Ingresywność I inchoatywność jako początkowe rodzaje czynności a kwantyfikacja predykatów w zdaniu



Pobieranie 112,05 Kb.
Data23.02.2018
Rozmiar112,05 Kb.

Natalia Kotsyba

Instytut Slawistyki PAN

Warszawa

Ingresywność i inchoatywność jako początkowe rodzaje czynności a kwantyfikacja predykatów w zdaniu (na przykładzie języka ukraińskiego)

Semantyczna kategoria określoności zwykle kojarzona była wyłącznie z użyciem rodzajników w odpowiednich językach. Nic więc dziwnego, że sprowadzała się do opisu znaczeń frazy nominalnej. W związku z nieodpowiedniością, mówiąc językiem gramatyki transformacyjnej, struktur powierzchniowej (forma) i głębokiej (znaczenie), oraz tradycyjnym kierunkiem opisywania języka ze strony formy w kierunku znaczenia, a nie odwrotnie, kategoria określoności nie była opisywana na poziomie frazy werbalnej. Pierwszą próbą był opis głównie na materiale języka bułgarskiego, który posiada rozmaite formy aspektowo-czasowe, więc jest stosunkowo bogato gramatykalizowany, i dlatego bardziej przejrzysty pod względem relacji forma-znaczenie w dziedzinie predykacji [Koseska-Toszewa, 1991, 2007].


Definicja znaczenia określoności dla frazy werbalnej

Teorie logiczne, w których predykaty / zbiory są kwantyfikowane, stały się bazą metodologiczną tych badań. Kategorię określoności rozpatrujemy na podstawie wymienionych opracowań jako odzwierciedlenie kwantyfikacji logicznej zakresowej w języku naturalnym. Jednostkowość frazy werbalnej można przedstawić następująco: „Istnieje unikalne/ dokładnie jedno zdarzenie/ sytuacja w przeszłości, przyszłości lub równolegle do czasu wypowiedzi takie, że może być reprezentowane P(x)”. Egzystencjalność: „Istnieje przynajmniej jedno zdarzenie/ sytuacja w przeszłości lub przyszłości takie, że może być reprezentowane P(x)”. Ogólność, według Violetty Koseskiej-Toszewej [Koseska-Toszewa, 1991:121], reprezentowana jest formułą: „Zawsze, kiedy coś jest A, to coś jest też B”.


Środki wyrażania określoności na poziomie frazy werbalnej

Wiadomo, że znaczenia wysoce abstrakcyjne są przeważnie wyrażane środkami gramatycznymi (morfologicznymi i składniowymi), ale czasami także odzwierciedlane za pomocą leksyki. Np. czas może być wyrażany gramatycznie lub leksykalnie (Pojadę do Londynu vs Jutro jadę do Londynu). Aspekt w językach niesłowiańskich, a niekiedy i słowiańskich, często jest wyrażany jedynie przez kontekst [Karolak, 2001]. Co się tyczy kategorii określoności, to w języku bułgarskim jednostkowość na poziomie frazy werbalnej jest wyrażana m.in. za pomocą formy aorystu zarówno od czasowników dokonanych, jak i niedokonanych, a egzystencjalność za pomocą formy imperfektu od czasowników niedokonanych [Koseska-Toszewa, 1991, 1999, 2007]. W przypadku języków, które nie posiadają tak rozbudowanego zestawu form aspektowych i temporalnych, określoność frazy werbalnej może być wyrażana także za pomocą innych środków językowych, jak np. Aktionsart (rodzaj czynności).


Rodzaj czynności, nie przypadkowo także nazywany aspektem leksykalnym, znajduje się między gramatycznym a leksykalnym poziomem języka. Ograniczenia na użycia czasowników w wybranych rodzajach czynności w kontekstach określonych bądź nieokreślonych są nieco ściślejsze, niż w przypadku aspektu gramatycznego, dlatego uważamy, że warto kategorię aspektu leksykalnego rozpatrzyć z punktu widzenia jej korelacji z kwantyfikacją na poziomie frazy werbalnej. Spróbujemy zatem zobaczyć tę relację na przykładzie jednego z rodzajów czynności, mianowicie początkowości.
Początkowość jest semantyczną kategorią rodzaju czynności, która, jak widać z samej nazwy, oznacza zdarzenie, które jest początkiem pewnego stanu. Np., Natalia Awiłowa definiuje kategorię początkowości (начинательность) jako znaczenie początku czynu [Awiłowa 1975, 271]. Razem z finitywnością początkowość należy do fazowych rodzajów czynności. Dyskusje na temat klasyfikacji rodzajów czynności w ogóle toczą się od lat, i wciąż brak zgody wśród badaczy co do podstawowego zestawu kategorii. Niektórzy z nich (Ziemskaja, Uljanow, Fortunatow, Winogradow) rozróżniają dwa podtypy początkowości: ingresywny oraz inchoatywny. Natomiast Kalina Iwanowa podobnego rozróżnienia dla języka bułgarskiego nie przeprowadza [Iwanowa 1974]. Podstawą formalną rozróżnienia ingresywności i inchoatywności według Awiłowej jest następujący test transformacyjny: wyrażenia inchoatywne możemy przekształcić na wyrażenie z fazowym czasownikiem zacząć oraz formą bezokolicznikową źródła słowotwórczego derywatu inchoatywnego, np. ros. забегал = начал бегать. Czasowniki ingresywne według niej nie pozwalają na takie transformacje. Test ten sprawdza się w wielu przypadkach, np. można powiedzieć:

ukr. Він захворів три роки тому (Zachorował trzy lata temu) – inchoatyw.



Він вчора захворів на грип (Wczoraj rozchorował się na grypę) – ingresyw.

Він почав хворіти три роки тому (Zaczął chorować trzy lata temu) – inchoatyw.

Natomiast następujące zdania, zarówno polskie, jak i ukraińskie, nie brzmią naturalnie:

?Він вчора почав хворіти на грип (?Wczoraj zaczął chorować na grypę) – ingresyw.

Jak widać z przykładów, można mówić nie tylko o leksemach czasownikowych reprezentujących inchoatywność/ingresywność, ale także o różnych użyciach tych leksemów.



Z punktu widzenia semantyki (a rodzaje czynności są ostatnio uznawane raczej za kategorię semantyczną, a nie morfologiczną), rozróżnienie wspomnianych podkategorii początkowości nie wydaje się być wystarczająco klarownym. Władimir Winogradow definiuje ingresywność jako „osiągnięcie wyniku w procesie pojawienia się zjawiska”, lub „czas wyniku w nastąpieniu cechy”1 [Winogradow, 519]. Uljanow opisuje różnicę między ingresywnością a inchoatywnością jako długość trwania cechy. „Ингрессивные основы означают наступление целого времени признака в его недлительности” (podkreślenie N. K.), np. пойти, побежать; natomiast „инхоативная начинательность означает наступление начального момента в длительном времени признака” (podkreślenie N. K.), np. забегать, заговорить, заходить [Awiłowa, 272-3]. Autor jednak zaznacza „rozmytość granic między tymi pojęciami” [ibid.]. Ostatnie trzy przykładowe czasowniki są także niejednoznaczne, ponieważ w każdym z przypadków możemy mówić o początku zarówno krótkiej czynności, jak i pewnego przyzwyczajenia.
Zarówno formalna, jak i semantyczna klasyfikacje mają charakter „techniczny” i podział na kategorie powinien być uzasadniony pewnym celem badawczym, dla którego dane rozróżnienie mogłoby być pomocne. W naszym przypadku rozróżnienie na ingresywność i inchoatywność wydaje się słuszne ze względu na to że, jak postaramy się pokazać niżej, wspomniane rodzaje czynności wykazują się różnym „zachowaniem kwantyfikacyjnym” w zdaniu. Nie ulega jednak wątpliwości, że tę intuicyjną definicję inchoatywności jako zdarzenia – „początkowego momentu cechy w czasie ciągłym/ trwałym” – należy nieco uściślić, ponieważ pojęcie „krótkości/długości” jest bardzo subiektywne.
Początkowość ogólna jest funkcją semantyczną do predykatu użytego w pewnym znaczeniu temporalnym, które to znaczenie może wyznaczać kwantyfikację predykatu/frazy werbalnej. W ten sposób implicytne znaczenie określoności predykatu głównego może dostać eksplikację w przypadku łączenia go ze znaczeniem początkowości, która, w zależności od założonego znaczenia temporalnego może realizować się jako inchoatywność bądź ingresywność.
Zauważona wyżej różnica w znaczeniu inchoatywności i ingresywności wydaje się korelować z rozróżnieniem pomiędzy predykatami Scenicznymi (epizodycznymi) i Indywidualnymi (charakteryzującymi), wprowadzonym przez Gregoriego Carlsona [1977], zainspirowanego przez prace Donalda Davidsona, w integrowanej teorii predykatów denotujących typy ("an integrated theory of kind-denoting predicates”)2. Rozróżnienie ma u swoich podstaw znaczenie leksykalne czasownika, które jednak nie jest absolutne. Jak pokazują rozważania Carlsona [Carlson 1977, 1989], w zależności od poziomu abstrakcyjności predykatu, który wykonuje funkcję podmiotu (czy jest to konkretny indywiduum, czy typ), ten sam czasownik może realizować się w jednej bądź innej kategorii, przechodząc przez semantyczną operację „generalizacji”. Korelacja nie oznacza identyfikowania. Jeżeli chcielibyśmy uściślić relację inchoatywności/ingresywności i Sceniczności/Indywidualności, to leksemy przedstawiające te pierwsze łączą w sobie znaczenie początkowości i tych drugich. Faktycznie możemy uważać inchoatywne realizacje leksykalne podzbiorem predykatów Indywidualnych, a ingresywne podzbiorem predykatów Scenicznych rozumianych jako leksemy, które typowo te predykaty przedstawiają. W literaturze przedmiotu używa się wymiennie tych terminów odnośnie predykatów wyrażających stricte początkowość i predykatów złożonych semantycznie, gdzie początkowość jest dodana do znaczenia podstawowego i wyrażana np. za pomocą prefiksu, albo nie rozróżnia się tych sytuacji w ogóle. Udając się do pewnego uproszczenia, mówiąc o czasownikach (formie), też nie rozróżniamy sytuacji prostych i złożonych. Mówiąc o znaczeniu początkowości mamy na myśli tylko zdarzenie otwierające stan.

Indywidualność czy Sceniczność predykatów dotyczy bardziej absolutnej relacji temporalnej między pojęciami, wyrażającymi odpowiednio podmiot i orzeczenie, niż natury temporalnej samego orzeczenia. W przypadku, kiedy podmiot jest wyrażany pojęciem trwałym w czasie (która to trwałość jest oczywiście względna, ale ocena zazwyczaj jest uwarunkowana antropocentrycznie), a orzeczenie opisuje pewien epizod z istnienia owego podmiotu, mamy do czynienia z predykatem Scenicznym. W przypadku, kiedy podmiot jest wyrażany zdarzeniem (najczęściej jest to jakiś dewerbatyw, ale niekoniecznie), a orzeczenie koreluje z nim w czasie trwania, mamy do czynienia z predykatem Indywidualnym. W ten sposób ten sam czasownik, w zależności od rodzaju podmiotu, z którym może się używać w zdaniu, może występować jako predykat Sceniczny bądź Indywidualny.


Prace Carltona poświęcone opisom predykatów Scenicznych i Indywidualnych nie wydają się być zainspirowane przez użycie hiszpańskich czasowników posiłkowych ser i estar, ale te właśnie użycia chyba najlepiej odzwierciedlają formalnie pojęcia Sceniczności i Indywidualności.

Gramatyki hiszpańskie3 opisują następujące sytuacje użyć czasownika posiłkowego ser:



  1. godzina, dzień, data

  2. miejsce pochodzenia

  3. zajęcie

  4. narodowość

  5. afiliacja religina bądź polityczna

  6. materiał, z którego cos jest zrobione

  7. posiadanie

  8. stosunek jednej osoby wobec innej

  9. niektóre wyrażenia bezosobowe

  10. gdzie zdarzenie ma miejsce

  11. jakości stałe

Porównajmy je z użyciami estar:

  1. lokalizacja geograficzna albo fizyczna

  2. stan albo kondycja

  3. wiele wyrażeń idiomatycznych

  4. grupa czasów progresywnych (Continuous, także oznacza sytuacje tymczasowe - NK)

Podane użycia (z wyjątkiem mało mówiących pozycji 9 z ser i 3 z estar) można pogrupować według podmiotu. Większość pozycji ser dotyczy osób: 2-5, 7-8, 11; 1 i 10 dotyczą zdarzeń, 6 (a także 11) dotyczy przedmiotów. Z wyjątkiem możliwości użycia estar ze stałymi lokalizacjami fizycznymi (co możemy uznać za przypadek idiomatyczny), ogólna różnica między użyciem ser i estar dotyczy stałości czy tymczasowości cechy w stosunku do podmiotu.

Opisy użyć ser i estar w gramatykach hiszpańskich dobrze pokazują, że użycie czasowników (oraz przymiotników czy rzeczowników w funkcji części orzeczenia złożonego) jest zróżnicowane jakościowo. Są wyrazy, które nie łączą się z którymś z nich wcale ze względu na znaczenie leksykalne, są także takie, które mogą łączyć się z każdym, ale przy tym zachodzi zmiana znaczenia. Por.:



El profesor está aburrido. (Profesor jest znudzony.) vs El profesor es aburrido. (Profesor jest nudziarzem.)
La manzana está verde. vs La manzana es verde. (Jabłko jest zielone. w obu przypadkach)

W pierwszym przypadku mamy do czynienia z jeszcze zielonym (niedojrzałym) jabłkiem. W drugim – z zielonym rodzajem jabłek. Pozielenienie czy poczerwienienie jabłka w pierwszym przypadku jest możliwe i może być przykładem inchoatywności. W drugim przypadku będzie to niemożliwe, jeżeli tylko nie dotyczy całego rodzaju jabłek, który został poddany mutacjom genetycznym (wówczas też będzie to przypadek inchoatywności). Kolor jabłka, w odróżnieniu od koloru twarzy człowieka, zmienianego pod wpływem emocji, nie może zmieniać się często, dlatego tylko w przypadku człowieka możemy mówić o ingresywności przy zmianie koloru.


Czasami różnica w użyciu jest uwarunkowana nastawieniem i światopoglądem mówiącego, np. w przypadku casada (zamężna), które może być użyte zarówno z ser, jak i estar w zależności od tego, czy mówiący uważa ślub za stan tymczasowy czy „dożywotni”. W ten sposób, podział pomiędzy znaczeniem inchoatywnym a ingresywnym także staje się w pewnym stopniu kwestią pragmatyki, a nie semantyki.
Empiryczne badanie inchoatywności

W celu wyodrębnienia grupy inchoatywów i ingresywów oraz porównania ich zestawów zbadaliśmy definicje czasowników z SUM, zawierające wyrażenie починати (zaczynać). W wyniku tego otrzymaliśmy grupę inchoatywów z podziałem na następujące klasy semantyczne: zmiana przekonań повірити, początek działalności zawodowej замайструвати, завчителювати, вдаритися zmiana stylu życia замандрувати, загуляти, завештатися, закопатися (zacząć prowadzić samotnie życie), zmiana przyzwyczajeń, także nałogowych запити, запиячити, взятися за, zmiany w charakterze запаношитися, зажирувати, зарозумітися, завеличатися.


Jeżeli ograniczyć się do podmiotów osobowych, inchoatywy zazwyczaj są czasownikami opisującymi zmiany stanów o znaczeniu „biograficznym”, gdzie życie jest psychologicznie ważnym okresem czasu. Czas trwania stanu, który następuje po „tytułowym” zdarzeniu rozpoczęcia, koreluje z czasem trwania samego podmiotu. Z jednej strony nie może on być dłuższy, niż czas istnienia subiekta, z drugiej zaś nie ma możliwości uniwersalizacji tego stanu bez zmiany nacechowania, które dodaje pojęcie psychologicznie ważnego odcinku czasu. Dlatego treść wypowiedzeń z większością czasowników inchoatywnych (przyosobowych) nie zostanie zmieniona po dodaniu вперше (po raz pierwszy w życiu): Дитина заговорила4/ пішла в рік. (W języku polskim te znaczenia eksplikują się w sposób deskryptywny – Dziecko zaczęło mówić/chodzić mając jeden rok.) Obaj czasowniki mają także znaczenia ingresywne, które są o wiele częściej używane. Inchoatywem absolutnym jest czasownik народитися (urodzić się), ponieważ to zdarzenie rozpoczyna stan, który jest współbieżny w czasie ze stanem trwania/istnienia X obiektywnie, czyli życie. Większość czasowników o znaczeniu inchoatywnym oznaczają rozpoczęcie stanu, który jest krótszy od czasu istnienia X, ale nie może być powtórzony, np. nauczenie się czegoś (czasami taka niemożliwość trzyma się wyłącznie na subiektywnych przekonaniach mówiącego, ale rozbieżności z przekonań z obiektywną rzeczywistością nie są przeszkodą funkcjonalną). Taki stan może być np. pewną zdolnością i najczęściej wyrażany jest poprzez odniesienie się do czynności, która jest czyimś nawykiem, np. prowadzenie samochodu; tata prowadzi od lat. Wyrażenie modalne potrafi jest zwykle w użyciu opuszczane i dopiero z kontekstu dowiadujemy się, czy mówimy o czynności czy o umiejętności. W ten sposób w języku funkcjonują homonimiczne formy ingresywne i inchoatywne: сів за кермо, повів машину. Przyjmujemy zatem, że struktura semantyczna inchoatywu zawiera temporalny znacznik „po raz pierwszy w historii X/ od dłuższego czasu”, który w konkretnej realizacji zdaniowej z podmiotem, nie będącym typem czy zbiorem, wchodzi w konflikt z wyrażeniami kwantyfikacji uniwersalnej czy egzystencjalnej, ponieważ zasadniczo jest określony poprzez ów podmiot.

W przypadku inchoatywności skupiamy uwagę również na stanie, który poprzedzał zdarzenie rozpoczęcia stanu „głównego”. Psychologicznie może to być związane z „dłuższym trwaniem w czasie” z tego powodu, że kiedy w człowieku zachodzi jakaś zmiana ważnego dla niego stanu, będącego np. przyzwyczajeniem (palenie, jak również rzucanie palenia), lub kiedy nauczymy się czegoś nowego (chodzić – od dziecka, czy ponownie po ciężkim wypadku), potrzebujemy więcej wysiłku i czasu, żeby przyzwyczaić się do nowego stanu i zapomnieć o starym (w sensie nie absolutnym, lecz „nie myślenia o tym”). W znaczeniu inchoatywów ważna jest zmiana stanów, natomiast w znaczeniu ingresywów ważny jest stan, który następuje, czyli rezultat zmiany stanów. Spróbujemy zapisać te znaczenia za pomocą aparatu kategorialnego sieci Petriego, wprowadzając modalne znaczenie pojęcia psychologicznie ważnego okresu (czyli pewną wartość aksjologiczną), które pokazujemy zakreślaniem dodatkowego stanu (kółka) w przypadku inchoatywów i pozostawianiem tego stanu „bez akcentu” przypadku użyć ingresywnych. Zgodnie z tradycją [por. ; Koseska-Toszewa i Mazurkiewicz 1994; Koseska-Toszewa, 1999, 2007], w przedstawieniu znaczeń gramatycznych w sieciach Petriego kwadraty oznaczają zdarzenia, kółka oznaczają stany, a strzałki między nimi ustalają kolejność zdarzeń. Pierwszy zacieniony kwadrat w każdym schemacie przedstawia zdarzenie, które rozpoczyna stan będący w centrum uwagi, czyli nazywany osnową czasownika. Stan ten jest zaznaczony zacienionym kółkiem. W przypadku ingresywności zatem zawsze mamy połączenie zdarzenia i stanu, w przypadku inchoatywności dochodzi także stan, który miał miejsce przed „imiennym” zdarzeniem rozpoczynającym. Kółko w kratkę oznacza stan wypowiedzi, który, jak widać może być równoległy bądź odległy w czasie (późniejszy) od omawianych rozpoczętych stanów. Dodatkowe zacienione kółka w przykładach z plusquamperfektem oznaczają stany referencyjne. Nie zakreślone zdarzenia (kwadraty) i stany (kółka) reprezentują kontekst oraz połączenie między akcentowanymi (omawianymi) stanami, zdarzeniami czy ich kombinacjami.

Różnicę między ingresywnością i inchoatywnością możemy przedstawić za pomocą sieci Petriego w sposób następujący:

rys. 4 – INGRESYWNOŚĆ




rys. 4a – INGRESYWNOŚĆ w znaczeniu czasu perfektu ???



Він вже заснув (On już zasnął).

rys. 4b – INGRESYWNOŚĆ w znaczeniu czasu praeterytalnego



Він заснув о сьомій (On zasnął o siódmej).

rys. 4c – INGRESYWNOŚĆ w znaczeniu czasu zaprzeszłego



Він був вже заснув, але щось його розбудило (On był już zasnął, ale coś go obudziło).

rys. 5 – INCHOATYWNOŚĆ



rys. 5a - INCHOATYWNOŚĆ w znaczeniu czasu perfektu (por. rys. 3)



Він запалив (On zaczął palić papierosy).



Він був почав палити, але потім кинув.

(użycie ograniczone)

rys. 5b - INCHOATYWNOŚĆ w znaczeniu czasu zaprzeszłego

Sposoby wyrażania ingresywności i inchoatywności w języku ukraińskim i niektóre ograniczenia formalne
Ograniczenia słowotwórcze

W języku ukraińskim kategoria ingresywności jest wyrażana głównie poprzez dokonane formy czasownikowe, tworzone z nietranzytywnych form niedokonanych, wzbogaconych o prefiksy за- lub п(о)-: захворіти – zachorować, піти - pójść, побігти - pobiec; забігати, заговорити, заходити – zacząć, odpowiednio, biegać, mówić, chodzić. Inchoatywy często mają te same formy, jeżeli utworzone zostały drogą rozszerzenia metonimicznego od ingresywów. Nieliczne inchoatywy zostały zleksykalizowane osobno. Jeżeli rozważyć np. także język polski, gdzie istnieją leksemy inchoatywne zaistnieć, zacząć, zadnieć, których odpowiedników słowotwórczych nie znajdziemy w ukraińskim czy rosyjskim, widać że leksykalizacja na poziomie inchoatywnym jest bardziej zróżnicowana. Podobnie do wspomnianego wyżej testu Awiłowej, świadczy to o tym, że słowotwórstwo inchoatywów ma charakter mniej systemowy (co byłoby zgodne z ogólnym twierdzeniem nacechowania predykatów Indywidualnych w przeciwstawieństwie do Scenicznym).


Możliwości transformacyjne
Kategoria ingresywności może być wyrażana analitycznie za pomocą czasownika fazowego почати (zacząć) i formy bezokolicznika – słowotwórczego źródła leksemu początkowości. Istnieją również konstrukcje eliptyczne z rzeczownikami odczasownikowymi: в плач, в сльози, в крик, itp. – dosł. w płacz, we łzy, w krzyk, które w zdaniu zajmują pozycję orzeczenia. Ostatnie są zarezerwowane wyłącznie dla ingresywności.

Ukr. Я до неї по-доброму, а вона відразу в крик.

Pol. dosł. Ja do niej po dobremu, a ona od razu w krzyk.

W odróżnieniu od użyć ingresywnych, w przypadku użyć inchoatywnych czasownik-kompensator pozostaje w zdaniu, a jego opuszczenie jest nacechowane.



Він пішов у вчителі, вдарився у політику.
Przykłady przejściowe, metaforyczne

Niektóre czasowniki w połączeniu z rzeczownikami o znaczeniu temporalnym albo czynnościowym (ostatnie są zwykle derywowane morfologiczne albo przynajmniej semantycznie od czasowników) przekazują znaczenie ingresywności w stosunku do faktycznych wykonawców czynności, ale formalnie są inchoatywne:

ukr. По селу пішов поговір (UPM).

Як постука нічка темна у віконце знов... (z folkloru).

Powyższe przykłady są ingresywne z punktu widzenia antropologii językowej (ludzie zaczęli plotkować; zrobiło się ciemno). Są to także przykłady personalizacji (plotki idą, noc puka). W stosunku do rzeczywistych (gramatycznych) podmiotów zdarzeniowych są to użycia inchoatywne.


Następujące konstrukcje z pojęciami poziomu Indywidualnego są użyte metaforycznie:

Ukr. У Матрохи раптом з’явився слух, зір і прорізався голос (UPM).

Jest to inchoatywność tylko formalna, ponieważ mamy do czynienia z użyciem ironicznym – pojawiła się nie zdolność, tylko jej przejaw, a więc należy interpretować te znaczenia jako ingresywne.
Ukr. В потоці завелися риби (UPM, 129).

To zdanie jest przykładem funkcji inchoatywnej od predykatu Generycznego, por. [Carlson], tzn. появилися і водяться.


Ograniczenia temporalne
Od leksemów o znaczeniu inchoatywnym nie tworzy się form przeszłych niedokonanych, nie używa się ich także w znaczeniu czasu teraźniejszego. Typowymi dla inchoatywów są użycia: w znaczeniu perfektu (zawsze jednostkowe); czasu zaprzeszłego (jednostkowe), z nieindykatywnych – w znaczeniu czasu przyszłego, (które rezerwuje miejsce dla egzystencjalności, ale jak wspominaliśmy wcześniej, ograniczamy się tutaj do kontekstów indykatywnych).

W formie czasu teraźniejszego inchoatyw może być używany tylko w połączeniu z podmiotem Generycznym:

por. Дитина йде в рік. w znaczeniu „zazwyczaj dzieci zaczynają chodzić mając rok”.

*Ця дитина йде в рік.

W kontekstach kwantyfikacyjnie neutralnych inchoatywy nie dopuszczają użycia ogólnego.




Forma

znaczenie

kwantyfikacja

Przykład

czas teraźniejszy

n/d

habitualne

perfektu


ogólna słaba

jednostkowa



йде – idzie

ходить(3) - chodzi

czas przeszły

dok

perfektu


jednostkowa

пішовposzedł (rys. 5a)

(Після смерті дружини) він запалив.

czas zaprzeszły

dok

aorystu


jednostkowa

пішов був – był poszedł (rys.5b)

Після смерті дружини він був запалив, а тепер знову кинув.

Leksemy o znaczeniu ingresywnym mogą tworzyć formy niedokonane (imperfektywizacja wtórna) i być używane w formie czasu teraźniejszego w znaczeniu habitualnym, także w połączeniu z indywidualnym podmiotem jednostkowym. Formy niedokonane, utworzone od ingresywów, tracą sem początkowości, i niektórzy badacze [Karolak, 2000] nie zaliczają ich do samych ingresywów. Uljanow zaznacza, że w literaturze pięknej takie czasowniki służą jako mocne środki stylistyczne [Awiłowa, 280].

Natomiast formy dokonane ingresywów, w odróżnieniu od inchoatywów, nie zawsze występują w formie czasu przeszłego w znaczeniu perfektu. Możliwe są użycia ingresywnych form dokonanych w znaczeniu praeterytalnym (imperfektu), które może być kwantyfikowane egzystencjalnie.


Forma

znaczenie

kwantyfikacja

przykład

czas teraźniejszy

n/d

habitualne

praeterytalne--naracyjne



ogólna mocna

jednostkowa

/egzystencjalna


запалює вечорами

Приходить з роботи, запалює цигарку, а тут - дзвінок

czas przeszły

Dok

perfektywne

praeterytalne



jednostkowa

jednostkowa

/egzystencjalna


Він запалив, і в хаті стало повно диму

Пішов на балкон, запалив, потім почитав... (rys. 4a i 4b)

czas zaprzeszły

Dok

aorystywne

jednostkowa

jednostkowa

/egzystencjalna


Пішов був – był poszedł (rys. 4c)

Wyłącznie jednostkowo ingresywy mogą być kwantyfikowane tylko w znaczeniach perfektu i aorystu, w pozostałych wypadkach ich kwantyfikacja jest uzależniona od kontekstu, przy czym te same formy, które są używane dla znaczenia perfektu i aorystu, mogą występować w innych znaczeniach z niedopowiedzianą kwantyfikacją. Ponieważ znaczenia aorystu i perfektu uważane są za wykładniki jednostkowości, np. według [Koseska-Toszewa, 1991], sądzimy, że właśnie one, a nie znaczenie leksykalne ingresywów decydują o statusie kwantyfikacyjnym.


Wnioski

Przedstawiony rodzaj czynności, mianowicie początkowość, pokazuje, że istnieje pewna zależność między jej semantyczną podkategorią inchoatywności a użyciem czasowników, należących do niej, pod względem kwantyfikacji zakresowej. Nie została stwierdzona natomiast taka zależność w przypadku podkategorii ingresywności. Sądząc z zachowania opisanych czasowników, inchoatywy są funkcją od predykatów Indywidualnych, a ingresywy – od Scenicznych. Ten fakt wyjaśnia osobliwości ich kwantyfikacji. Zatem, inchoatywów będzie dotyczyć wszystko, co zostało powiedziane o predykatach Indywidualnych, a ingresywów – wszystkie reguły, związane z predykatami Scenicznymi.


Analogia korelacji inchoatywności/ingresywności z pojęciami Sceniczności/Indywidualności oraz użyciem hiszpańskich ser i estar jest na razie hipotezą i potrzebuje zbadania reprezentatywnej ilości materiału w językach wschodniosłowiańskich i hiszpańskim, ale jak dotąd nie znaleźliśmy przykładów przeczących tej analogii. Wymienione zestawy kategorii wyodrębniane są na poziomie użycia, a nie leksykalnym. Dlatego we wszystkich przypadkach przeciwstawienie morfologiczne par jest względne, np. z powodów możliwej transpozycji znaczenia. Nie mniej zestawy leksykalne dla każdej przeciwstawianej kategorii są różne i te różnice formalne można wykorzystać dla automatycznego wyznaczania kategorii semantycznych wyrażanych przez dane formy. Rodzaje czynności są kategoriami semantycznymi, zawierającymi cechy, które mogą nakładać restrykcje na użycie niektórych rodzajów kwantyfikacji logicznej. Uzasadnione jest więc badanie kategorii gramatycznych w oparciu o znaczenie leksykalne wyrazów.

Literatura:


Carlson, Gregory (1977): A unified analysis of the English bare plural [w:] “Linguistics and Philosophy”,1:3, 413-458.

Carlson, G. (1989): On the semantic composition of English generic sentences. In G. Chierchia, B. H. Partee, and R. Turner (Eds.), Properties, Types and Meaning: Semantic Issues, Volume 2 of Studies in Linguistics and Philosophy, pp. 167–192. Kluwer Academic Publishers.

Karolak, S., 2001, Argumenty na rzecz pojęciowej tożsamości aspektu i rodzajów czynności [w:] Od semantyki do gramatyki, s. 475-499. Warszawa, SOW.

Kattán-Ibarra Juan, Christopher J. Pountain, Modern Spanish Grammar. A practical guide. Routledge, London & New York, 2003.

Katz, G. & Zamparelli R. (2005): Genericity in Natural Language, ESSLLI 2005, lecture notes. http://www.cogsci.uni-osnabrueck.de/~gkatz/ESSLLI2005/genericity.html

Koseska-Toszewa V., Gargov G., The Semantic Category of Definiteness/Indefiniteness in Bulgarian and Polish. Warszawa, SOW, 1991.

Koseska-Toszewa, V., Mazurkiewicz, A., 1994, Les reseaux de Petri et la description de la temporalite et la modalite dans les langues naturelles w: „Etudes Cognitives”, vol. 1, s. 89-112. Warszawa, SOW.

Koseska-Toszewa, V., 1999, O wieloznaczności wyrażeń kwantyfikujących w językach bułgarskim i polskim [w:] „Prace Filologiczne”, tom XLIV, Warszawa.

Koseska-Toszewa V. & Mazurkiewicz A. Once More about Net Representation of the Semantic Category of Tense. W: “Etudes cognitives”, vol. 6, Warszawa, SOW, 2005.

Kotsyba, N. (2004). O relacji semantycznej kategorii określoności i Aktionsart w języku ukraińskim (przypadek ingresywności/inchoatywności). Prezentacje prac słuchaczy studium doktoranckiego przy Instytucie Slawistyki PAN, kwiecień 2004, Warszawa.

Kotsyba, N. (2006a). Semantyczna kategoria określoności /nieokreśloności w języku angielskim i ukraińskim. Rozprawa doktorska, dostępna na prawach rękopisu z: http://www.domeczek.pl/~natko/papers/NK_PHD.pdf.

Russell B., 1967, Denotowanie. Deskrypcje [w:] Logika i język, Warszawa, s. 253-293.



http://www.studyspanish.com/lessons/serest1.htm

Авилова Н., 1976, Вид глагола и семантика глагольного слова. М.

Безпояско О. К., Городенська К. Г., Русанівський В. М., 1993, Граматика української мови. Морфологія. Київ.

Виноградов В., 1947, Русский язык. Грамматическое учение о слове. М. – Л.

Золотова T., 1999, Коммуникативная грамматика русского языка. Москва.

Иванова Калина (1974). Начини на глаголното действие в съвременния български език). София.

Косеска–Тошева В., Гаргов, Г., 1990, Семантичната категория определеност – неопределеност, Българско-полска съпоставителна граматика, т. 2, София.

Тихонов А. Н., 1991, Школьный словообразовательный словарь русского языка. Москва, „Просвещение”.

UPM: Усне побутове мовлення, ред. М. А. Жовтобрюха, Київ, „Наукова Думка”, 1970.

Chrakowski (1980): Храковский, В.С. Некоторые проблемы универсально-типологической характеристики аспектуальных значений, [в:] „Аспектуальность и средства её выражения. Вопросы русской аспектологии V, Ученые записки Тартуского государственного университета”, вып. 537, Тарту.



SUM: Словник української мови. Elektroniczna baza danych, dokument wewnętrzny Ukraińskiego Funduszu Lingwistyczno-Informacyjnego Ukraińskiej Narodowej Akademii Nauk, wersja z 2004 r.


1 W oryginale: „достижение результата в процессе возникновения явления, время результата в наступлении признака”.

2 O związku między Scenicznością/Indywidualnością predykatów a kwantyfikacją na poziomie frazy werbalnej por. również [Kotsyba 2006].

3 M.in. [Kattán-Ibarra], ale nie tylko. Tutaj podajemy reguły zbiorowe na podstawie także podręczników internetowych.

4 Znaczenie 4 według SUM: „Починати говорити, користуватися мовою, промовляти слова”.







©operacji.org 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna