Historia filozofii



Pobieranie 1,16 Mb.
Strona1/32
Data17.11.2017
Rozmiar1,16 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32

Władysław Tatarkiewicz




Historia filozofii

Tom II

Filozofia nowożytna do 1830 roku

SPIS RZECZY


FILOZOFIA NOWOŻYTNA
PIERWSZY OKRES FILOZOFII NOWOŻYTNEJ

Humaniści

Humaniści-filologowie i odnowienie filozofii starożytnej; Montaigne i humaniści psychologowie; Franciszek Salezy i teologowie-humaniści

Bruno i renesansowa filozofia przyrody

Paracelsus; Telesio; Campanella

Franciszek Bacon

Naturalny system kultury

Herbert of Cherbury; Hugo de Groot

Suarez i modernizacja scholastyki

Polska filozofia Odrodzenia

Humanizm; Arystotelizm popularny; Stoicyzm; Kopernik; Teorie polityczne

Zestawienia

Zagadnienia filozofii renesansowej; Pojęcia i terminy; Chronologia; Wyda-rzenia współczesne; Kwestie sporne
DRUGI OKRES FILOZOFII NOWOŻYTNEJ

Galileusz

Kartezjusz

Metafizyka; Teoria poznania i psychologia; Szkoła kartezjańska; Współ-zawodnik: Gassendi

Pascal

Malebranche (okazjonaliści)



Hobbes

Spinoza


Leibniz

Metafizyka; Zasady logiczne

Newton

Filozofia w Polsce w wieku XVII



Scholastyka wileńska; Innowiercy; Nauki przyrodnicze

Zestawienia

Zagadnienia filozofii XVII wieku; Pojęcia i terminy; Chronologia; Wydarzenia

Współczesne; Kwestie sporne


TRZECI OKRES FILOZOFII NOWOŻYTNEJ

Początek stulecia: Filozofia Oświecenia w Anglii

Locke i podstawy empiryzmu

Berkeley


Hume

Shaftesbury

Etycy i estetycy angielscy w XVIII w.; Początki utylitaryzmu

Środek stulecia: Filozofia Oświecenia we Francji

Wolter i filozofia Oświecenia

Fontenelle; Bayle; Encyklopedyści

La Mettrie i materializm

Condillac i sensualizm

D'Alembert i pozytywizm

Helvetius i etyka Oświecenia

Rousseau

Reid i szkoła szkocka

Koniec stulecia: Filozofia krytyczna w Niemczech

Wolff i filozofia XVIII wieku w Niemczech

Kant

Poprzednicy; Zagadnienie i metoda filozofii; Teoria poznania; Krytyka meta-fizyki; Etyka i estetyka ; Zwolennicy; Przeciwnicy; Sceptycy (Schulze); Irracjonaliści (Jacobi)



Oświecenie i kantyzm w Polsce

Oświecenie; Jan Śniadecki; Staszic i Kołłątaj; Kantyzm; Szaniawski; Filozofia zdrowego rozsądku; Jędrzej Śniadecki

Zestawienia

Zagadnienia filozofii XVIII wieku; Pojęcia i terminy; Chronologia; Wyda-rzenia współczesne; Kwestie sporne


CZWARTY OKRES FILOZOFII NOWOŻYTNEJ

Radykalizm filozoficzny

Fichte

Schelling



Hegel

Szkota Hegla; Przeciwnicy idealizmu

Schopenhauer

Maine de Biran i spirytualizm francuski

Cousin; Ravaisson

Filozofia mesjanistyczna w Polsce

Hoene-Wroński; Gołuchowski; Trentowski; Libelt; Kremer; Cieszkowski; Towiański; Mickiewicz

Zestawienia

Zagadnienia filozofii w początku XIX wieku; Pojęcia i terminy; Chronolo-gia; Wydarzenia współczesne
PERSPEKTYWA NA DALSZY ROZWÓJ FILOZOFII
FILOZOFIA NOWOŻYTNA
1. Wkraczając w erę nowożytną filozofia europejska miała już za sobą długie dzieje setki teorii i doktryn, dziesiątki systemów i dwa przynajmniej poglądy na świat, starożytny i średniowieczny.

Spośród myślicieli nowożytnych jedni patrzyli na świat w sposób podobny do średnio-wiecznego, inni powrócili do sposobu starożytnego. Jeszcze inni zajęli nową postawę wobec świata. Tylko że ta postawa nie prowadziła do wytworzenia nowego poglądu na świat; nie wiodła do nowych rozwiązań starych zagadnień, lecz raczej powstrzymywała się od ich rozwiązywania. Gdzie starożytność mówiła „tak", a średniowiecze „nie" (lub odwrotnie), tam nowa filozofia częstokroć nie odpowiadała wcale. Ta postawa wstrze-mięźliwa, rzadka w poprzednich epokach, rozpowszechniła się w filozofii nowożytnej; metafizyka nie wygasła, ale wytworzył się silny prąd, który wyrzekał się metafizyki, mnie-mając, iż zadania jej nie mogą być rozwiązane naukowo.

Z tego samego źródła wypłynęło drugie jeszcze zjawisko charakterystyczne dla nowo-żytnej myśli: dążność do rozgraniczenia zagadnień. Nowożytni myśliciele usiłowali wyodrębnić w pracy filozoficznej dziedzinę doświadczenia i dziedzinę spekulacji, oddzielić pytania, na które można odpowiedzieć ściśle, i te, na które takiej odpowiedzi dać niepo-dobna. Przedmiotem sporów było, gdzie przebiega owa granica, a także - czy filozofowi wolno ją przekraczać; natomiast faktem powszechnie uznanym przez nowożytnych myśli-cieli było, iż istnieje granica rozdzielająca naukę i metafizykę. Ściślejsze pojęcie nauki, odróżnionej od metafizyki, było dziełem myśli nowożytnej.

I inne jeszcze przekonanie o najogólniejszym znaczeniu wywalczyła filozofia nowo-żytna: przekonanie o czynnej naturze umysłu ludzkiego. Umiała wykazać, że poznanie nie jest procesem biernym, że umysł rozwiązuje zagadnienia nie tylko zgodnie z naturą rzeczy, ale też i ze swą własną naturą. Taki sam położyła nacisk na oddzielenie teorii myśli od teorii bytu, jak na oddzielenie nauki od metafizyki.

Filozofia nowożytna w najważniejszych sprawach przeciwstawiała się średniowiecznej. Gdy tamta była na wskroś transcendentna i twierdziła, że poza światem doczesnym istnieje świat inny, wieczny, boski, którego ten jest tylko odblaskiem, to ta chciała mieć postawę doczesną! mówiła, że jest tylko ten jeden świat, że nim jednym ma się zajmować filozofia. Gdy filozofia średniowieczna była konstrukcyjna, systematyczna, to ta objawiała upodo-banie do czystych faktów bez konstrukcji i systemów. Wszakże powszechna ta postawa nie była. I właśnie ten, który uchodzi za „ojca nowożytnej filozofii", mianowicie Kartezjusz, miał transcendentny pogląd na świat i budował racjonalny system filozofii.

2. Kiedy rozpoczęła się filozofia nowożytna? W XV wieku, gdy na wszystkich polach zaczął tworzyć się nowy stosunek do świata,' nowa kultura artystyczna i moralna, społecz-na i religijna, wówczas i filozofowie przejęci byli pragnieniem stworzenia nowej filozofii i żyli w przekonaniu, że ją rzeczywiście tworzą. Temu subiektywnemu poczuciu niezupeł-nie odpowiadał rzeczywisty stan rzeczy. Dla filozofii wiek XV nie był przełomowy: jeśli chodzi o zaczątki nowych idei filozoficznych, to pojawiły się były już wcześniej; jeśli zaś o dojrzałą ich postać, to wystąpiła dopiero później. Mianowicie zaczątki powstały wśród okhamistów w XIV wieku, a dojrzała postać nowej filozofii dopiero w XVII wieku. Fi-lozofia XV w. posiadała tylko część tych cech, które są charakterystyczne dla nowych czasów, a cechy tak ważnej, jak owa postawa wstrzemięźliwa, brakło jej jeszcze zupełnie.

Zresztą filozofia XV i XVI w., nawet w przekonaniu swych twórców, była tylko względnie nowa: nowa wobec średniowiecza, ale nie wobec starożytności. Mieli oni siebie nie tyle za twórców, ile za odnowicieli filozofii. Podpowiadało im tę koncepcję zarówno uwiel-bienie dla antyku, jak i potrzeba poparcia własnych poglądów autorytetem starożyt-nych. Przez to pojęli filozofię nową jako odnowienie starożytnej i całe dzieje filozofii przed-stawili jako ciągły rozwój od czasów starożytnych aż po nowożytne, z jedną tylko wielką przerwą: całe wieki średnie były dla tej koncepcji tysiącletnim epizodem, przerywającym ciągłość rozwoju.

Koncepcja ta jest fałszywa: zbyt silnie przeciwstawia nowożytność i średniowiecze i zbyt silnie zbliża starożytność i nowożytność. Filozofia nowożytna usiłowała powrócić do tradycji starożytnej, ale także kontynuowała tradycję chrześcijańsko-średniowieczną. Pierwsi filozofowie nowej ery byli istotnie ożywieni nastrojem opozycyjnym wobec scho-lastyki i demonstracyjnie podkreślali łączność swą z antykiem. Ale gdy pierwszy zapał minął, metafizyka nowożytna stała się bardziej podobna do średniowiecznej niż do antycz-nej. W końcu zaś wzięła górę owa postawa wstrzemięźliwa w myśli, która nie była ani starożytna, ani średniowieczna, lecz swoiście nowożytna.

3. Filozofia nowożytna przeszła przez okresy analogiczne do okresów filozofii staro-żytnej i średniowiecznej: miała swój okres przygotowawczy, swój okres oświecenia i kry-tyki i aż dwa okresy budowania systemów.

A) Pierwszym okresem było Odrodzenie, obejmujące wieki: XV i XVI, a stano-wiące dla filozofii czas przejściowy i przygotowawczy.

B) Okres systemów nowożytnych, obejmujący w przybliżeniu wiek XVII.

C) Okres Oświecenia i krytyki w XVIII wieku.

D) Ponowny okres systemów w pierwszej połowie XIX wieku. - Potem od połowy XIX wieku (ściślej mówiąc: od 1830 roku) nastąpił okres najnowszej filozofii, nacecho-wany znów dążeniami krytycznymi.
PIERWSZY OKRES FILOZOFII NOWOŻYTNEJ

(ODRODZENIE, WIEK XV-XVI)


1. WŁASNOŚCI OKRESU ODRODZENIA. Pierwszy okres dziejów nowożytnych znany jest pod nazwą Renesansu, czyli Odrodzenia. Dzięki temu, że leżał na pograniczu dwóch wielkich epok, że stanowił świecką reakcję po kilkunastu wiekach pochłonięcia umysłów przez cele zaświatowe, wytworzył kulturę o szczególnych własnościach. Filozofia Odrodze-nia była typowym wyrazem tej kultury.

A) Przede wszystkim chciała zerwać z przeszłością bezpośrednio minioną. Stąd jej ton polemiczny. Wielu było filozofów Odrodzenia, których życie przeszło w walce ze scholastyką i których dorobek naukowy pozostał negatywny. Renesans w polemicznym zapale potępiał w czambuł scholastykę nie bacząc, że w ostatnim okresie głosiła już idee podobne do nowożytnych. Wiele poglądów, które w XIV wieku wytworzyła scholastyka, wiek XV podawał jako przezwyciężenie scholastyki; wiek XIV usiłował ukrywać swe odstępstwa od tradycji, a XV umyślnie je wyolbrzymiał. Bolączką tej akcji renesansowej było, że bojownicy zwalczali tradycję, ale sami nie umieli jej się wyzbyć. Olbrzymią, roz-rośniętą wiedzę scholastyczną mieli za niepotrzebny balast, ale zrzucić balastu nie umieli; nie przestawali myśleć scholastycznymi kategoriami. Niejeden filozof renesansowy więcej głosił poglądów średniowiecznych niż starożytnych, choć uważał myślicieli starożytnych za swych sprzymierzeńców.

B) W Odrodzeniu, będącym reakcją przeciw surowym formom średniowiecznego życia, hasłem musiała stać się wolność. Odrodzenie głosiło ją we wszystkich dziedzi-nach: w religii wytworzyło Reformację, w polityce hasło wolności jednostek i narodów, godzące w powszechną monarchię średniowieczną - a podobnie było w nauce i filozofii. Teraz dopiero, a nie w wiekach średnich, częste stały się konflikty między przekonaniami filozofa a poglądami przyjętymi przez Kościół, państwo i opinię; teraz dopiero nastąpiła epoka „ofiar nauki": Bruno został spalony, Galileusz zmuszony do odwołania swych poglądów, Campanella spędził 27 lat w więzieniu.

Miejsce dawnego przekonania o ponadindywidualnym charakterze prawdy zajęło poczucie, że jednostka ma sama możność i prawo rozstrzygać o prawdzie. Autorytety straciły swe dawne znaczenie; powoływano się wprawdzie na starożytnych filozofów, ale widziano w nich nie wyższą instancję, lecz sprzymierzeńców. Tradycję przestano cenić - a wszystkie dobre i złe skutki wyzbycia się związków z przeszłością nie omieszkały objawić się w filozofii. Uczeni przestali występować jako przedstawiciele szkół i przemawiali jako indywidualni badacze. Wytworzyły się w związku z tym nowe formy zewnętrzne filozofii, indywidualny styl pisarski.

C) Upragniona była w Odrodzeniu większa prostota myśli: reakcja przeciw subtel-nościom scholastycznym. Upragniona była też większa naturalność myśli: reakcja przeciw schematom i zawiłym rozumowaniom scholastyki. Typowymi myślicielami Odro-dzenia byli Ramus i ramiści, chcący zbudować „naturalną" logikę, opartą na zdrowym rozsądku. Upragniona była także, przynajmniej przez niektórych, większa realność myśli: reakcja przeciw formalnym zagadnieniom i apriorycznym spekulacjom scholastyki. Upragniona była wiedza, która z życia wyrasta i życiu służy: reakcja przeciw książkowej wiedzy scholastycznej, obcej sprawom aktualnym. Upragniona była wiedza o przyrodzie: reakcja przeciw ześrodkowaniu myśli w pozaświatach. Upragniona wreszcie była wiedza mająca znacznie praktyczne i mogąca ulepszyć życie: reakcja przeciw czysto teoretycz-nej postawie scholastyki. Nie wiedza dla wiedzy, lecz wiedza jako potęga, jako środek wyzyskania i opanowania przyrody, stanowiła program Odrodzenia. Wynikiem zaś żądzy szybkiego opanowania przyrody było krzewienie się wiedzy tajemnej: magii, al-chemii, astrologii, które zakwitły teraz bujniej niż w wiekach średnich.

2. FILOZOFIA i RELIGIA. Filozofia średniowieczna była związana z religią, z chrześci-jaństwem, ale i filozofia Odrodzenia nie była od religii całkowicie niezależna. Utworzyły się w niej wprawdzie prądy antychrześcijańskie, ale właśnie one w chrześcijańskich wytwo-rzyły postawę obronną. Reformacja nie ograniczyła, lecz spotęgowała zainteresowania, dyskusje i spory religijno-filozoficzne. Podzieliły się pierwiastki myśli chrześcijańskiej: protestanci utrzymali w swej doktrynie nieufność do rozumu, fideizm, wywyższanie woli, przekonanie o nieograniczonej wolności woli Bożej, katolicy zaś właśnie wiarę w rozum, przekonanie o racjonalności świata. Reformacja wiodła do pochłonięcia filozofii przez teologię, katolicyzm do utrzymania filozofii. A zarówno stanowisko katolickie, jak i pro-testanckie miały swe źródła w średniowiecznej myśli: stanowisko katolików przede wszyst-kim w Tomaszu z Akwinu, stanowisko protestantów w Ockhamie i innych nominalistach: od nich wywodziła się ideologia Wiklefa, Husa, Lutra.

3. ZWIASTUNI FILOZOFII ODRODZENIA. Zasadniczy dla Odrodzenia zwrot ku przyrodzie został już na progu epoki zapowiedziany przez dwóch myślicieli: Mikołaja Kuzańczyka i Leonarda da Vinci.

A) Kardynał Mikołaj Kuzańczyk (1401-1464) pochodził z Północy (z Kues nad Mozelą, w łacińskiej transkrypcji: Cusa), gdzie za jego czasów panowała jeszcze scho-lastyka, ale większą część życia spędził jako dostojnik Kościoła w renesansowej Italii; stał też na pograniczu średniowiecza i Renesansu. Należał do prądu neoplatońskiego, który krzewił się w średniowieczu, ale na jego tle dał wyraz nowemu sposobowi myślenia.

Głosił mianowicie doskonałość przyrody (tłumaczył ją religijnie i emanacyjnie tym, że przyroda jest wypływem Boga, cxplicatio Dei), a zarazem indywidualność (wbrew uniwersalizmowi dawnej filozofii), względność (wbrew dawnemu absolutyz-mowi) i irracjonalność bytu. (W szczególności byt boski jest dla rozumu niepojęty, bo skoro z Boga wszystko się wywodzi, więc też w Bogu wszystko musi być zawarte: zespalają się w nim przeciwieństwa, sprzeczne własności, jest on coincidentia oppositorum).

Nowy był pogląd Kuzańczyka na poznanie: miał poznanie za ograniczone i stop-niowo tylko posuwające się naprzód; filozofia, według niego, raczej uświadamia naszą niewiedzę (docta ignorantia), niż zdobywa wiedzę. Następnie zwracał uwagę na czynną rolę umysłu, który poznaje posługując się założeniami (coniecturae). Wreszcie domagał się w poznaniu ścisłości i narzędzie ścisłego poznania widział w matematyce. - Poglądy Kuzańczyka na poznanie wyprzedziły jego epokę; natomiast dla filozofii Odrodzenia ty-powe były jego poglądy na przyrodę, jego indywidualizm i sprzeciw wobec racjonalizmu. B) Leonardo da Vinci (1452-1529) reprezentował inny stosunek do przyrody, bardziej trzeźwy, empiryczny i naukowy. Genialny artysta trzeźwiej pojmował badanie przyrody niż zawodowi uczeni jego czasów. „Prawda, nawet gdy dotyczy rzeczy drobnej i niższej, przekracza nieskończenie niepewne poglądy na zagadnienia najbardziej wzniosłe i wysokie". Alchemicy i astrologowie byli dla tego miłośnika prawdy „szarlatanami i szaleńcami", wzorem zaś był Archimedes. Tym stanowiskiem Leonardo odnowił jeśli nie wyniki, to w każdym razie ducha okhamistów. Ale stanowisko to - podobnie jak pogląd Kuzańczyka na poznanie - przyjęło się dopiero później, w XVII w. Na razie wzięła nad nim górę postawa metafizyczne - poetycka. Kult przyrody wyraził się za Odro-dzenia w metafizyce przyrody, a dopiero w następnym okresie wydał naukę o przy-rodzie.

4. SZEŚCIORAKIE DĄŻENIA FILOZOFICZNE ODRODZENIA. Filozofia Odrodzenia, wystę-pując przeciw scholastyce, godziła najsilniej w trzy punkty: w jej stanowisko teocentryczne, dogmatyczne i racjonalistyczne. Potępiała mianowicie to, że scholastyka I) zajmowała się przeważnie sprawami religijnymi i przez to zaniedbywała doniosłe sprawy doczesne; 2) dogmatycznie postępowała w dochodzeniu prawdy; 3) dochodziła jej na drodze ab-strakcyjnej, bez żywego i bezpośredniego kontaktu z rzeczywistością. Filozofię Renesansu można określić jako antyteocentryzm, antydogmatyzm, antyracjonalizm. Ta potrójna postawa charakteryzuje Renesans, choć nie on ją w całości inicjował: dwie ostatnie dążności przejawiły się już na schyłku średniowiecza.

Tym dążeniom negatywnym odpowiadały w filozofii Odrodzenia dążenia pozytywne: 1) Filozofia, która przestała skupiać swe badania wokół Boga, skupiała je bądź na przy-rodzie, bądź na człowieku. 2) Filozofia, która nie chciała się posługiwać dogmatami, bądź szukała metody poznania, bądź, nie mogąc jej znaleźć, zaprzeczała możliwości po-znania; kształtowała się więc bądź metodologicznie, bądź sceptycznie. 3) Filozofia, która nie ufała rozumowi, usiłowała oprzeć wiedzę bądź na doświadczeniu, bądź też na irracjonalnym stosunku duszy do bytu; miała tedy charakter bądź empiryczny, bądź mistyczny. - Filozofia przyrody i filozofia humanistów, metodologiczne poszukiwania i sceptycyzm, empiryzm i mistycyzm - to były główne dążenia i główne stanowiska w filo-zofii Odrodzenia.

5. ODRODZENIE WE WŁOSZECH i NA PÓŁNOCY. Odrodzenie rozpoczęło się we Włoszech; pierwsze filozoficzne jego objawy ukazały się w połowie XV wieku, w Medycejskiej Flo-rencji. W XVI zaś wieku filozofia renesansowa rozpowszechniła się na całą Europę. I do końca XVI wieku, a nawet w początku XVI! wieku filozofia zachowała charakter rene-sansowy.

Można odróżnić dwa narodowo i geograficznie odmienne typy filozofii Odrodzenia: włoski oraz północnoeuropejski, rozwijający się we Francji, Anglii, Niemczech, Holandii, Polsce. Typ włoski był nie tylko wcześniejszy, miał też cechy odrębne. Był bar-dziej jednolity: głównym przedmiotem była tu filozofia przyrody, a głównym stanowiskiem platonizm, odnowiony przez humanistów. Humaniści w XV wieku, a filozofowie przyrody w XVI w. byli głównymi przedstawicielami włoskiej myśli Odrodzenia. Na Północy większą rolę odgrywali logicy, metodologowie, filozofowie prawa i państwa (choć i Włochy miały swego metodologa Vallę i swego Makiawela).

Typ wioski w filozofii miał też charakter bardziej poetycki i metafizyczny, typ pół-nocny zachował trzeźwą postawę. Całe Odrodzenie zajmowało się światem doczesnym, przyrodzonym - ale bądź pojmowało go spirytualistycznie, bądź naturalistycznie; bądź opierało się na poetyckiej intuicji, bądź na trzeźwym rozumowaniu. Pierwsze było inspi-rowane przez Platona, drugie przez stoików. Pierwsze miało przewagę na Południu i we wcześniejszej fazie, drugie na Północy i w późniejszej fazie Odrodzenia.

6. SAMODZIELNE DOKTRYNY RENESANSOWE. Wszystkie doktryny ówczesne miały swój odcień własny, nawet takie, co, jak sceptycyzm lub mistycyzm, bynajmniej nie były wy-łączną własnością Odrodzenia. Sceptycyzm, będący w dobie Renesansu niejako spec-jalnością Francuzów, rozsławiony przez Michała de Montaigne'a, a głoszony również przez Piotra Charron, wyrósł naówczas nie na podłożu teorii, lecz życia, powstał nie ze zniechęcenia do świata, lecz z umiłowania go.

Mistycyzm renesansowy krzewił się znów przeważnie w Niemczech, gdzie żywa pozostała tradycja Eckharta; przedstawicielami jego tam byli Sebastian Franek (1499-1542), zależny odeń Walenty Weigel (1533-1588) i najsamodzielniejszy z nich Jakub Boehme (1575-1624). W epoce Odrodzenia mistycyzm wyróżniał się znów tym, że nie ograniczał swych spekulacji do Boga i duszy, lecz rozszerzył je na przyrodę; dawni mistycy szukali Boga we własnej duszy, nowi, zgodnie z ogólną postawą Odrodzenia, szukali Go w przyrodzie.

Jednakże mistycyzm ten nie powiększył zasobu podstawowych idei średniowiecznego mistycyzmu, podobnie jak i nowy sceptycyzm nie zwiększył argumentów starożytnego pirronizmu. Natomiast do najtypowszych, a zarazem najsamodzielniejszych doktryn Odrodzenia należą dwie doktryny dotyczące przyrody.

I. Filozofia przyrody, mająca najwybitniejszego przedstawiciela w Giordanie Bruno.

II. Metodologia przyrodoznawstwa, sformułowana przez Franciszka Bacona, Pierwsza jest dziełem Włoch, druga Północy; pierwsza reprezentuje stanowisko metafi-zyki, druga - nauki.

A także wydał Renesans dwa prądy filozoficzne dotyczące kultury:

III. Humanizm, który przygotował całą filozofię Renesansu i przeto musi być omó-wiony na początku.

IV. Naturalny system kultury, rozwinięty w dziale religii przez Herberta z Cherbury, a w dziale prawa i państwa przez Grocjusza. A poza tym:

V. W okresie tym dokonało się odnowienie scholastyki, którego pionierem był Suarez.

7. ZNACZENIE ODRODZENIA DLA FILOZOFII NOWOŻYTNEJ. Przemiana umysłów i zamierzeń, jaka dokonała się w dobie Odrodzenia, dała dla filozofii wyniki na razie ujemne. Rola filozofii zmniejszyła się; podczas gdy średniowiecze w niej właśnie znajdowało najpełniejszy swój wyraz, to dążenia Renesansu wypowiadały się raczej w akcji politycznej czy w twór-czości artystycznej, czy nawet w studiach filologicznych. Filozofia Odrodzenia nie wydała takich owoców, jak inne odłamy renesansowej kultury; nie miała swego Michała Anioła ani swego Kopernika. Filozofowie tak byli zajęci walką ze scholastyką i kultem dla antyku,

że własna ich twórczość zeszła na drugi plan. Tradycję Odrodzenie zerwało, a nowej nie zdążyło wytworzyć; Bogiem nie chciało się już zajmować, a przyrodą jeszcze nie umiało. Odrodzenie nie odrodziło filozofii. Humaniści przygotowali nowożytną filozofię, ale nie byli jej świadkami.

Odrodzenie nie pchnęło samo filozofii naprzód, ale rzeczywiście ułatwiło rozwój jej w następnych epokach. Uczyniło to przez odzyskanie pism filozofów starożytnych; przez częściowe pozbycie się balastu pojęciowego scholastyki i zaniechanie uciążliwych form zewnętrznych w wykładzie; przez nadanie badaniom bardziej żywego toku.

Natomiast, wbrew rozpowszechnionemu mniemaniu, nie było dziełem filozofii Odro-dzenia skierowanie badań ku przyrodzie; ani wysunięcie na pierwszy plan zagadnień metodologicznych i epistemologicznych; ani zajęcie wobec nich postawy krytycznej. Wszystko to było zapoczątkowane jeszcze w końcowej fazie średniowiecza. Jeśli Odrodzenie ma zasługi wobec tych spraw, to nie przez ich zainicjowanie, lecz przez ich rozpowszech-nienie.


HUMANIŚCI
Humanistami zwykło się nazywać uczonych, którzy studiują specjalnie człowieka i jego wytwory, którzy sprawy człowieka mają za najdonioślejsze i na świat cały skłonni są patrzeć z jego punktu widzenia.

Gdy jednak mowa o „humanistach" Odrodzenia, to przeważnie zwęża się ten termin i rozumie przezeń specjalnie uczonych filologów badających kulturę klasyczną. Zwężenie to tłumaczy się tym, że Odrodzenie, nie widząc objawów humanizmu w średniowieczu, sięgało po nie aż do antyku. Istotnie, wieki średnie mniej się interesowały człowiekiem niż Bogiem; były nie antropocentryczne, lecz teocentryczne. Z odzyskanych zaś rękopisów starożytnych powiał nowy duch; i w oczach Odrodzenia pisarze klasyczni wydali się jedynymi, którzy zajmują się sprawami ludzkimi i znają się na nich.

To zwężone pojmowanie humanizmu jest zrozumiałe, ale nie usprawiedliwione. Zainte-resowanie człowiekiem, wyniesienie go ponad przyrodę, patrzenie na świat z jego stanowiska objawiało się wówczas nie tylko wśród filologów. Objawiło się także wśród psycholo-gów. Co więcej: także i wśród teologów. Można też i należy w dobie Odrodzenia odróż-niać trzy grupy humanistów: humanistów-filologów, humanistów - psychologów i huma-nistów-teologów. Pierwsi byli, zwłaszcza w początkach Odrodzenia, najliczniejsi we Włoszech, inni natomiast we Francji. Jeśli klasycznymi przedstawicielami humanizmu filologicznego byli Marsilio Ficino czy Pico delia Mirandola, to psychologicznego - Montaigne, a teologicznego - Franciszek Salezy.

I. HUMANIŚCI-FILOLOGOWIE I ODNOWIENIE FILOZOFII STAROŻYTNEJ

Humaniści, przejęci sprawami filologicznymi i literackimi, byli na ogół obojętni wobec zagadnień filozoficznych; niemniej zasłużyli się filozofii przyczyniwszy się do odzyskania pism starożytnych filozofów. Dokonali przez to rzeczy ważnej, jednakże nie przełomowej, za jaką potocznie uchodzi. Wieki XII i XIII więcej były udostępniły starożytnych źródeł filozoficznych niż XV i XVI. Od XIII wieku poglądy głównych filozofów greckich były znane na Zachodzie. W każdym jednak razie znajomość starożytnej filozofii została obecnie powiększona; różne doktryny, np. Platońska lub neoplatońska, które znane były dotychczas przeważnie z drugiej ręki, zostały udostępnione w swym autentycznym brzmie-niu. W ślad za tym poszło wzmożenie starożytnych wpływów w filozofii. Jedne z greckich doktryn odnowione zostały wcześniej, inne później, jedne nabrały większego, inne mniejszego znaczenia, ale, ostatecznie, wszystkie ważniejsze doktryny odżyły, platonizm, neoplatonizm i arystotelizm, stoicyzm i epikureizm, sceptycyzm, a nawet jońska filozofia przyrody.



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   32


©operacji.org 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna