Jan Maria Szymański



Pobieranie 1,99 Mb.
Strona12/26
Data23.10.2017
Rozmiar1,99 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   26

Definicja

Systemem decyzyjnym (DS) będziemy nazywać system sterowania, który:

1. jest zbudowany z substratu psychologicznego, zwanego nastawieniami,

2. jest systemem sterowania informacją przez wybór jednego elementu z dopuszczalnego, alternatywnego zbioru informacji,

3. jego podsystem sterujący stanowi zbiór kryteriów decyzji K , składające się ze zbioru wartości V i ze zbioru subiektywnych możliwości osiągnięcia P, (zbioru życzeń i przewidywań),

4. jego podsystem sterowany stanowi zbiór dopuszczlnych skutkw decyzji D,

5. funkcją sterującą nazywamy funkcję odwzorowującą dany element zbioru K (daną parę wartości i szansy) w odpowiedni element zbioru D.
II. KLASYFIKACJA DECYZJI

Opisany wyżej model stanowi tylko proste uogólnienie. W istocie elementy zbioru kryteriów decyzji V i P mogą być różnie używane, tworząc trzy odmienne rodzaje decyzji:

jeżeli V określa P, mamy decyzję poznawczą, czasem nazywaną opisową,

jeźeli P określa V, mówimy o decyzji performatywnej ,

jeżeli P i V są czynnikami równoważnymi, decyzję nazywamy decyzją działania, którą przeciętni ludzie uważają za jedyny możliwy rodzaj decyzji.
DECYZJE POZNAWCZE ograniczają zbiór informacji możliwych do zbioru informacji dopuszczalnych dla danego psychologicznego filtra wartości, To wyjaśnia, dlaczego nasza percepcja jest zależna od naszych wartości: wierzeń, pożądań, fobii i uprzedzeń. System wartości działa tutaj jako bariera oczekiwań, dlatego psychologowie mówią, że “oczekiwania są ojcem percepcji”(C. Matusewicz; J. O’shaughnessy; V. Sanua). Największą szansę do zapisania w pamięci na jakiś czas ma informacja oczekiwana, w przeciwieństwie do tej, która nie odpowiada naszemu zbiorowi wartości. W skrajnych przypadkach nieoczekiwana informacja może zniszczyć istniejącą strukturę nastawień modyfikując ją lub prowadząc do rozpadu (kryzys wartości). Ogólnym wnioskiem jest, że tzw. “czysta”, “niezależna” lub “niekontrolowana” informacja nie istnieje w sferze ludzkiego poznania.

DECYZJE PERFORMATYWNE obejmują normy i prawa, wyrażając wartość przypisywaną danemu elementowi zbioru dopuszczalnych skutków decyzji (J. L. Austin). Decyzje performatywne tworzą, zmieniają i anulują symboliczne modele struktur społecznych, możnaby powiedzieć, programują, zmieniają i niszczą struktury społeczne, zarówno formalne jak i nieformalne. Na drodze arbitralnego przypisania danej wartości określonemu zachowaniu jednostki, decyzje performatywne ograniczają behawioralną dowolność sterowanej populacji, tworząc prawo, obyczaje i etykę, o ile tylko zostaną przyjęte. Prawo wymusza to przyjęcie przy pomocy siły. Decyzje performatywne mają zawsze tylko językowy charakter. Poddają się świetnie formalizacji przy pomocy diagramów przepływu i tablic decyzyjnych ( D. Wheatley & A. W. Unwin; J. M. Szymański 1976,1978).

DECYZJA DZIAŁANIA może być zdefiniowana jako wybór jednego i tylko jednego elementu ze zbioru dopuszczlnych skutków decyzji dla kryterium użytych równolegle: pożądalności (wartość V) i dostępności (prawdopodobieństwo P). Ten rodzaj decyzji będzie omawiany w następnym rozdziale.
III. STRUKTURA MYŚLOWA

Definicja

Przez strukturę myślową (mentalność) rozumieć będziemy całość systemu decyzji człowieka, uwarunkowanych przez jego strukturę nastawień. Struktura myślowa określa ramy zewnętrznej i wewnętrznej identyfikacji świata, jak również zdolności do działania. Pojęcie “uniwersalnego ” ludzkiego umysłu musimy dziś uważać za błąd poprzednich stuleci. Każdy człowiek ma odmienną strukturę myślową, wyrażającą indywidualne zależności psychologiczne. Temat ten będziemy rozwijać dalej w rozdz. 13. Strukturą myślową społeczeństwa nazywamy zbiór własności psycho-socjologicznych charakteryzujących daną wspólnotę ludzką, niezależnie od jej rozmiarów i trwałości.

SYSTEM DZIAŁANIA

Definicja

Systemem działania (AS – Action System)) nazywamy otwarty system sterowania, wyróżniający się substratem materialnym, strukturą, czasem życia i sposobem zasilania. Model systemu działania odsyła do istot żyjących i pewnych artefaktów. Funkcją działania, lub krótko działaniem, nazywać będziemy funkcję sterowania odniesioną do materialnego uniwersum.

Pierwszą własnością substratu materialnego systemu działania jest jego przestrzenna i czasowa skończoność. Ta ostatnia jest konsekwencją wzrostu entropii i nazywamy ją starzeniem się. Maszyny i atrefakty mają dodatkową własność starzenia się “moralnego” w odniesieniu do nieustannego postępu naukowo technologicznego. Struktury systemu działania mogą mieć charakter konserwatywny bądź dyssypatywny, ich funkcje mogą być deterministyczne lub stochastyczne.

Wszystkie żyjące istoty stanowią hierarchiczne struktury dyssypatywne. Mają wspólną własność samoorganizacji i rozmnażamnia się. Samoorganizacja oznacza rozwój systemów hierarchicznych przez wzrost poziomów organizacji w hierarchii (rozwój) oraz wzrost ilości elementów na danym poziomie(wzrost).

Sztuczne struktury hierarchiczne systemów działania rodzą trudności w miarę wzrostu ich złożoności: niepewność rośnie równolegle do wymiaru systemu. W technologicznych systemach działania podsystem sterujący nazywamy zwykle procesorem, podsystem sterowany reaktorem.

Dla każdego systemu działania i dla każdego działania istnieje wielkość progowa, ograniczająca efektywność działania. Pierwszym warunkiem działania jest otrzymywanie niezbędnej energii zasilania. Drugim warunkiem jest osiągalność niezbędnego technologicznego czasu działania. Trzecim warunkiem działania jest dostęp do informacji stanowiącej kryterium wyboru ze zbioru dopuszczalnych sposobów działania (strategii). Klasycznymi typami strategii są:

(1) bang-bang Od ekstremum do ekstremum czyli „od ściany do ściany”)

(2) ścieżka krytyczna,

(3) strategie działań pośrednich (Liddel Hart).

Czas życia materialnego substratu jest zależny od czasowej jego zmienności i od zmian w czasie eksploatacji systemu. Czas życia maszyn jest zwykle określany w godzinach eksploatacji, czas życia istot biologicznych i społecznych dzielimy na cykle życiowe. Rozróżniamy dwa połączone ze sobą rodzaje cykli życiowych:

- horyzontalne, podtrzymujące homeostazę oraz

- wertykalne, wyrażające fazy samoorganizacji.

Znamy trzy podstawowe strategie przedłużania życia systemu działania:

(1) odnawianie (wymiana) substratu,

(2) zmianę struktury, jako skutek uczenia się (adaptacja),

(3) ewolucję jako połączenie wymiany substratu i zmiany struktury. Wszystkie te strategie są stosowane w Naturze i technice.

Każdy system działania jest zależny od zasilania energią i materią czerpaną z zewnątrz. Dostarczana energia musi wystarczać na pokrycie następującego jej zużycia:

1/ wewnętrznego rozpraszania energii przez system,

2/ zewnętrzne rozpraszanie energii,

3/ zużycia energii na pokonanie oporu otoczenia,

4/ zużycia energii na wykonywanie działania.

Stosownie do poprzednich rozważań możemy wyróżnić działanie jako sterowanie sygnału, sterowanie informacji, i sterowanie skutku działaania.

Działanie jako sterowanie materialnego sygnału wyraża się w przekształcaniu wielkości chemicznych i fizycznych. Możemy tu wskazać samosterowne maszyny, rośliny, ekosystemy, jak również niższe poziomy w hierarchicznej budowie ciała zwierzęcego. Indywidualne zwierzę jako całość steruje informację przez analogię. Psychika zwierzęca jest stymulowana nieustannie przez wzorce aktywności. Samosterowność logiczno-językowa umożliwia krytyczną ocenę informacji zwrotnej co jakościowo zwiększa skuteczność działania.

Gdy system działania się starzeje, staje się mniej spójny wewnętrznie, lub mówiąc inaczej słabnie się jego samosterowność. Uruchamia się wówczas dodatnie sprzężenie zwrotne, pogarszające obserwowalność, a w dalszej kolejności pogarszające skuteczność sterowania i samosterowania. Przykładowo: gdy serce słabnie, zaczyna się gorzej odżywiać krwią, a gorsze odżywianie powoduje dalsze osłabienie serca. Takie pętle dodatniego sprzężenia zwrotnego możemy obserwować zawsze, gdy wielkie systemy zamierają, i niema znaczenia, czy jest to samochód, ciało biologiczne czy system społeczny. Nazywamy je erozją lub pętlami erozyjnymi.
SYSTEM SPOŁECZNY

Definicja

Systemem społecznym (SS) nazywamy złożony system sterowania, będący superpozycją systemów decyzyjnych i systemów działania, składający się z substratu ludzkich jednostek.

Będąc tworem biosfery, system społeczny przekracza granice Natury, rozwijając oryginalne światy symboliczne i technologiczne, nieosiągalne dla żadnej innej istoty żyjącej. Szczególną własnością substratu ludzkiego jest to, że istoty ludzkie są systemami samosterownymi i samoorganizującymi się, reprezentującymi różne wartości i różne interesy, dlategoteż w systemie społecznym grają one równocześnie rolę czynników sterujących i sterowanych. Dla wyróżnienia ludzkich czynników sterowanych (substratu ludzkiego) i sterujących konieczne jest stworzenie jakiegoś modelu systemu, jako układu odniesienia. Bez takiego, o ile możności dobrze zdefiniowanego modelu wszelka gadanina o systemie społecznym stanowi jedynie nadużycie językowe.

Z punktu widzenia indywiduum możemy określić substrat ludzki stosownie do trzech kryteriów:

a/ mikro-skali, w której jednostki mogą identyfikować się wzajemnie, takie zbiorowości nazywamy organizacjami;

b/ makro-skali, odsyłającej do wielkich wspólnot, identyfikowalnych tylko w ramach terytorialnych i symbolicznych, tą wielkość populacji nazywamy narodami ( nie tylko w sensie etnicznym);

c/ mega-skali, obejmującej zbiór narodów i generacji, identyfikowalnych jedynie w stosunku do osiągniętego poziomu cywilizacji.

System społeczny żyje w sposób ciągły, dzięki nieustającej wymianie substratu i ewolucji struktury. Można tu wyróżnić długie, średnie i krótkie cykle życiowe. Jeżeli jednak cykle biologiczne badane są przez chronobiologię, cykle systemu społecznego są aż do tego czasu raczej lądem nieznanym. Możemy wyróżnić:

(1) mikro-cykle, zwykle kilkuletnie, nie przekraczające czasu życia jednej generacji,

(2) makro-cykle, przekraczające czas życia jednej generacji,

(3) mega-cykle, obejmujące czas życia wielu generacji.

Generację można przyjąć jako jednostkę miary ewolucji systemów społecznych. Jako czas życia jednej generacji przyjmuje się zwykle dwadzieścia pięć lat. Cykl aktywnego życia generacji określa się na około dziesięć lat lat, cykl atrakcyjności nowych idei od czterech do sześciu lat, a zatem slogany polityki i reklamy winny być wymieniane co pięć lat(J. H. Milsum).

Głównym czynnikiem strukturującym, który przekształca ludzki tłum ( jako zbiór możliwości) w system społeczny ( uporządkowany jako zbiór stanów dopuszczalnych) jest zagrożenie zewnętrzne, zarówno rzeczywiste jak i wyimaginowane. Takie zagrożenie budzi poczucie wspólnego interesu, podporządkowując mu interesy indywidualne. Spójność społeczeństwa, lub inaczej mówiąc jego solidarność rośnie równolegle do rosnącego zagrożenia, co możemy wyrazić w postaci bilansu systemowego:

wspólne zagrożenie

------------------------ = const

solidarność

Fakty potwierdzające tę formułę są powszechnie znane. Mamy więc prawo stwierdzić, że dla zachowania struktury społecznej, dla jej konserwacji, niezbędne jest minimalne, stałe zagrożenie. Nie możemy żyć bez wroga. Nie musi być nim jednak inny naród, może to być abstrakcyjnie pojęty, symboliczny wróg, jak np. katastrofa ekologiczna, alkohol, narkotyki, choroby epidemiczne lub inny rodzaj powszechnego zła.

Istoty ludzkie posiadają trzy poziomy sterowania i samosterowania:

- poziom odruchów, jako proste reagowanie na bodźce,

- poziom emocjonalno-instynktowy, pobudzany przez system wartości,

- poziom myślenia logicznego. Będziemmy je omawiać w rozdz. 11.

W każdym systemie społecznym makro-skali możemy wyróżnić trzy kanały sterowania: jeden bezpośredni, dwa pośrednie. Decyzje performatywne są komunikowane przez kanał bezpośredni, jako nakazy i prawa. Pośrednie kanały oddziałują na ludzką zdolność samosterowania. Muszą być dostosowane do prawdopodobnego zachowania się ludzi. Pierwszy z tych dwu kanałów kształtuje materialne warunki życia ludzi, jak płace, zyski i bezpieczeństwo socjalne. Możemy ten kanał nazwać ekonomicznym. Drugi kanał oddziałuje na ludzką psychikę, można go nazwać kanałem informacyjnym. W prehistorycznych czasach była to dziedzina praktyk animistyczno-magicznych, następnie dziedzina religii i ideologii laickiej, dziś - środków przekazu, głównie telewizji.

Komunikaty przesyłane przez te trzy kanały mogą być kompatybilne lub nie, czasem niszcząc się wzajemnie. Dla wyeliminowania takich zakłóceń mamy trzy drogi:

1) zniszczyć lub zmusić do milczenia źródło zakłóceń,

2) wzmocnić lub zmienić sygnał,

3) zastosować sterowanie nadwymiarowe.

System społeczny, jako ustrukturowane społeczeństwo wymaga nie tylko zaopatrzenia w żywność, lecz także dóbr materialnych przetworzonych na surowce i artefakty cywilizacyjne jak: odzież, mieszkania, pojazdy, narzędzia, infrastrukturę techniczną. Jeżeli zaopatrzenie w te wytwory słabnie, cywilizacja zamiera, jeśli nie jest unowocześniane, możemy mówić o stagnacji lub o “rozwoju ku przestarzałości”. Gdy rozwój technologiczny ułatwia życie i czyni je bardziej humanitarnym, nazywamy to rozwojem cywilizacyjnym lub samoorganizacją systemu społecznego. System społeczny skazany jest na rozwój cywilizacyjny lub na zamieranie, ponieważ rosnąca ludność świata nie mogłaby przeżyć w niezmienionych warunkach.

Mówiąc o strukturze systemu społecznego musimy brać pod uwagę zarówno jego strukturę zewnętrzną jak i strukturę myślową. Możemy wyróżnić wiele aspektów zewnętrznej struktury: technologiczny, polityczny, ekonomiczno-ekologiczny i inne. Ze statycznego punktu widzenia struktura społeczna jawi się jako zbiór niezmienników przekształceń społeczeństwa ludzkiego. W ujęciu dynamicznym widzimy zmieniające się postaci społeczeństwa, ewoluującego mimo załamań, cofnięć i różnych innych zakłóceń. To co jest relatywnie niezmienne w zjawisku systemu społecznego, wymaga upraszczającego ujęcia w abstrakcyjnym modelu. Niestety, nie jesteśmy w stanie wyrazić tak złożonego, dynamicznego i wielopoziomowego przedmiotu naszej wiedzy w jednym, całościowym modelu. Musimy więc stosować modele ograniczając się do zmiennych, które uznamy za istotne. Można tworzyć wiele takich modeli.

Możemy modelować rozwój systemu społecznego w postaci dwu pionowych strzałek, przedstawiających rozwój symboliczny i technologiczny, połączonych horyzontalnie przez strukturę myślową przewodzącą wzajemne oddziaływania przyczynowe (tzw. model drabiny). Rosnącą złożoność systemu społecznego możemy przedstawić w hierarchii warstw:

1. warstwy demograficznej,

2. warstwy struktury myślowej,

3. warstwy osiągnięć symbolicznych,

4. warstwy struktur społecznych.

W tzw. modelu wertykalnym możemy wyrazić rosnącą złożoność struktury społecznej w odniesieniu do procesu technologicznego i jego logicznych konsekwencji:

dolny poziom reprezentują tu dostępne zasoby, czasem zwane WELLM- woda (Water), energia (Energy), ziemia (Land), materiały (Materials), siła robocza (Manpower);

drugi poziom: na zbiorze zasobów definiuje się system technologiczny;

trzeci poziom: na systemie technologicznym definiuje się system informacyjny, jako system zabezpieczenia systemu technologicznego ze względu na zasoby;

czwarty poziom: na systemie informacyjnym definiuje się system organizacyjny, jako system zabezpieczenia systemu informacyjnego ze względu na system technologiczny. Przedstawiłem tu najprostsze ze znanych mi modeli.

Przdstawiona wyżej w znacznym skrócie koncepcja systemu społecznego stanowi podstawę do dalszych badań i do dalszej konceptualizacji wiedzy. Chciałbym zachęcić Czytelnika do modelowania systemu społecznego, co w moim przekonaniu jest drogą ku stworzeniu w przyszłości całościowego modelu matematycznego.



Rozdział 10

PODEJMOWANIE DECYZJI
Będziemy tu omawiać decyzje działania zdefiniowane w poprzednim rozdziale. Dla uproszczenia, będziemy je nazywać tutaj po prostu decyzjami. Decyzje wypełniają nasze życie, ponieważ są sposobem przystosowania się do warunków życiowych. Nikt nie zna recepty na życie. Życie jest zbiorem dylematów, pozwalającym jedynie na znajdywanie alternatyw i dokonywanie wyboru. Tak więc układem odniesienia dla wszelkiej decyzji jest: (1) pojęcie decydenta oraz (2) zbiór informacji o wewnętrznych i zewnętrznych uwarunkowaniach decydenta. Ten zbiór informacji nazywany bywa założeniami decyzyjnymi, hipotezą o sytuacji decyzyjnej, diagnozą lub prognozą.

Decydentem jest istota żyjąca lub twór sztuczny, indywiduum lub zbiorowość, negująca stan istniejący lub otwierającą się perspektywę przyszłości i nastawiona w kierunku jej zmiany. Hipotezą sytuacyjną nazywamy całokształt informacji o otoczeniu decydenta. Z wielu powodów taki zbiór informacji jest zwykle niekompletny i redundantny, w szczególności:

1) olbrzymi zakres różnorodności otoczenia musi być dostosowany do pojemności naszej pamięci krótkoterminowej jako kanału informacyjnego. Olbrzymia ilość informacji odrzucana jest w psychologicznym procesie percepcji;

2) możemy nie mieć dostępu do informacji dla nas istotnych;

3) nasze nastawienia, w szczególności wartości i odruchy zakorzenione głęboko w psychice nieświadomej, zwanej dawniej podświadomością, działają jak brzytwa we wrotach percepcji, odrzucając wszelkie informacje z nimi niezgodne. Psychologowie i przyrodnicy bywają często zdziwieni, że te same fakty naukowe, ta sama naukowa tradycja, a także zgodna współpraca w tym samym laboratorium nie zapobiegają zróżnicowanej interpretacji i ocenie faktów;

4) nasze otoczenie jest nie tylko przestrzenne ale i czasowe, toteż informacja starzeje się. Przestarzała informacja jest nadmiarem, redundancją, pospolicie nazywa się ją bełkotem. Dlatego musimy nieustannie zabiegać o nowe informacje, tym bardziej, im bardziej przyśpiesza rozwój naszego otoczenia. To wymaga nieustannego tworzenia i weryfikacji diagnoz oraz prognoz. Wielu autorów teorii decyzji podkreśla konieczność budowania systemów prognostycznych (I. Bross, T. Tyszka).

Mamy obowiązek rozwijać zdolność naszą i naszych dzieci do efektywnego sortowania wszelkich napływających informacji oraz oceny, co w nich jest niekompletne, niewiarygodne, tendencyjne lub nieużyteczne.

Jeżeli należycie identyfikujemy nasze otoczenie i jesteśmy całkowicie usatysfakcjonowani, nie potrzeba nam żadnej decyzji, jeżeli jednak tak nie jest, szukamy odpowiedzi na następujące pytania:

- co robić?

- po co?

- jak to zrobić?

Pytania te prowadzą do sformułowania naszego kryterium decyzji.
Kryterium decyzji: wartość, użyteczność, prawdopodobieństwo

Podejmowanie decyzji jest procesem wyboru jednego i tylko jednego elementu ze zbioru wzajemnie wykluczających się działań lub stanów. Kryterium decyzji musi określać zarówno poziom pożądalności jak i poziom osiągalności celu. Pierwszy z nich nazywany bywa wartością, użytecznością lub wartością użyteczności. Drugi z nich określamy jako możliwość lub prawdopodobieństwo (zarówno obiektywne jak i subiektywne).

Wartość wyraża naszą akceptację (wartość dodatnia), negację (wartość ujemna), lub obojętność (wartość zerowa), toteż wartościowanie różni się od rozumowania logicznego. Życie ludzkie jest pożądaniem wartości i podążaniem za wartością. Wartość tworzy sens życia, nie potrafimy żyć bez niego. Naukowcy wyróżniają trzy niespójne zbiory wartości ludzkich:

- wartości wyrażające potrzeby fizjologiczne i pochodne od nich,

- wartości wyrażające nasze osobiste ego : egoizm, samoocenę, indywidualizm,

- wartości powstałe z instynktu stadnego dalekich przodków: empatię, solidarność, poświęcenie, zdolność do współpracy jak również rozmaite formy konkurencji, pasożytowania lub agresji.

Wartości mogą być ambiwalentne, niedookreślone lub przeciwstawne (konfliktowe). Jak długo jesteśmy świadomi, że wartości są tylko symbolicznymi postaciami naszych pożądań i fobii, wszystko jest OK, jeżeli jednak zaczynamy utożsamiać skalę naszych mentalnych preferencji z rzeczywistymi przedmiotami materialnymi i społecznymi, wkraczamy do czarodziejskiego świata krasnoludków i cudów, gdzie wszystko jest możliwe.

Wartość jest wzorcem osiągnięcia (korzyści), które ma być zdobyte. Niektórzy teoretycy decyzji zamiast nazwy “wartość” używają nazwy “użyteczność” lub “wartość użyteczności”. Użyteczność jest odpowiednią nazwą wartości ekonomicznych, politycznych i wojskowych. Użyteczność wojskowa polega na niszczeniu wszystkiego, co należy do przeciwnika. Wszelka użyteczność prowadzi do problemu kosztu, który musi być poniesiony dla jej osiągnięcia. ( Camilleri; Tallman & Gray).Camilleri definiuje oczekiwaną pozytywną użyteczność jako różnicę sumy dodatnich elementarnych wyników i sumy ujemnych elementarnych wyników.

Osiągalność oczekiwanego celu należy do drugiej części kryterium decyzji. Z puktu widzenia osiągalności wyróżniamy:

decyzje pewne (bezpieczne), gdzie niema wątpliwości, że cel jest osiągalny;

decyzja niepewne, gdzie mamy tylko obiektywne lub subiektywne prawdopodobieństwo osiągnięcia. Teoretycy starszej generacji wyróżniają jeszcze trzeci rodzaj decyzji: decyzje ryzyka. Są to decyzje niepewne, których prawdopodobieństwo jest niemożliwe do oszacowania. Podział decyzji na niepewne i na decyzje ryzyka traci sens, jeśli prawdopodobieństwo pojmujemy subiektywnie, jako pewien poziom przekonań człowieka.

Błąd w ocenie prawdopodobieństwa skutkuje jak fałszywa informacja. Statystyczny człowiek ma tendencję do przeceniania niskiego prawdopodobieństwa obiektywnego i niedoceniania wysokiego. Ludzie są raczej niezdolni do zauważania zmieniającego się prawdopodobieństwa zjawisk. Z reguły ludzie nie wykorzystują wszystkich dostępnych informacji, redukując je do małego zbioru hipotez. (Kozielecki 1969).



Jeżeli nie mamy żadnej informacji o częstości zdarzeń, stosujemy kryterium Laplace’a, zakładające, że przeciwstawne zdarzenia są równie prawdopodobne (tzw. rzut monetą). W takiej sytuacji bowiem zła decyzja we właściwym czasie może być lepsza niż dobra decyzja w niewłaściwym czasie lub brak decyzji w ogóle.

Połączenie wartości (użyteczności) i prawdopodobieństwa osiągnięcia daje nam kryterium procesu decyzyjnego. Szczególną relację wzajemną wartości i przewidywania nazywamy strategią. Niespójność wartości i prawdopodobieństwa jest źródłem dylematu decyzyjnego, czemu oddać pierwszeństwo: wartości celu czy jego osiągalności? Rozwiązaniami takich dylematów są strategie decyzyjne. Proste strategie preferują pewność celu (strategie asekuracyjne) lub wartość celu ( strategie ryzyka), istnieje wiele strategii bardziej wyrafinowanych.

Kryteria decyzyjne mogą tworzyć struktury wieloaspektowe i wielopoziomowe (hierarchiczne). Czasem kryteria decyzyjne są tak złożone, że decydent nie może ich opanować bez pomocy metodologicznego narzędzia. Takim narzędziem, użytecznym dla wydobycia ukrytych preferencji decydenta jest analiza decyzyjna.

Współczesna nauka o preferencjach decyzyjnych rozpadła się na dwa nurty: skali logicznych, interpretujących wartości formalnie i ilościowo, zwanych także teoriami normatywnymi (von Neumann & Morgenstern;Ackoff), raz tzw. opisoowych, psychologicznych teorii, wyrażających rzeczywiste systemy wartości ludzkich (Kozielecki 1975; Matusewicz).
Cele i skutki decyzji

Mając kryterium decyzji i informację o sytuacji decyzyjnej, możemy przystąpić do podejmowania decyzji:

1. wykorzystując sytuację decyzyjną określamy zbiór dopuszczalnych skutków decyzji, jako zbiór wzajemnie wykluczających się alternatyw.

2. Wybieramy jeden i tylko jeden element z tego zbioru, taki, który w naszym przekonaniu najbardziej odpowiada naszemu kryterium decyzji. Ten element zbioru nazywamy celem.

3. Jeżeli trafiamy, uznajemy nasz cel za identyczny ze skutkiem decyzji, jeśli nie trafiamy, mówimy o “fałszywym celu”. Cel jest jedynie modelem mentalnym (wyobrażeniem) rzeczywistej, materialnej lub społecznej sytuacji, traktowanej przez nas jako pożądany skutek decyzji.

Niektórzy autorzy definiują cel jako początek procesu decyzyjnego ( O’Shaughnessy). Jeśli tak, to skąd bierze się cel? Nie ulega wątpliwości, że musi być narzucony z zewnątrz lub też być skutkiem nieświadomego procesu decyzyjnego. Dla psychologicznego układu odniesienia cel jest początkiem procesu decyzyjnego, z logicznego punktu widzenia jest skutkiem decyzji.

Zbiór dopuszczalnych skutków decyzji określamy na podstawie posiadanej informacji o sytuacji decyzyjnej, stosując różne reguły predykcji (Bross; Tyszka 1986). Te reguły mogą być algorytmiczne albo heurystyczne, prezentując różny poziom niezawodności.

Skutek decyzji posiada cały szereg własności:

- zamierzonych i reperkusyjnych,

- pozytywnych i negatywnych,

krótko- i długoterminowych. To co jest dobre krótkoterminowo na dalszą metę może okazać się klęską.

Dla osiągnięcia celu długofalowego potrzebny jest czasem łańcuch decyzji sekwencyjnych. Taki łańcuch może być jedno- lub wielopoziomowy. W łańcuchu wielopoziomowym poprzedzające skutki decyzji nazywamy śodkami do celów, czyli skutków decyzji następujących. Czasem łańcuch się zapętla: środki do długofalowego celu są traktowane jako substytuty celu. Takie zapętlenie możemy obserwować w systemach biurokratycznych i despotycznych, gdzie puste celebrowanie władzy zastępuje ideologiczny cel.

Największym wyrazem wyrafinowania decyzyjnego są strategie manipulacji i decyzji sterowanych, stosowane poufnie w sprawach wojny, polityki lub finansów (Kimche;. Hart). Strategie te należą do szerszego zagadnienia sterowania nadwymiarowego (Szymański 1988).



1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   26


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna