Jak powiedział Faure: „



Pobieranie 299,13 Kb.
Strona1/6
Data16.01.2018
Rozmiar299,13 Kb.
  1   2   3   4   5   6


Wstęp


Istotą wychowania jest poszukiwanie sensu życia, trzeba uczyć się kochać świat i czynić go bardziej ludzkim, należy to robić wspólnie z innymi poprzez twórczą pracę.”

/Faure/

Często zastanawiamy się, dlaczego wśród naszych dzieci jest tyle agresji, co ją może powodować? Niestety bardzo rzadko jesteśmy w stanie przyznać się do tego, że to my sami możemy być przyczyną zachowań agresywnych. Możemy być przyczyną pośrednią albo bezpośrednią.

My, jako ludzie dorośli, z większym bagażem doświadczeń, powinnyśmy uczyć, jak żyć nie wpadając w konflikty z innymi. Naszym działaniem powinniśmy dawać przykład młodszym, jak współpracować z innymi, a jednocześnie nie być pod ich wpływem, lecz mieć swoje zdanie i umieć go pokojowo przekazać, a nawet przekonać do niego innych.

Niestety możemy stać się także agresorami w stosunku do naszych podopiecznych, co zapewne w przyszłości przyniesie bardzo niekorzystne skutki dla dziecka. Musimy więc bardzo uważać na to co robimy, jak się zachowujemy w stosunku do innych, ponieważ dziecko uczy się przez doświadczenie oraz obserwację.

Jak powiedział Faure: „świat trzeba czynić bardziej ludzkim”. To jest zadanie skierowane do wszystkich ludzi, a szczególnie do pedagogów, którzy mają bardzo duży wpływ na swoich wychowanków. Dlatego w poniższej pracy w rozdziale pierwszym przedstawię charakterystykę psychologiczno – rozwojową dzieci w młodszym wieku szkolnym, która powinna naświetlić procesy jakie zachodzą w okresie dorastanie, co powinno pomóc w zrozumieniu określonych zachowań dziecka.

Rozdział drugi poświęcę bezpośrednio agresji, jej genezie, przejawach i skutkach. To może ułatwić pracę z dzieckiem agresywnym, którą to przedstawię w następnym rozdziale. Tą część przeznaczę na omówienie pracy z dzieckiem agresywnym, przedstawię tu kilka terapii, które można zastosować w takiej pracy. Zaprezentuję również jak nauczyciele pracują z dziećmi.

Kolejne rozdziały zostaną poświęcone teoretycznej podstawie moich badań naukowych oraz relacji z nich. Przedstawię tu wyniki badań przeprowadzonych wśród uczniów i nauczycieli, gdzie narzędziem była ankieta, rozmowa i obserwacja.



ROZDZIAŁ PIERWSZY




Charakterystyka psychologiczno – rozwojowa


dzieci w wieku szkolnym

Aby mówić o rozwoju dziecka należy najpierw zastanowić się nad tym, co to faktycznie jest rozwój. Pojęcie to od dawna interesuje zarówno biologów, geografów, historyków, antropologów jak i psychologów. Zostało ono wprowadzone w IV wieku przed naszą erą przez Arystotelesa, któremu było ono pomocne w udzielaniu odpowiedzi na pytanie jak pojmować istotę tego, co leży u podnóża różnorodnych zmian w zjawiskach.1 Arystoteles traktował rozwój jako proces nadawania materii formy, to znaczy jako zmianę zmierzającą w określonym kierunku, zmianę celową, polegającą na przechodzeniu od form niższych do wyższych. Według Arystotelesa rozwój ma charakter teologiczny, czyli religijny i progresywny, czyli postępujący.

Pojęcie rozwoju stało się głównym tematem filozofii i nauki dopiero w XIX wieku. Zajmowało ono centralne miejsce w systemach filozoficznych tego okresu. Przykładem tego może być dialektyczna filozofia Hegla, teoria materialistyczno – dialektyczna Marksa, pozytywizm Comte’a oraz ewolucjonistyczna filozofia Spensera. Na rozwój zwrócili także uwagę biologowie, m.in. Lamarc i Darwin.

Na sposób ujmowania rozwoju w psychologii duży wpływ wywarła teoria biologicznej ewolucji gatunków Karola Darwina oraz ewolucjonistyczna filozofia Herberta Spensera.

Darwin ujmował rozwój w aspekcie filogenetycznym jako funkcję zdeterminowaną przez dziedziczność i środowisko, a w aspekcie ontogenetycznych jako funkcje dojrzewania i środowiska. W tej koncepcji rozwój, jego postęp i regres, był interpretowany jako seria zmian.

Według Spensera rozwój polega na wzrastającym różnicowaniu się zjawisk i integrowaniu się ich oraz na uporządkowaniu i równowadze. Utożsamiał on rozwój z postępem, jednak uważał, iż jeżeli dany układ osiągnie równowagę, jego rozwój zatrzymuje się, co może być początkiem regresu, czyli cofania się. Dla niego zmiany miały charakter jednolity i ilościowy.

Jak widać nie ma jednej spójnej definicji rozwoju, każdy dla własnych potrzeb i przekonań konstruuje własną. Ogólnikowo można stwierdzić, iż jest to zespół następujących po sobie stadiów życiowych, począwszy od powstania organizmu aż do jego śmierci.

Natomiast w Encyklopedii Powszechnej rozwój oznacza wielki, długotrwały proces kierunkowych zmian, w których można wyróżnić prawidłowo następujące po sobie etapy przemian (fazy rozwojowe) danego obiektu (układu), wykazujące obiektywnie stwierdzane różnicowanie się tego obiektu (układu) pod określonym względem2.

Za Marią Tyszkową możemy powiedzieć, iż rozwój zawsze dotyczy zmian, choć często ono utożsamiane jest z jednym z ich rodzajów. Oznacza on ciąg zmian (przemian, przekształceń) o określonym ukierunkowaniu niezależnie od tego, czy ich kierunek oceniany jest pozytywnie, czy też nie. Postęp oznacza zmiany prowadzące od stanów prostszych, niższych, mniej doskonałych do stanów wyższych, bardziej złożonych, doskonalszych. Zmiany o charakterze progresywnym z reguły są wartościowane pozytywnie3.

W poniższym rozdziale zajęłam się rozwojem psychicznym dzieci. Pojęcie rozwój psychiczny odnosi się do zmian układu jakim jest psychika i zachowanie się człowieka. Według Marii Żebrowskiej rozwój psychiki , która jest odzwierciedleniem obiektywnej rzeczywistości, należy rozumieć jako następujące okresowo, w rezultacie ilościowego wzrostu, zmiany jakościowe, tj. jako przebudowę całej odzwierciedlającej działalności rosnącego człowieka, jej doskonalenie się i komplikowanie. Zmiany te uwarunkowane są aktywnym gromadzeniem własnych doświadczeń, wzbogacaniem wiadomości, nabywaniem nawyków i umiejętności4.

Psycholodzy podzielili całe życie człowieka na okresy, czyli dokonali periodyzacji rozwoju psychicznego człowieka. W literaturze możemy spotkać różne jej rodzaje. Dla moich potrzeb przyjęłam periodyzację następującą:


  1. okres prenatalny – od poczęcia do narodzin

  2. wczesne dzieciństwo – od narodzin do 3. roku życia

    • niemowlęctwo – od narodzin do końca 1. roku życia

    • poniemowlęctwo - od 2. od 3. roku życia

  3. średnie dzieciństwo (wiek przedszkolny) – od 4 do 6 lat

  4. późne dzieciństwo (młodszy wiek szkolny) – od 7 do 10-12 lat

  5. adolescencja – od 10.-12. do 20.-23. roku życia

    • wczesna adolescencja (wiek dorastania) – od 10.-12. do 15. roku życia

    • późna adolescencja (wiek młodzieńczy) – od 16. do 20-23 roku życia

  6. wczesna dorosłość – od 20.-23. do 35.-40. roku życia

  7. średnia dorosłość (wiek średni) – od 35.-40. do 55.-60. roku życia

  8. późna dorosłość (wiek starzenia) – od 55.-60 roku życia i więcej5.

W tej pracy podjęłam się charakterystyki dzieci od 10. do 13. roku życia, a więc dzieci w okresie wczesnej adolescencji.

  1. Rozwój fizyczny.

U dzieci w późnym dzieciństwie zostaje prawie zakończony rozrost mózgu w sensie zwiększenia się jego ciężaru. W okresie wczesnej adolescencji następuje stały i długotrwały proces dojrzewania komórek mózgowych, co przejawia się w rozwoju różnorodnych funkcji mózgu, m.in. w trwałości związków warunkowych i szybkości automatyzacji.

Dzieci w tym wieku uczą się wykonywać precyzyjnie drobnych, wymagających dokładności czynności, bowiem ich mięśnie drobne nie są jeszcze do końca wyćwiczone. Potrzeba doskonalenia ruchu jest bardzo ważna. Później rozwój fizyczny, który polega także na rozwoju struktur i funkcji organizmu, obejmuje zmiany anatomiczne i fizjologiczne, więc zwiększenie się wysokości i ciężaru ciała, zmiany w proporcjach organów i ogólnym kształcie ciała oraz dojrzewanie fizjologiczne, a tu przede wszystkim dojrzewanie płciowe. Cechą wyróżniającą tek okres od innych jest to, iż następuje ogólne przyspieszenie tempa rozwoju w porównaniu z okresami poprzednimi.

Zmiany fizjologiczne organizmu rozpoczynają się znacznie wcześniej niż to można zauważyć. Za Ireną Obuchowską możemy powiedzieć, że obserwowalne fizjologiczne przemiany organizmu rozpoczynają się od tak zwanego skoku pokwitaniowego, czyli szybkiego wzrostu ciała, który u chłopców występuje przeciętnie między 12. a 15. rokiem życia i powoduje przyrost wysokości o około 20 cm, towarzyszy mu przyrost wago ciała o około 20 kg. U dziewcząt skok pokwitaniowy rozpoczyna się o około 2 lata wcześniej niż u chłopców, trwa krócej i jest mniej nasilony. Skok ten dotyczy zarówno układu kostnego i mięśniowego, jak i pozostałych części ciała6.

Wkrótce po zakończeniu skoku pokwitaniowego organizm uzyskuje dojrzałość płciową. Tempo dojrzewania płciowego u dziewczyn i u chłopców nie jest takie samo. U dziewczyn następuje ono około 2 lata wcześniej niż u chłopców. Jako moment dojrzałości u dziewczyn przyjmuje się pierwszą menstruację, która zależy od wielu czynników. Między innymi od warunków ekonomicznych rodziny, odżywiania, dziedziczności, konfliktów rodzinnych czy nieobecności ojca w rodzinie. Moment określenia dojrzałości u chłopców jest bardzo trudny. Pierwszym sygnałem seksualnej dojrzałości chłopców może być obecność spermy w moczu, a jest nim na pewno wystąpienie wytrysku nasienia, które często pojawia się podczas snu.

Poniżej przedstawiłam za Ireną Obuchowską fazy dojrzewania płciowego u chłopców i dziewczyn, ponieważ w tym okresie życia są one istotnym czynnikiem determinującym zachowanie się dzieci7.



Faza

Wiek typowy

(w latach)



Typowe cechy rozwoju płciowego

chłopców


przedpokwitaniowa

11 -13

Powiększenie jąder (pierwszy zwiastun pokwitania) oraz towarzyszące temu zmiany fizjologiczne skóry moszny; początek rozwoju owłosienia łonowego; zmiany proporcji ciała związane z przyspieszeniem wzrastania (skok pokwitaniowy), sylwetka „wyrostka”

Faza

Wiek typowy

(w latach)



Typowe cechy rozwoju płciowego

dziewcząt



przedpokwitaniowa

10 - 12

Rozwój piersi do postaci „pączka” (pierwszy zwiastun pokwitania); początek rozwoju owłosienia łonowego; zmiany proporcji ciała związane z przyspieszeniem wzrastania (skok pokwitaniowy), sylwetka „podlotka”

Środowisko społeczne jak i psychika danego człowieka, nadają fizjologicznym przemianom organizmu określone znaczenie, wpływając przez nie na sposób przeżywania okresu adolescencji. Jednakże to zmiany, które zauważa młody człowiek w swoim ciele są dla niego pierwszymi sygnałami, że oto kończy się jego dzieciństwo. Wielu młodych ludzi nie umie sobie z tym poradzić, co czasami wyrażają swoim zachowaniem.


2.Rozwój procesów poznawczych.
Ważnym aspektem procesu dorastania jest intensywny rozwój umysłowy, który wyraża się w doskonaleniu wszystkich funkcji poznawczych. Zmiany dotyczące czynności poznawczych są zazwyczaj rozpatrywane z dwóch punktów widzenia: w oparciu o koncepcję J. Piageta oraz z punktu widzenia procesów informacyjnych, czyli procesów, od których zależy nabywanie informacji, ich magazynowanie i przetwarzanie; mają one swój udział w myśleniu i rozwiązywaniu problemów.

Według Piageta sposób w jaki dorastający ludzie rozwiązują problemy, jak rozumieją samych siebie oraz innych, wynika z przejścia ze stadium operacji konkretnych do stadium operacji formalnych, które charakteryzuje się bardziej logicznym, abstrakcyjnym oraz mniej egocentrycznym myśleniem, operacje logiczne zaczynają być transponowane z płaszczyzny konkretnej manipulacji na płaszczyznę samych idei wyrażonych w jakimkolwiek języku, słownym czy symboli matematycznych, ale pozbawionych oparcia w percepcji, doświadczeniu czy przeświadczeniu8.

Tezy koncepcji Piageta potwierdzają badania wykazujące, że wraz z okresem dorastania rozwija się myślenie abstrakcyjne i logiczne, zdolność do refleksji oraz autorefleksji, do wrażeń natury moralnej, do perspektywicznego ujmowania zdarzeń oraz, że w tym czasie pojawia się zainteresowanie społeczne i polityczne. Jednak trzeba zauważyć, że rozwój myślenia formalnego trwa przez cały okres adolescencji, a optymalny poziom uzyskuje między 15. a 20. rokiem życia9.

Zmiany, jakie dotyczą czynności poznawczych, ujmowane z punktu widzenia procesów informacyjnych, zostały stwierdzone w licznych badaniach, w których stwierdzono, iż procesy te przebiegają o wiele szybciej u osób dorastających niż u dzieci. M. Przetacznikowa oraz S. Szuman stwierdzili, że spostrzeżenia dorastających są bardziej dokładne, wielostronne i ukierunkowane w porównaniu ze spostrzeżeniami dzieci10.





  1. Rozwój spostrzegania, uwagi i pamięci.

Oddzielenie od siebie podstawowych procesów poznawczych takich jak spostrzeganie, uwaga i pamięć, chcąc zbadać jeden z nich, jest bardzo trudne, ponieważ człowiek przejawiając jedną z aktywności poznawczych angażuje wiele różnych procesów. Poniżej scharakteryzowałam podstawowe zmiany zachodzące w procesie spostrzegania i zapamiętywania.

Zanim informacja, która dociera do człowiek zostanie przetworzona, musi zostać prawidłowo odebrana, czyli spostrzeżona.

Natomiast encyklopedia multimedialna podaje, iż jest to proces całościowego odzwierciedlenia rzeczy i zjawisk oddziaływujących w danej chwili na narządy zmysłowe jednostki. Zachodzi ono dzięki współdziałaniu poszczególnych analizatorów, w wyniku zdobytego doświadczenia i w powiązaniu z innymi procesami poznawczymi11. Zatem spostrzeganie jest procesem, za pośrednictwem którego nadajemy stałości i ciągłości przedmiotom i wydarzeniom w ciągle zmieniającej się rzeczywistości.

W okresie wczesnej adolescencji spostrzeganie jest na coraz wyższym poziomie. Spostrzeżenia stają się dokładniejsze, bogatsze w szczegóły oraz świadomie ukierunkowane. To wszystko jest możliwe dzięki temu, że poszczególne zmysły osiągają swój szczytowy rozwój, a co za tym idzie, jak twierdzi R. Łapińska i M. Żebrowska, doskonalenie się uwagi dowolnej i procesów myślowych umożliwia dokładniejszą analizę i syntezę spostrzeganej rzeczywistości12. Z ich pracy możemy się także dowiedzieć, iż w procesie spostrzegania coraz więcej miejsca zaczyna zajmować obserwacja, z jej najbardziej istotnymi cechami. Jest ona ukierunkowana, planowa oraz systematyczna. W tym okresie zmienia się także orientacja w przestrzeni i w czasie, która dokonuje się w związku z rozwojem spostrzeżeń, wyobrażeń oraz pojęć przestrzennych i czasowych.

Jednym z procesów poznawczych jest także uwaga, czyli koncentracja świadomości na jakimś przedmiocie, fakcie lub przeżyciu psychicznym. Za Szumanem można zdefiniować ją jako taki stan i poziom aktywności nerwowej, który przygotowuje oraz podtrzymuje sprawną pracę organizmu w zakresie jego poznawczej orientacji i celowej działalności w otaczającej rzeczywistości13.

U młodzieży można zaobserwować wzrost pojemności uwagi, która leży u podstaw procesów przetwarzania informacji i może powodować wzrost efektywności spostrzegania. Mają także oni wysoki poziom podzielności oraz selektywności uwagi, co oznacza, że potrafią odbierać informacje z dwóch różnych źródeł, potrafią odróżnić informację istotną od nieistotnej.

W koncepcji przetwarzania informacji główną rolę odgrywa pamięć. Bierze ona udział we wszystkich procesach poznawczych, a w szczególności w spostrzeganiu, uwadze i myśleniu.

Osoby dorastające w znacznej części zaczynają się posługiwać pamięcią logiczną (sensowną), jednak pamięć mechaniczna rozwija się nadal. W tym okresie zmienia się rola tych rodzajów pamięci. Większą rolę w zapamiętywaniu zaczyna odgrywać zrozumienie materiału – dzięki rozwijającym się zdolnościom myślenia abstrakcyjnego.

W tym okresie możemy też zaobserwować doskonalenie się procesów przetwarzania informacji. Następuje tu szybka reakcja na spostrzeganie, kodowanie informacji oraz ich wywoływanie z pamięci. Obserwuje się to głównie w zadaniach szybkościowych. Może to być spowodowane tym, że osoby chcą wykonać zadanie jak najszybciej, a nie jak najdokładniej.

Jak stwierdził Janusz Trempała, rozwój poznawczy człowieka ma charakter indywidualny i może być modyfikowany różnymi wpływami. Dające się wyróżnić wzory zmian rozwojowych w dużym stopniu zależą od czynników biologicznych, głównie od stanu neurofizjologicznego i wyposażenia genetycznego jednostki. Jednak zależą one także od indywidualnego doświadczenia i aktywności jednostki, które są konieczne w wykształceniu się pewnych zmian14. W tym okresie na rozwój poznawczy bardzo duży wpływ mają interakcje społeczne, a przede wszystkim rozmowy i możliwość aktywnego uczestnictwa w dyskusjach, a także coraz częstsza praca z komputerem, która jednak ma związek ze środowiskiem, w którym mieszka jednostka.


  1. Rozwój emocjonalny i społeczny.

Okres adolescencji różni się bardzo od innych okresów pod względem

emocjonalnym jednostki. Obserwując osoby w tym wieku możemy stwierdzić, że doświadczenia emocjonalne odgrywają bardzo dużą rolę.

Terminem emocje opisujemy szczególną grupę zjawisk, które są określane jako: uczucia, afekty, nastroje – związane z tym, że człowiek jest systemem reagującym na siebie i na swoje stosunki z otoczeniem. Jednak nie istnieje jedna prawidłowa i powszechna definicja emocji. Opisywana jest ona w przeróżny sposób. Jak przedstawia Helena Hurme, najczęściej charakteryzując ją podaje się cztery podstawowe jej komponenty: czynnik lub wydarzenie wzbudzające albo przyspieszające reakcję; fizjologiczne procesy związane z działaniem mózgu i pozostałych części układu nerwowego; pozytywne lub negatywne doświadczenie związane np. z tendencją do działania, motywacją, uczuciem; reakcje behawioralne wraz z ekspresją mimiczną15.

Jak ukazuje D. Doliński emocje mogą być wywołane przez następujące czynniki:


  1. czynniki neuronalne – wywołują emocje niezależnie od stymulacji środowiskowej;

  2. stymulacja sensomotoryczna – wywołują emocje np. przez dotyk, głaskanie, kołysanie;

  3. stymulacja hedonistyczna – emocje wywołują słodkie lub kwaśne substancje;

  4. systemy motywacyjne, takie jak cele i dążenia – źródłem emocji jest głód, pragnienie;

  5. procesy poznawcze – emocje wzbudzane są przez oświadczenia estetyczne związane z formą i treścią dzieł sztuki16.

Wyżej wymienione czynniki wywołują emocje na zasadach wyłączności lub współwystępują ze sobą. Część emocji powstaje w interakcjach z innymi ludźmi. H. Hurme podaje za Brethertonem, że wzory relacji z innymi osobami są przechowywane w pamięci i mogą się aktywizować w podobnych kontekstach nowego doświadczenia. Na przykład wzory wczesnego przywiązania w relacjach z rodzicami mogą wpływać na uczucia w stosunku do innych ludzi w późniejszym życiu17.

W okresie dojrzewania wzrasta okazywanie agresji oraz depresji. W tym czasie następuje bardzo silny wzrost wydzielania hormonów płciowych, które mogą mieć wpływ na zachowanie oraz emocje. Zmiany fizyczne, które występują w tym czasie wpływają na spostrzeganie samego siebie, prowadząc do depresji oraz wzrostu drażliwości i agresywności, co można zaobserwować przebywając z dorastającymi.

Regina Łapińska i Maria Żebrowska przyczyn i źródeł wzmożonej emocjonalności dorastających upatrują się w sferze fizjologicznej jak i w sferze rozleglejszych doświadczeń społecznych. Jako jej charakterystyczne cechy podają:

- intensywność i żywość przeżyć uczuciowych; przeżycia osiągają stopień wysokiego napięcia: smutek często ma charakter tragedii, a radość osiąga wysokie szczyty uniesienia;

- oscylacyjność między nastrojami krańcowymi; łatwość przerzucania się od radości do smutku, od entuzjazmu do zniechęcenia, od nadziei do rozpaczy;

- chwiejność emocjonalna; przejawianie się przeciwnych skłonności oraz upodobań: litościwość i dobro a okrucieństwo;

- ruchliwość uczuć; nietrwałe i łatwe przechodzenie od jednych stanów uczuciowych do innych;

- bezprzedmiotowość uczuć; doznawane uczucia często nie wiążą się z określonymi bodźcami18.

Okres wczesnej adolescencji jest postrzegany jako okres negatywny, ponieważ przeważają nastroje przykre, depresyjne, męczące; a na emocjonalną stronę życia psychicznego duży wpływ wywiera, jak już wcześniej wspomniałam, rozwój fizjologiczny.

W swojej pracy R. Łapińska i M. Żebrowska przedstawiły poglądy L. Colego, który przeżycia emocjonalne podzielił na 3 grupy:



  1. stany obronne – strach, lęk, niepokój, nieśmiałość, zakłopotanie, smutek, niesmak;

  2. stany agresywne – gniew, zazdrość, nienawiść, wrogość;

  3. uczucia pozytywne – miłość, wzruszenie, podniecenie, przyjemność, radość.

W okresie dorastanie najliczniej reprezentowaną grupą jest grupa pierwsza: stany obronne, które przejawiają się głównie w postaci zakłopotania i nieśmiałości. Przeżycia przyjemne w tym okresie wiążą się z zaspokojeniem potrzeby oparcia, miłości i czułości19.

Rozwój społeczny w okresie dorastania, który jest traktowany jako zmiana osobowości człowieka pod wpływem oddziaływań środowiska społecznego, przygotowującego młodego człowieka do uczestniczenie w życiu zbiorowym, jest ważnym aspektem w tym dojrzewaniu. Szczególnie ważne są związki interpersonalne z rodzicami oraz rówieśnikami.

W okresie wczesnej adolescencji stosunek młodych do rodziny ulega stopniowym zmianom, które możemy określić w trzech punktach:


  1. kryzys autorytetu rodziców – pojawia się jako rezultat wzrostu krytycyzmu na tle sprawności umysłowych w tym okresie; rodzice stają się zwykłymi ludźmi popełniającymi błędy, młodzi zaczynają szukać wsparcia u rówieśników;

  2. konflikty z rodzicami – konflikt pokoleń;

  3. osłabienie więzi emocjonalnych – co objawia się w unikaniu towarzystwa rodziców, odtrącaniu objawów czułości ze strony rodziców, zamykaniu się w sobie, sztywności, obojętności na kłopoty i cierpienia rodziców20.

Początki oddalania się dzieci od ich rodziców nie oznacza utraty więzi między nimi lecz jej zmianę. Chodzi tu o przejście od więzi opartej na zależności /w okresie dzieciństwa/ do więzi opartej na partnerstwie / w okresie późnej adolescencji/.

Dorastający coraz częściej wolą spędzać czas z rówieśnikami, z którymi mogą się wspólnie bawić i współdziałać. Na początku tego okresu można zauważyć wzajemną niechęć do siebie osób o odmiennej płci, tzw. antagonizm płci. Często jest to antagonizm pozorny, za którym kryje się zainteresowanie płcią przeciwną.

W tym wieku uczucia społeczne znajdują wyraz między innymi w tworzeniu związków rówieśniczych, które jak przedstawia I. Obuchowska, mogą być trojakiego rodzaju:

 paczki (kliki), czyli małe, blisko z sobą zżyte grupy, złożone najpierw z osób tej samej płci, później heteroseksualne. Członkowie paczki są zazwyczaj w tym samym wieku, mają zbliżone zainteresowania pochodzą z podobnego środowiska społecznego;

 grupy, które są liczniejsze, a kontakty między ich członkami oparte są na podobnych zainteresowaniach oraz orientacjach zawodowych;

 związki przyjaźni, obejmujące zazwyczaj jednego lub dwoje bliskich przyjaciół, z którymi kontakty są intensywne, oparte na lojalności i zaufaniu21.

W związkach rówieśniczych tworzy się poczucie wspólnoty, pragnienie wewnętrznego upodobnienia się (dzieci ubierają się i zachowują w podobny sposób, mówią młodzieżowym żargonem). Tworzą oni kulturę młodzieżową, która kształtuje tożsamość młodego człowieka. I, Obuchowska w swojej pracy przedstawia za D. Hamachekiem, siedem podstawowych funkcji grupy rówieśniczej:

- zastępowanie rodziny – w grupie dorastający czuje się bezpiecznie i ma

określony status;

- stabilizacja osobowości;

- wzbudzanie poczucia własnej wartości;

- określanie standardów zachowania – w grupie kształtują się nowe odniesienia

i powstają nowe formy zachowań, co przygotowuje do funkcjonowania w

szerszym społeczeństwie;

- zapewnienie „bezpieczeństwa wynikającego z liczebności” – grupa do

pewnego stopnia chroni przed przymusem ze strony dorosłych (pozwala na

podanie argumentu „skoro innym wolno, to dlaczego nie mnie?”);

- stwarzanie okazji do rozwijania społecznych kompetencji – wspólne

uczestniczenie w imprezach, dyskutowanie, podejmowanie zbiorowych form

aktywności stają się praktycznym ćwiczeniem społecznego funkcjonowania;

- stwarzanie warunków do przyjęcia wzorów i od ich naśladowania – czasami

grupa rówieśnicza dostarcza jedynych wzorów zachowania.

Rozwój społeczny jest tak samo ważny jak pozostałe gałęzie rozwojowe wcześniej opisane, dlatego tak ważny jest kontakt jednostki z innymi.


5. Rozwój moralny i kształtowanie się osobowości.
Dorastający często poddają ocenie postępowanie innych oraz swoje. W tym okresie przemiany psychiczne powodują, że postawy i przekonania przyjmują postać światopoglądu, który jest wtedy burzliwy, ofensywny i zmienny oraz ściśle związany z moralnością człowieka, czyli przyswajaniu przez jednostkę obowiązujących w danym systemie wartości i norm regulujących współżycie ludzi, jej własnej aktywności jaką przejawia w relacjach z innymi ludźmi.

I. Obuchowska podaje, iż Piaget stwierdził, że po charakterystycznym dla dzieciństwa stadium realizmu moralnego, w okresie dorastania młodzież osiąga stadium autonomii moralnej, w którym postępowanie uniezależnia się od opinii otoczenia, natomiast wyznaczają je intencje, wynikające z subiektywnej odpowiedzialności. Według niego rzeczywistą siłą kształtującą rozwój moralny jest współdziałanie z rówieśnikami, w wyniku którego powstaje wewnętrzna potrzeba traktowania innych ludzi w taki sposób, w jaki sami chcieliby być traktowani. Na podstawie teorii Piageta, L. Kohlberg wyróżnił przypadający na ten okres tzw. konwencjonalny poziom rozwoju moralnego, w którym jednostka kieruje się standardami należącymi do innych22.

Także wierzenia religijne odgrywają rolę w kształtowaniu się poglądu na świat. Jest to czas poszukiwania stosunku do Boga i religii, nierzadko jest to bunt, podważanie tradycji.

Okres dorastania jest czasem intensywnego poszukiwania własnej tożsamości i prób jej określenia, któremu często towarzyszy niepokój, poczucie zagubienia oraz radość i poczucie autonomii. I. Obuchowska wyróżniła poszukiwanie własnej tożsamości w ciągłości istnienia (np. przez sprawdzanie niezawodności miłości rodziców), w próbach zmieniania siebie (eksperymentowanie z samym sobą), w sprawdzaniu siebie (podejmowanie i realizowanie postanowień)23.

W tym czasie bardzo silnie rozwija się także osobowość. O rozwoju osobowości mówimy wtedy, gdy chcemy w sposób całościowy opisać i wyjaśnić obserwowane zmiany w zakresie funkcjonowania intelektualnego, emocjonalnego, motywacji, adaptacji do środowiska, kontaktów interpersonalnych i koncepcji siebie24. Na jej rozwój wpływa zarówno dziedziczność (geny), jak i środowisko, w którym jednostka się wychowuje.

Wraz z początkiem adolescencji jednostka usiłuje zrozumieć kim jest, kim była i kim może się stać. Stara się ustalić istotne dla siebie wydarzenia, wydobyć pozytywne i negatywne doświadczenia. Zaczynają się formułować osobiste przekonania i system wartości, człowiek zaczyna zadawać pytania o dobro i o zło, o to, co jest wartościowe, a co nie, czym jest prawda, jakie są normy moralne.

W tym czasie bardzo ważne jest to z kim jednostka się spotyka, jakie ma wzorce osobowe w domu rodzinnym i w środowisku, które go otacza. Ważne są także motywy działania jednostki, ukierunkowane przez środowisko domowe oraz lokalne.

Z podanej wyżej charakterystyki wynika, że procesy rozwojowe w tym wieku sprawiają, iż dzieci zaczynają mieć wiele kłopotów i problemów z dostosowaniem swojego postępowania do nowych sytuacji i ról społecznych. Dlatego zachowanie się jednostek w tym okresie często odbiega od stawianych jej wymogów i przybiera niepożądane formy. Jeżeli formy te są w sprzeczności z założeniami wychowawczymi i utrzymują się przez dość długi czas, możemy mówić o trudnościach wychowawczych, które występują z różną siłą i przybierają różne formy. U jednych pojawiają się szybko i nagle znikają, a u innych trwają długo, czasami nawet przez cały okres dojrzewania.

Opisany powyżej rozwój dziecka w wieku szkolnym pozwoli dokładniej zrozumieć zachowania agresywne występujące często w tym wieku, które są ogólnie scharakteryzowane w rozdziale drugim.



  1   2   3   4   5   6


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna