Informacja historyczna opracowana na podstawie tekstu Leszka Zakrzewskiego Prezesa Sądeckiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego oraz informacji pochodzących z Wydziału Rewaloryzacji Zabytków Krakowa I Dziedzictwa Narodowego Małopolskiego



Pobieranie 16,69 Kb.
Data02.12.2017
Rozmiar16,69 Kb.

Informacja historyczna opracowana na podstawie tekstu Leszka Zakrzewskiego Prezesa Sądeckiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego oraz informacji pochodzących z Wydziału Rewaloryzacji Zabytków Krakowa i Dziedzictwa Narodowego Małopolskiego Urzędu Wojewódzkiego.

15 stycznia 1945 roku, w wyniku operacji wiślańsko-odrzańskiej (rozpoczętej 12 stycznia 1945 r.) na zachód ruszył 4 Front Ukraiński stacjonujący w okolicach zajętego dzień wcześniej Jasła. 17 stycznia czerwonoarmiści wkroczyli do Gorlic, a 18 stycznia na Sądecczyznę, osiągając linię Dunajca. Po sforsowaniu rzeki poszli dalej na zachód i 19 stycznia zajęli Limanową.

20 stycznia 1945 r. oddziały 38 Armii 4 Frontu Ukraińskiego wspierane przez dywizyjne oddziały pancerne wkroczyły do Nowego Sącza. Podczas gdy czołgi atakowały od czoła, bataliony piechoty sforsowały Dunajec na północ od Nowego Sącza. Następnie uderzyły w kierunku południowym wzdłuż lewego brzegu rzeki, odcinając w ten sposób niemieckiemu garnizonowi drogi wycofania się na zachód. Atakująca piechota poniosła straty, pchając ludzi przez zamarzniętą rzekę, wprost pod niemieckie stanowiska ogniowe. Front jednak przesunął się na zachód i walki na Sądecczyźnie ustały. Komendantem Wojennym Miasta Nowego Sącza mianowano płk. Nagatkina.

Pochówki żołnierzy Armii Czerwonej na terenie miasta

Część pochowanych na nowosądeckim cmentarzu stanowią zmarli jeszcze w 1944 w niemieckich lazaretach ranni jeńcy sowieccy. Byli oni grzebani na Cmentarzu Komunalnym na osobnej wydzielonej powierzchni oraz w kwaterze żołnierzy austriackich z I wojny światowej. W czasie trwającej od grudnia 1947 r. do kwietnia 1948 r. akcji ekshumacyjnej ich szczątki przeniesiono do nowej kwatery, wydzielonej w 1945 r. staraniem Komendantury Wojskowej Armii Czerwonej i sądeckiego szpitala. Pod koniec 1945 r. w nowej kwaterze znajdowało się 146 pojedynczych grobów oraz jeden 3-osobowy (łącznie pochowano tu 149 osób). Kolejne pochówki obejmowały osoby zmarłe w lutym, marcu i następnych miesiącach. Ostatnie pochodzą z października 1945 r. Łącznie od końca stycznia do października 1945 r. pochowano tu 266 żołnierzy. W tym czasie pojedyncze mogiły znajdowały się także w rożnych punktach miasta i na cmentarzu na Helenie (dzielnica Nowego Sącza).

W październiku 1947 r. rozpoczęto akcję przenoszenia poległych pochowanych w różnych częściach miasta i na terenie powiatu do jednej kwatery na cmentarzu komunalnym. Akcja trwała do kwietnia 1948 r. Do 295 pochowanych w 1946 r. dołączono kolejne 162 osoby przeniesione z innych kwater cmentarza, 9 pochowanych w różnych miejscach na terenie Nowego Sącza, 15 z cmentarza na Helenie i 170 z terenu powiatu, co dało łączną liczbę 736 osób.

Pomnik chwały Armii Czerwonej

10 kwietnia 1945 r. zorganizowano spotkanie, podczas którego przedstawiciel wojskowych władz sowieckich wręczył pismo „do Komitetu Narodowego Miasta Nowy Sącz” w sprawie budowy pomnika mauzoleum dla uczczenia poległych oficerów i żołnierzy Armii Czerwonej. Ustalono także miejsce budowy pomnika przy Alei Wolności. Termin wykonania pomnika komendant miasta płk Nagatkin ustalił arbitralnie na 22 czerwca – rocznicę wybuchu „Wojny Ojczyźnianej”.

Ostatecznie pomnik przy Al. Wolności stanął w 1945 r. Na dwóch potężnych kolumnach umieszczono napisy. Kolumny zostały przykryte poziomą płytą, na której ustawiono cylindryczną kolumnę zwieńczoną potężną czerwoną gwiazdą. Pomnik stojący w centrum miasta budził kontrowersje, toteż niedługo pozostał na miejscu. W nocy z 1 na 2 stycznia 1946 r. Oddział Wypadowy AK „Grom” pod dowództwem Stanisława Piszczka „Okrzei” podłożył pod pomnik ładunki wybuchowe. W wyniku eksplozji monument został całkowicie zniszczony. Przystąpiono do jego odbudowy według „projektu dostarczonego przez rosyjskie władze wojskowe”. Autorem projektu był architekt z Kijowa Oleg Ignatiew. Architektowi miejskiemu Nowego Sącza, Zenonowi Remiemu, udało się przekonać stronę sowiecką do ustawienia na zwieńczeniu łuku triumfalnego urny zamiast czerwonej gwiazdy. Powtórzono napisy z poprzedniego pomnika, umieszczając je na czterech słupach rozstawionych symetrycznie względem łuku triumfalnego. Gwarantem nietykalności pomnika uczyniono sześciu pochowanych w jego pobliżu żołnierzy poległych 20, 21 i 25 stycznia.

W 1958 roku Departament Usług Komunalnych Ministerstwa Gospodarki Komunalnej wydał instrukcję w sprawie akcji ekshumacji i porządkowania grobów wojennych. Zalecono w niej przeprowadzenie ewidencji wszystkich grobów, z których należy przenieść szczątki na odpowiednie kwatery wojenne lub cmentarze. W piśmie stwierdzono, że: „zwłoki żołnierzy Armii Radzieckiej winny być przeniesione na istniejące cmentarze lub kwatery radzieckie”.



Sprawa pomnika po upadku PRL

W roku 1991 grupa działaczy Konfederacji Polski Niepodległej usunęła czerwone gwiazdy z czterech kolumienek, godło ZSRR z portalu łuku triumfalnego i tablice, którymi przy remoncie pomnika w 1982 r. zakryto pierwotne napisy.

25 lutego 1992 roku Rada Miasta Nowego Sącza podjęła uchwałęw sprawie rozebrania Pomnika Żołnierzy Radzieckich przy al. Wolności z zachowaniem znajdujących się przed Pomnikiem grobów i obsadzeniem pozostałego po rozbiórce terenu zielenią”. Pod uchwałą podpisał się ówczesny Przewodniczący Rady Miasta, późniejszy prezydent Ludomir Krawiński. Niestety, przez kolejne lata nic się nie działo w tej sprawie. Problemem w roku 2007 próbował zająć się jeden z radnych miejskich. Działania te skończyły się na kilku publikacjach prasowych w lokalnych mediach. Do sprawy powrócono w 2009 roku, znów bezskutecznie. W lutym 2010 r. temat ponowiono, tym razem w kontekście pomysłu budowy pomnika Marszałka Józefa Piłsudskiego i po raz kolejny 2 marca 2011 r., po podjętej przez Małopolską Radę Kombatantów i Osób Represjonowanych z Krakowa uchwale wzywającej Prezydenta Miasta Nowego Sącza do rozbiórki pomnika. Prezydent Ryszard Nowak nie zdecydował się jednak wówczas na podjęcie działań związanych z pomnikiem. Niemniej jednak 19 września 2011 r. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa poinformowała Ambasadę Federacji Rosyjskiej o projektowanych zmianach z prośbą o zajęcie stanowiska. Wobec nie zgłoszenia przez stronę rosyjską zastrzeżeń w ciągu sześciu miesięcy Rada pismem z dnia 20 marca 2012 r. zaopiniowała projektowane zmiany pozytywnie. 6 sierpnia 2012 do wojewody małopolskiego wpłynął wniosek Prezydenta Nowego Sącza o wydanie pozwolenia na wykonanie zmian w detalu pomnika oraz zmianie płyty leżącej na zbiorowej mogile sześciu żołnierzy Armii Czerwonej objętych projektem.

Realizując działania zmierzające do uporządkowania spraw grobów wojennych tak z I jak i II wojny światowej, Jerzy Miller, wojewoda małopolski z chwilą otrzymania wniosku wystosował pismo do MSZ z prośbą o zajęcie stanowiska w sprawie ewentualnego przeniesienia szczątków sześciu żołnierzy Armii Czerwonej z mogiły znajdującej się w bezpośrednim sąsiedztwie pomnika do kwatery żołnierzy radzieckich na cmentarzu komunalnym przy ul. Rejtana. Wobec braku zastrzeżeń w dniu 3 października br. Wojewoda wydał decyzję zezwalającą na następujący zakres prac:



przy pomniku żołnierzy Armii Czerwonej - demontaż płaskorzeźby sowieckich żołnierzy z głównego cokołu ściany pomnikowej - zatarcie inskrypcji na czterech narożnych prostopadłościennych cokołach;

przy grobie sześciu żołnierzy Armii Czerwonej - demontaż tablicy nagrobnej oraz wykonanie i montaż nowej tablicy nagrobnej z płyty granitowej.

Rada Ochrony Pamięci Walki i Męczeństwa dopuściła również możliwość przeniesienia w inne miejsce pomnika, którego istnienie po dokonaniu ekshumacji szczątków żołnierzy nie będzie uzasadnione.



©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna