbliższym czasie odrodzenia “wspólnej woli” pobudzającej przejście do Społeczeństwa Przetrwania.

W mikroskali energetyczny laser “wspólnej woli” pobudza taki efekt synergii jak dar nowych języków i inne dobra duchowe w tzw. wspólnotach lub zebraniach charyzmatycznych, podobnych do Chrześcijan-Zielonoświątkowców. Możliwe jest wiele innych parametrów porządku, są to impulsy prawne, ekonomiczne i polityczne. Mogą być użyte w różnorodny sposób, korzystny lub niszczący dla zbiorowości.
Upadek i nowy początek

W świecie podlegającym II zasadzie termodynamiki nic nie może istnieć wiecznie, zarówno mikrob jak i gwiazda. Struktura społeczna sterowana przez dany zbiór parametrów porządku z upływem czasu staje się wyeksploatowana, starzeje się tracąc energię jak również skuteczność decyzyjną. W łonie starej struktury powstaje nowa struktura, sterowana przez inne, być może podobne parametry porządku. Jeżeli stara struktura utrudnia rozwój nowej, karmi się młodą krwią społeczeństwa, chociaż na dłuższą metę nie może powstrzymać procesów starzenia się. Za przykłady mogą służyć upadek polskiej Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVIIIw. i niedawny rozpad ZSRR. Jeśli nowa struktura się narodzi, pomnaża ona siły społeczeństwa. Przykładem tego przypadku może być Rewolucja Francuska na przełomie XVIII i XIX wieków.


5. Różnice synergii w strukturze myślowej

Ponieważ jednostka ludzka jest hierarchicznym systemem samoorganizacji, możemy mówić o synergii zarówno indywidualnej jak i zbiorowej struktury myślowej. Wyższy poziom synergii w strukturze myślowej możemy wyróżnić jako wyższy poziom zdolności do konceptualizacji problemów, skuteczności działania, osiągania więcej niższym kosztem i w krótszym czasie, zdolności do długoterminowego myślenia antycypacyjnego, motywacji rozwojowej itd. Na podstawie doświadczenia możemy stwierdzić, że różnice synergii są powszechną własnością struktury myślowej.



Przejawy powyższych różnic są tak wielopoziomowo różnorodne, że nie podobna objąć ich wspólną definicją. Możemy przedstawić tylko przykłady. Wyższy poziom synergii oznacza jakościowo wyższy poziom obserwowalności, kodu (języka), sterowania, antycypacji zjawisk, podejmowania decyzji i wykonywania decyzji. Z innego punktu odniesienia możemy zdefiniować wyższy poziom synergii jako więcej samokrytycyzmu, intelektualnej niezależności i odpowiedzialności.

Przykładowo biorąc, najprymitywniej myślący ludzie dostrzegają tylko działające zbiorowości i jednostki, myślący nieco bardziej abstrakcyjnie widzą że wydarzenia sterują zachowaniem się jednostek i grup, bardziej abstrakcyjnie myślący widzą problemy, generujące wydarzenia. Inny przykład: niektórzy czytelnicy nie potrafią zrozumieć treści, ale świetnie dostrzegają błędy drukarskie. Inni dostrzegają problemy omawiane przez autora. Jeszcze inni - widzą problemy nie dostrzeżone lub wadliwie zrozumiane przez autora.

Uzdolnienia do pracy twórczej mogą być inną drogą określenia wysokiego poziomu synergii. Jeżeli wszechświat jest światem samoorganizującym się, twórczość nie jest jedynie zjawiskiem psychologicznym, lecz własnością całej natury(Jantsch). W takim układzie odniesienia J. Siegfrid Wagner wyróżnia trzy klasy uzdolnień twórczych “zarówno na ziemi jak i w świecie planet i gwiazd”:

Pierwsza klasa- naukowa twórczość mentalna, której przykładem może być Newtonowskie pojęcie “grawitacji” mające zastoswanie powszechne;



Druga klasa: twórczość mentalno-technologiczna, przykładowo wynalazek druku ruchomymi czcionkami, przypisywany Gutenbergowi;

Trzecia klasa: twórczość “organizmalna”, wyrażana w biologii przez tworzenie takich organów jak oko lub serce( Wagner).

Ludzką twórczość w strukturach społecznych możemy umieścić w ramach tej szerokiej klasyfikacji twórczości. Uważny czytelnik dostrzeże jednak, że cytowany autor pominął twórczość artystyczną, o której doniosłości nie trzeba przekonywać.

W omawianym kontekście możemy mówić o jednostkach wzajemnie nadwymiarowych i podwymiarowych, jako w naturalny sposób sterowanych lub sterujących otoczeniem. W konkurencyjnych grach prowadzonych w sferze finansów, polityki, służb specjalnych i przestępczości pierwsi bywają zwykle zwycięzcami, ostatni - ofiarami. Ludzie nadwymiarowi organizują wspomniane systemy sterowania nadwymiarowego (patrz rozdz. 5), zupełnie nie rozpoznawalne dla podwymiarowców.

W procesach komunikacji między obydwu grupami zachodzi niepelny interface czyli kontekst komunikacyjny, ponieważ tylko nadwymiarowcy potrafią zrozumieć podwymiarowców a nigdy odwrotnie. Zachowanie się nadwymiarowców, strukturalnie niezrozumiałe dla podwymiarowców jest interpretowane przez tych ostatnich w terminach podejrzeń i ksenofobii, co możemy dostrzec na pograniczu (zawsze nadwymiarowych) diaspory żydowskiej i azjatyckiej w krajach chrześcijańskich lub ormiańskiej w krajach muzułmańskich. Nadwymiarowe diaspory nie muszą się zamykać, zamykają się jedynie z uwagi na nieprzyjazne i nieszczere traktowanie ze strony otoczenia społecznego.

Powyższe międzyludzkie różnice utrudniają procesy dyfuzji społecznej ponieważ podwymiarowcy aspirujący do wyższych poziomów synergii, szukają tylko niektórych korzyści, jakie daje wyższy poziom samoorganizacji, starając się uniknąć związanych z tym ograniczeń. Nie chcą się oduczyć mentalności i wzorców postępowania należących do niższego poziomu, który opuszczają, i zastąpienia ich nowymi wzorcami, których trzeba się nauczyć. Inaczej mówiąc: starają się przystosować do wyższego poziomu samoorganizacji pozornie i powierzchownie, co staje się źródłem licznych konfliktów: niższy poziom synergii niszczy wyższy poziom, dążąc do obniżenia go, lub robi w nim wyrwę, którą osadza w niżej zorganizowanym otoczeniu, będącym siłą degradującą. Możemy znaleźć wiele przykładów w małżeństwach i stosunkach sąsiedzkich między wspólnotami reprezentującymi różny poziom synergii.

Takie sąsiedztwo jest podobne do sąsiedztwa głuchych. Gdy zrozumiałem powyższą relację jako głębokie źródło raczej złych stosunków polsko-żydowskich i stwierdziłem, że trzeba uczyć się od Żydów, jako naszych starszych braci w ewolucji, spotkałem się z potępieniem moich rodzimych polskich przyjaciół jako “Żyd”, i ze strony żydowskiej jako “antysemita”. Nawiasem mówiąc, to nieporozumienie okazało się dla mnie wielką łaską Niebios, otwierając szeroko pole badań problematyki różnic synergii, których przedtem nie dostrzegałem.

Jak nam już wiadomo, różnice synergii utrudniają lub zniekształcają komunikację z powodu asymetrii kontekstu komunikacyjnego: tylko nadwymiarowcy są zdolni do identyfikacji drugiej strony; podwymiarowcy, także posiadający władzę polityczną lub militarną, komunikują się z nadwymiarowcami podobnie, jak dzieci z dorosłymi - straszne dzieci.

Możemy wyróżnić tu trzy typowe scenariusze:

(1) populacja niższego poziomu synergii jest “zjadana” lub podporządkowana populacji wyższego poziomu;

(2) jeżeli wyższa populacja na to pozwoli, sama może zostać “zjedzona” przez niższą lub zdegradowana przy pomocy środków zewnętrznych, jak ludobójstwo, terror, narkotyki;

(3) populacja wyższego poziomu zamyka się przed członkami niższej. W naszych czasach taka restrykcja przeciw imigrantom z krajów najuboższych (Low Income Countries) rośnie w całym świecie.

Wszystkie powyższe przypadki podsycają konflikty i rodzą ksenofobię. Rozwiązanie tego problemu wydaje się zadaniem bardzo poważnym zwłaszcza w kontekście olbrzymiej liczby biedaków w krajach muzułmańskich, którzy wkrótce mogą się pojawić na scenie jako krwawa “bomba populacyjna”. W Indonezji, gdzie w 1970r. ksenofobioczna eksplozja ubogich muzułmanów przeciwko zawsze bogatej diasporze chińskiej kosztowała 7 mln. zamordowanych w ciągu jednego tygodnia, poszukuje się dziś nowych rozwiązań. Proponuje się podwójne żądanie: wobec Chińczyków- odnosić się przyjaźnie do rdzennej ludności i pomagać im, wobec tych ostatnich- uczyć się od Chińczyków. Trzeba było dopiero tragedii 11 września 2001 w Nowym Jorku, aby niektórzy ludzie Zachodu dostrzegli ten problem.




6. Konkluzje końcowe

Utopia socjalistyczna zniknęła na zawsze: homogenetycznego społeczeństwa nie będzie nigdy. Gaussowski rozkład własności oraz różnice kulturowe i synergii, w spontaniczny sposób prowadzą do hierarchizacji społeczeństwa. W przeszłości stratyfikację hierarchiczną osiągano środkami zewnętrznymi jak siła zbrojna i pieniądz, eksploatując “złe instynkty” człowieka. Obecnie osiągnęliśmy szczyt ewolucji środków zewnętrznych, kontynuacja może zagrozić naszemu przeżyciu. Różnice synergii staną się nowym twórcą struktury społecznej, rozwijając nową stratyfikację społeczną środkami wewnętrznymi, zgodnie z Prawem Moralnym - prawem akceptacji ludzkiej różnorodności. Społeczeństwo przetrwania będzie z konieczności społeczeństwem synergicznym. Zamknięte wspólnoty plemienne i narodowe muszą zostać przerośnięte przez sieci planetarne, które zainaugurował INTERNET. W takich strukturach dotychczasowe uprzedzenia międzyludzkie muszą zanikać, robiąc miejsce estymacji jednostek i grup stosownie do ich poziomu synergii.

Jednostka ludzka poszukuje innych jednostek, z którymi możnaby wzajemnie porozumiewać się i dawać sobie coś, co ma wartość. Takie jednostki tworzą asocjacje, w naturalny sposób ograniczone przez liczbę członków, przestrzeń i czas. Współczesny rozwój intelektualny i moralny człowieka, równolegle do rozwoju środków technicznych, pozwala na łączenie takich asocjacji w sieci partnerskie. Możliwe są różne rodzaje takich sieci: zawodowe, ekologiczne, humanitarne, polityczne, narodowe i ponadnarodowe. Takie formy organizacji nie mogą się starzeć ani degenerować przez monopolizację z powodu ich różnorodności i horyzontalnego charakteru .

Jeżeli to się dokona, będzie to nowa struktura społeczna ludzkości dystansująca się szybko od strachu, nędzy i okrucieństwa minionych stuleci. Czy jesteśmy jednakże zdolni do rezygnacji z naszych narodowych i utopijnych ideologii, z naszych sąsiedzko skierowanych resentymentów i fobii, aby zamienić je na wyższy poziom synergii cywilizacyjnej? Mam nadzieję, że jesteśmy, lecz jest to jedynie nadzieja.



Rozdział 15

PRAWO I PORZĄDEK SPOŁECZNY
1. Statyczny pogląd na prawo
Parametr porządku społecznego

Prawoznawstwo i socjologia wyrastają ze wspólnych początków. Europejska socjologia rozwijała się pierwotnie jako rozszerzona teoria prawa. K. Marks, E. Durkheim i M. Weber mieli uniwersyteckie wykształcenie prawnicze (Scheppele). Zróżnicowanie podstaw filozoficznych jednakże zrodziło dylemat, czy prawo jest tworem “natury” czy też umysłu ludzkiego ( Villey).

W ostatnich czasach spotyka się próby zastosowania nowoczesnego myślenia naukowego do rozstrzygania tak mglistej materii, jaką stanowi system prawa( Ziembiñski; Lozowick i in.; Thomas). Odsyłając do poprzednio wyprowadzonych twierdzeñ możemy przedstawić zjawisko prawa jako parametr porządku w sensie synergetyki, skierowany do społeczeñstwa - parametr porządku społecznego.

W rozdziale 7 omawialiśmy niezmiennicze wzorce zmienności we wszechświecie, które nazwaliśmy wzorcami zmian. Uważny czytelnik może zapytać w tym miejscu: czy parametry porządku są również wzorcami zmian? Tak, są one szczególnym rodzajem wzorców zmian, co pozwala rozwiązać wspomniany dylemat filozoficzny: parametr porządku należy do wszechświata (universe), musi zostać odkryty przez człowieka, lecz parametr porządku społecznego, oddziałujący jedynie na społeczeństwo ludzkie z wyłączeniem świata zwierzęcego i roślinnego, może działać jedynie po wprowadzeniu do świadomości ludzkiej.

Język, powszechne zagrożenie i powszechna wiara, omówione w rozdz. 14, są parametrami porządku pierwszego rzędu, stabilizującymi społeczeństwo jako porządek wydobyty z chaosu. W stabilnym społeczeństwie możemy wyróżnić dalszy zbiór parametrów, wspierających zarówno stabilność jak i rozwój społeczny, są to:

- parametr porządku prawnego,

- parametr porządku politycznego,

- parametr porządku ekonomicznego, oraz

- parametr porządku moralnego.

Złożoność systemu prawa zmusza nas do przedstawienia go zarówno w ujęciu statycznym jak i dynamicznym, przed ujęciem całościowym. Prawo jako parametr porządku społecznego posiada obiektywne prawidłowości odkryte przez starożytnych Rzymian i funkcjonujące do tego czasu jako kamień węgielny każdego systemu prawa w świecie. Jeżeli dzisiaj Chiny rozpoczynają od podstaw budowę nowoczesnego systemu prawa, stają się również dziedzicami prawa rzymskiego.


Struktura i system prawa

Prawo powstaje ze źródeł. Źródłami prawa są: ustawodawstwo, zwyczaj potwierdzany przez wyroki sądowe oraz umowa między suwerennymi partnerami, zwykle w ramach stosunków międzynarodowych. Możemy wyróżnić przepisy prawa i normy prawne. Przepis jest formą prawa, norma jest jego treścią. Przepis jest zdaniem gramatycznym, należącym do danego źródła prawa, norma jest decyzją performatywną, która nie jest prawdziwa ani fałszywa (patrz rozdz. 10).

Normy składają się na system prawny, który wyraża złożoność społeczeństwa w wymiarze poziomym (horyzontalnym) i pionowym (wertykalnym). Horyzontalnie możemy rozróżnić opozycyjne gałęzie i rodzaje prawa, jak: publiczne i prywatne, cywilne i karne, przedmiotowe i podmiotowe, materialne i procesowe i in. Wertykalnie stwierdzamy porządek hierarchiczny, gdzie na samej górze są ogólne normy konstytutywne zwane zwykle konstytucją i podporządkowane im pozostałe akty ustawodawcze, a dalej idąc, przepisy wykonawcze do nich. System nie jest jednak spójny, czasami stwierdza się luki w prawie.

System prawa obrazuje takie społeczeństwo, jakiego sobie życzą władcy. A wiec jest to mapa realnego społeczeństwa nie zaś jego terytorium. Taka mapa żyjącego społeczeństwa musi odzwierciedlać niektóre jego własności: przepisy prawne starzeją się i podlegają zmianom. Taki system nie może być nigdy:

a) konstrukcyjnie zamknięty (kompletny),

b) wolny od sprzeczności logicznych i niejednoznaczności. Jest to więc bardzo toporny system sterowania społeczeñstwem o antycznym rodowodzie, którego korzenie sięgają teokratycznych imperiów Sumeru i Babilonu z przed pięciu tysięcy lat.


Prawo jako kod

Kod służący naukowcom nie jest odpowiedni dla prawników. Nie tylko dlatego, że uczeni rezygnją z języka naturalnego na rzecz bardziej precyzyjnego, symbolicznego języka matematyki, lecz przede wszystkim dlatego, że prawnicy nie poszukują prawdy, lecz poszukują norm prawa, tj. norm wydanych przez upoważniony organ państwa w przepisanym trybie. Prawo tworzy świat powinności (sollen) jako przeciwieństwo naturalnego świata bytu (sein). Powyższe rozróżnienie, stworzone przez Immanuela Kanta filozoficznie rozwinięte później przez austriackiego filozofa Hansa Kelsena, przedstawia świat twierdzeń performatywnych, stworzonych faktów kulturowych, uważany przez wielu prawników za bardziej realny od naturalnej rzeczywistości. Już starożytni prawnicy rzymscy wyrażali powyższą aberację umysłową w przysłowiu: fiat iustitia, pereat mundus, (niech się stanie sprawiedliwość choćby cały wszechświat miał zginąć). Na przestrzeni historii wiele ludów było okrutnie mordowanych w imię tak szaleñczej idei.

Wspomniane fakty kulturowe w ich formie słownej nazywamy stanami performatywnymi, a normy prawne, tworzące te stany, decyzjami performatywnymi (patrz rozdz.10). Powyższą performatywną funkcję mowy odkrył wybitny uczony angielski John Langshow Austin (1911-1960). Książka zawierająca jego wykłady w Harward University, USA, w 1955 została opublikowana pierwotnie przez J. O. Urmsone’a w 1962r. Jak stwierdzono wyżej, dla umysłu prawniczego kulturowo uwarunkowane i wyrażone słownie stany performatywne są rzeczywistoœcią pierwszego rzędu, w odróżnieniu od faktów naturalnych, jako rzeczywistości drugiego rzędu.

Różnorodność otoczenia znacznie przerasta pojemność ludzkiego mózgu, składającego się z sieci neuronalnych. Wszelka wiedza, wszelki opis świata w którym żyjemy, włączając w to nasze ciało i umysł, musi być symplifikacją rzeczywiście istniejącej różnorodności, przystosowując ją do naszej zawężonej pojemności umysłowej. Wszelka wiedza, którą możemy pojąć, jest uproszczeniem złożoności wszechświata. Inaczej mówiąc: model mentalny jest pierwszą, niezbędną symplifikacją poznawanej rzeczywistej różnorodności (patrz rozdz.5). Na takim modelu jest budowana norma prawna.

Decyzja performatywna, zawierająca nakazy, zakazy, zezwolenia i inne wskazówki dla zachowania się ludzkiego, stanowi drugi poziom omawianej symplifikacji. Wyrażają to trzy podstawowe części normy prawnej:

hipoteza (P), która opisuje ramy faktograficzne normy,

dyspozycja (V) która określa oczekiwane zachowanie się, przez przyzwolenie lub zakaz,

sankcja za naruszenie normy, nie zawsze wyraźnie określona, wyznaczająca konsekwencje prawne zignorowania normy.

Strukturalne ograniczenie norm prawnych wyrażają tzw. klauzule generalne, chroniące przed sztywnymi decyzjami sądowymi, które mogłyby być zgodne z indywidualnym przepisem a niezgodne z całym systemem prawa. W prawie karnym mamy dwie takie normy wykluczające przestępstwo: obrona konieczna i stan wyższej konieczności. Pierwsze dopuszcza odparcie nielegalnego ataku, drugie pozwala poświęcić mniejsze dobro dla ratowania większego dobra.

Nie wszystkie normy prawne znajdują zastosowanie, w szczególności nie mogą być zastosowane normy:

- technologicznie niemożliwe do zastosowania,

- percepcyjnie niemożliwe do zastosowania (inflacja przepisów lub wieloznaczność norm),

- unikane przez praktykę sądową ( tzw. desuetudo),




Prawo jako aksjologia (system wartości).

Na początku musimy przedstawić pewną ułomność koncepcji prawa. Od początku szkielet prawa był budowany na łańcuchu trzech pojęć:

wolna wola - wina - kara.

Drugi i trzeci element tego łañcucha są zależne od pierwszego: wolnej woli, jako jej konsekwencje logiczne. Przez długie stulecia nie było wątpliwości, że ludzka wolna wola istnieje jako konkret psychologiczny, podobnie jak umysł i emocje. Podręczniki dawnej, spekulatywnej psychologii podobnie jak późniejsza “psychologia radziecka” mówią o “woli” lub “procesach wolicjonalnych”.

Powyższa koncepcja zniknęła ze współczesnej psychologii: żaden odpowiedzialny psycholog nie mówi już o “wolnej woli” w dawnym sensie. Koncepcja woli została zastąpiona koncepcją motywacji, obejmujecej całokształt wewnętrznych i zewnętrznych uwarunkowań, nie będących “wolnymi” w dawnym sensie. Tak więc koncepcja winy i kary, jako istota prawa karnego, nie jest oparta na podstawach wiedzy psychologicznej, lecz zawisła w powietrzu, być może czekając na nagły upadek.

Prawoznawcy ignorują ten problem, nie wiedząc jak go rozwiązać. Prawnicy jutrzejsi muszą przenieść wygodną koncepcję “wolnej woli” i “winy” na realny grunt psychologiczny i prawdopodobnie rozwinąć inną koncepcję szkody w porządku prawnym, być może nazywanej również “winą”, lecz łączącą subiektywny czynnik przyczynowości psychologicznej z obiektywnym czynnikiem miary stopnia niebezpieczeñstwa lub szkody.

Największym dylematem w prawie jest przeciwstawienie formy i treści, “Litery” i “Ducha”. Norma prawna jest z natury statyczna i abstrakcyjna, podczas gdy rzeczywistość społeczna jest dynamiczna i konkretna. Nasz dylemat decyzyjny polega na tym, czy położyć nacisk na formę językową przepisu prawnego, czy też szukać ukrytej w niej intelektualnej i aksjologicznej abstrakcji, jako “woli” ustawodawcy.

Powyższy dylemat wypełnia teorię i praktykę prawniczą od niepamiętnych czasów, wyprowadzając dwa przeciwstawne trendy aksjologiczne: formalistyczny, koncentrujący się wyłącznie na zawartości językowej i drugi, rozwijający różne rodzaje doktryn Prawa Naturalnego. Ten ostatni argumentował, że samoograniczanie się do warstwy językowej może prowadzić do niesłusznych rozstrzygnięć, jak mówili starożytni Rzymianie: największe prawo-największym bezprawiem ( summus ius - summa iniuria), oraz że prawo z definicji jest sztuką dobra i słusznoœci (ars boni et aequi).



Skoro jednak prawo nie jest przedmiotem jednoznacznym, co jest jego istotą? W minionych stuleciach nie było wątpliwości, że prawo oznacza “wolę” monarchy, jako władcy, później ”wolę ustawodawcy”, jako praktyczną reprezentację “woli powszechnej” J. J. Rousseau, określonej w Umowie społecznej. We współczesnej epoce przyśpieszenia rozwoju politycznego i technologicznego nie możemy zdefiniować zadawalająco “woli ustawodawcy”, możemy jedynie odnosić do zasad konstytucjii wyrażonych w ocenach Sądu Najwyższego.

Tak więc współczesna socjologia prawa definiuje: abstrakcyjny przepis prawny, dany przez ustawodawcę, oddziałuje na zachowania społeczne jako funkcja trzech zmiennych:

1) znaczenia przepisu nadanego przez panujący system polityczny i ekonomiczny,

2) znaczenia odpowiadającego podkulturze grupy społecznej stosującej prawo,

3) osobowości stosującego prawo(Podgórecki 1971). W tym miejscu jednak żegnamy się ze statycznym poglądem na prawo a wchodzimy w sferę poglądu dynamicznego.
2. Dynamiczny pogląd na prawo
Tworzenie prawa (legislacja)

Jeżeli prawo nie składa się ze zwyczajów, potwierdzanych przez sądy w wyrokach-precedensach, (anglosaskie prawo zwyczajowe - Common Law), prawo ma charakter stanowiony, przejawiając się w ustawach. Akty ustawodawcze, pochodzące w czasach despotyzmu od panującego autokraty, dzisiaj są uchwalane przez najwyższe zgromadzenia parlamentarne narodów, dzierżące władzę ustawodawczą. Nie można odtworzyć rzeczywistej drogi myślowej członków legislatywy. To co prezentujemy niżej, jest tylko prostym modelem ukazującym jak mógłby lub jak powinien przebiegać proces legislacji.

Mówiąc o działalności ustawodawczej musimy być świadomi, że systemy prawne są głęboko zróżnicowane przez rodzime kultury i tradycję, a w szczególności dlatego, że sztuka tworzenia prawa ma bardzo długą historię. Punktem wyjścia są cele ustawodawcze, które mają być osiągnięte środkami prawnymi. Te cele stanowią układ odniesienia dla zdefiniowania przedziału czasowego, wewnętrznych i zewnętrznych wymogów i ograniczeń całości programu działania. Program ten powinien precyzować:

- co jest do osiągnięcia w zadanym czasie,

- jak to osiągnąć,

- jak wesprzeć i zabezpieczyć działania,

- jakich skutków reperkusyjnych należy oczekiwać i co z nimi robić?

Powyższy proces przebiega zwykle w intuicji członków ciała ustawodawczego, choć dysponujemy dzisiaj narzędziami inżynierii systemów, zapewniającymi myśli ustawodawczej taką jasność i przejrzystość, jak nigdy przedtem (patrz rozdz. 16). Model taki musi być dostosowany do struktury myślowej wykonawców. Każda decyzja, także ustawodawcza, musi być bowiem zrozumiala i wykonalna.

Dopiero w tym punkcie wchodzi technika ustawodawcza, decydująca o konstrukcji aktu ustawodawczego i szczegółowości przepisów. Socjologowie prawa ostrzegają, że w tej fazie powstaje wiele błędów ( A. Podgórecki 1957, 1976). Powstający akt ustawodawczy musi być włączony do systemu prawa. Wymaga to wiele pracy przygotowywawczej jak wyszukiwanie, zmiany i przepisy uzupełniające,włącznie z określeniem czasu jaki musi upłynąć do wejścia w życie nowego aktu (tzw. vacatio legis). Dopiero teraz projekt może być poddany głosowaniu. Akt ustawodawczy staje się prawem po uchwaleniu go i ogłoszeniu w przepisanej formie.

Obowiązująca ustawa może być uzupełniona przez szczegóły w podporządkowanym jej akcie wykonawczym. Ustawa po zastosowaniu pozostaje sprzężona zwrotnie z ustawodawcą, jeżeli ma braki lub jest za prosta, wielość uzupełniających przepisów komplikuje ją i czyni trudnoczytelną.


Kodowanie

Norma prawna może być kodowana w trzech formalnie różnych językach: w języku prawnym, prawniczym i algorytmicznym. Językiem prawnym jest ten, w którym koduje się przepisy prawne. Obejmuje on systematykę i hierarchię zarówno ustaw jak i przepisów. W języku prawniczym prawnicy omawiają teoretyczne i praktyczne problemy prawa. Stosując tablice decyzyjne ( S. I. Pollack; N.D. Peterson) możemy kodować algorytmy przepisów prawnych wolne od wieloznaczności, sprzeczności i redundancji.

Tablice decyzyjne, stanowiące twierdzenia wyprowadzone z aksjomatów, przedstawiają logicznie czysty model decyzji do dowolnego zaimplementowania. Dlatego tablice decyzyjnie są wzajemnie odpowiednie w stosunku do diagramów przepływu (zwanych w Polsce także schematami blokowymi) i mogą być przekształcane jedne w drugie. Przepisy prawne zakodowane w diagramach przepływu są łatwe do zdekodowania dla każdego. Całość przepisów prawnych może być ujęta w diagramach przepływu. Dokonaliśmy takiego eksperymentu zakodowania prawa pracy w Polsce 1970-75, lecz stanęliśmy przed olbrzymią opozycją stanowiącą jednolity front prawników, uniwersyteckich nauczycieli prawa oraz komunistycznych biurokratów (Szymaski & Szymañski 1976; Szymañski , Informatyka 1978). Ten język algorytmiczny okazał się optymnalny, wymaga bowiem tylko około 20% znaków alfanumerycznych z pośród niezbędnych do tradycyjnego kodowania w języku prawnym, co było dla nas niemałym zaskoczeniem.

Algorytmy prawne łatwo jest przekształcić w dialogowe programy komputerowe. Znajdujemy jednakże na tej drodze wielką przeszkodę: jest nią kazuistyka przepisów i nieprzerwana zmienność, która wymagałaby nieustannego modyfikowania programów. Być może prawo jutra będzie bardziej abstrakcyjne i wolne od dotychczasowej kazuistyki, co stwarza nadzieję wsparcia w jakimś zakresie prawa przez inżynierię systemów (patrz rozdz.16).

Obecnie już algorytmiczna forma tworzenia prawa mogłaby być wykorzystywana z powodzeniem przez warsztat ustawodawcy. Na tej drodze powstawałyby tylko przepisy doskonałe logicznie i semantycznie, wolne od wewnętrznych sprzeczności, wieloznaczności oraz innych błędów językowych i logicznych, zaśmiecających teksty prawne tworzone w tradycyjny sposób.
Stosowanie prawa

Prawo zawiera reguły gry, a prawnicy są graczami. Niestety, musimy zrezygnować z bardzo interesujących historii o tych grach prawniczych, oszukiwaniu i obchodzeniu prawa, prezentując tutaj stanowisko właściwe każdemu, kto przestrzega prawa. Prawo powstało na gruncie pewnych idei, które we współczesnym języku możemy wyrazić następująco:

1. władca reprezentuje władzę Bóstwa nad poddanymi, którzy powinni bezwzględnie wypełniac jego rozkazy, jako prawo dane przez Niebiosa.

2. Porządek społeczny jest stabilny i niezmienny.

3. Podwładni mają wolną wolę, mogą dokonywać wyboru. Jeżeli dokonują wyboru niezgodnego z wolą boskiego władcy, winni są naruszenia prawa.

Powyższa podstawa tradycyjnego podporządkowania prawu została już podmyta przez rozwój historyczny. W technologicznie tak prymitywnym społeczeństwie jak sumeryjskie czy babilońskie każdy rozkaz władcy mógł być łatwo wykonany lecz w nowoczesnym , technologicznie rozwiniętym i złożonym społeczeñstwie zasada bezwzględnego podoprządkowania prawu jest w wielu sytuacjach trudna do urzeczywistnienia.

Załó¿my, że każda decyzja prawna D jest następstwem hipotezy h wyrażającej hipotetyczną sytuację, czyli stan faktyczny. Taki stan faktyczny musi być elementem zbioru stanów faktycznych H. Prowadzić samochód po prawej stronie drogi można tylko w kraju H, gdzie istnieją drogi i ruch prawostronny. Tak więc możemy zastosować decyzję prawną D tylko wtedy, gdy istnieje H oraz h. Mamy więc 32= 8 teoretycznych możliwoœci, (permutacji z powtórzeniami), w których istniejące elementy oznaczamy przez 1 a nie istniejące przez 0:



1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   ...   26


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna