Gospodarka ziem polskich pod zaborami



Pobieranie 226,32 Kb.
Strona1/2
Data09.12.2017
Rozmiar226,32 Kb.
  1   2

  1. GOSPODARKA ZIEM POLSKICH POD ZABORAMI.

    1. Od kapitalizmu wolnokonkurencyjnego do monopolistycznego.

Gospodarka kapitalistyczna na ziemiach polskich rozwijała się z opóźnieniem z powodu długotrwałej dominacji feudalizmu:

Pozostałości feudalizmu:

Chłop przypisany do ziemi => niemożność rozwoju rynku wewnętrznego, brak wolnej siły roboczej

Cechy rzemieślnicze => monopol na daną produkcję => brak konkurencji i warunków do rozwoju fabryk i manufaktur (a więc kapitalizmu)


REWOLUCJA PRZEMYSŁOWA

Wlk. Brytania



  • Kolebka nowoczesnej gospodarki kapitalistycznej

  • Przewrót techniczny (maszyny zamiast pracy ręcznej) już na początku XVIII wieku

Charakterystyka przewrotu technicznego:



      • Wynalezienie maszyny parowej

      • Początek przewrotu technicznego w przemyśle włókienniczym

      • Powstanie fabryk => powstanie nowej klasy społecznej – proletariatu fabrycznego (w świetle prawa robotnicy posiadali wolność osobistą

Źródła akumulacji pierwotnej (kapitału) w Wlk. Brytanii:



        1. Eksploatacja kolonii

        2. Handel międzynarodowy

        3. Usuwanie chłopów z ziemi bez odszkodowań

=> kapitał na rozwój przemysłu gromadzony i inwestowany przez przedsiębiorców => powstanie nowej klasy społecznej – burżuazji
podsumowanko:

Rewolucja przemysłowa doprowadziła do zmian zarówno w organizacji produkcji, jak i w strukturze społecznej.
REWOLUCJA AGRARNA

  • Nowe maszyny

  • Nowe uprawy (np. ziemniaki)

  • Wprowadzenie płodozmianu

ROZWÓJ GOSPODARKI KAPITALISTYCZNEJ W EUROPIE

Tworzenie gospodarki kapitalistycznej wiązało się z walką z pozostałościami feudalnymi.

Najpierw w Wlk. Brytanii => później Francja => Belgia, Holandia => państwa niemieckie => Europa środ. (stuletnie opóźnienie!)


Liberalizm ekonomiczny – podstawą działalności gospodarczej są prywatni przedsiębiorcy, (a nie państwo!)
Sytuacja w Polsce

  • Zniesienie poddaństwa chłopów w 1807 na terenie Prus i Księstwa Warszawskiego, jednak mimo iż chłop był prawnie wolny musiał odrabiać pańszczyznę dla feudała, ponieważ pracował na jego ziemi. => brak warunków do rozwoju gospodarki kapitalist., bo chłopi (czyli większość społeczeństwa) nie stanowili chłonnego rynku zbytu dla potencjalnej produkcji.

  • Likwidacja zależności pańszczyźnianych przez rządy zaborcze w połowie XIX w – zabór pruski i austriacki, a w 1864 w zaborze rosyjskim (jednak wciąż pozostałości feudalne).

  • Początki kapitalizmu w połowie XIX w pod wpływem grupy kapitalistów dokonujących licznych operacji finansowych i inwestycji oraz władz Księstwa, a później Królestwa, które dążyły do unowocześnienia gospodarki (budowa Kanału Augustowskiego; Bank Polski – 1828 r.).

  • Trudności w rozwoju kapitalizmu ze względu na brak niepodległości – państwa zaborcze dbały o rozwój przede wszystkim swoich terenów, a nie terenów polskich, które mogły potencjalnie stać się konkurentem.



ISTOTA KAPITALIZMU WOLNOKONKURENCYJNEGO


    • Wielu producentów w danej branży.

    • Chęć zysku przyczyną wprowadzania innowacji technicznych lub obniżki ceny.

    • Kapitał inwestowany w najzyskowniejsze branże => nadprodukcja => likwidacja najmniej zyskownych fabryk.

    • O cechach produkcji decyduje rynek.

    • Duże ryzyko przy inwestycjach, bo dynamiczne zmiany na rynku i kryzysy co 7-11 lat.

MONOPOLIZACJA PRODUKCJI ZABEZPIECZENIEM FINANSOWYM.



      • Ustalanie min ceny i max produkcji.

      • Zrzeszenia produkcji porozumiewające się w sprawie jej wielkości i ceny => producent był panem sytuacji na rynku, ograniczał straty które wynikałyby z konkurencji.

      • Proces szczególnie silny na przełomie XIX i XX w.

      • Kartele – najluźniejsza forma monopolu; przeważnie niezależna produkcja, tylko zastrzeżenie co do ceny minimalnej; lekka konkurencja, bo przedsiębiorcy nie wywiązywali się z umów.

      • Syndykaty – posiadały wspólne biuro sprzedaży, które obsługiwało wszystkich zrzeszonych producentów.

      • Koncerny – skupienie produkcji przedsiębiorstw, których produkcja byłą wzajemnie od siebie zależna (w Polsce głównie na Górnym Śląsku)

      • Organizacje monopolistyczne często międzynarodowe


Przedsiębiorstwa outsiderskie.

Niezrzeszone w monopole, uniemożliwiały pełny monopol.



Mogły zaatakować monopol konkurencyjnymi cenami, jednak monopol miał przewagę w postaci skali produkcji.
Podsumowanko:

Proces od kapitalizmu do monopolu sprawił, że żywioł rynkowy został opanowany przez wielkie grupy kapitałowe => większe zyski , minimalizacja strat podczas kryzysów.

1.2. Gospodarka ziem polskich na przełomie XIX i XX wieku





  1. W związki z zaborami, proces integracji gospodarki polskiej został zatrzymany i skutecznie odwrócony: państwa zaborcze włączyły zagarnięte tereny do własnych systemów gospodarczych (np. Rosja była odbiorcą ponad 80% eksportu w Królestwa Polskiego, a Niemcy ponad 2/3 eksportu swojego zaboru). Czynniki wpływające na dezintegrację polskiej gospodarki:

    1. bariery celne pomiędzy zaborami

    2. ograniczenie bezpośrednich połączeń kolejowych (i zmiana szerokości torów w Rosji)

  2. Podział terytorium i ludności poszczególnych zaborów:

    zabór

    liczba ludności (mln)

    terytorium (tys. km kw.)

    rosyjski

    37 (w tym 12 w K.P.)

    611 (w tym 127 Król. Pol.)

    pruski

    7

    64

    austriacko-węgierski

    8

    78

  3. Początkowo duże cła z państwami zachodnimi umożliwiły rozwój przemysłu w Królestwie Polskim (włókienniczy w Łodzi i Białymstoku, przetwórczy metalowy w Warszawie i Zagłębiu Dąbrowskim), którego produkty eksportowane były do Rosji i do Chin. Wpłynęły też na wzrost inwestycji (eksport kapitału bardziej opłacalny od eksportu towarów).

Rosjanie zorientowawszy się, że przemysł Królestwa Polskiego konkuruje z ich rodzimym, zaczęli wprowadzać utrudnienia:

    1. nie lokowali zamówień rządowych w fabrykach K.P.

    2. utrudniali budowę linii kolejowych lub budowali je tak, że omijały ważne ośrodki przemysłowe

Rozwój przemysłu był przyczyną wzrostu ludności miejskiej, który z kolei zapewniał rynki zbytu rolnictwu. Nie było jednak łatwo, bo trzeba było konkurować z tanim zbożem z Rosji.

  1. Zabór pruski: na terenie śląska (uważanego za Prusy przez ich rdzenne terytorium) bardzo silnie rozwinęło się górnictwo węgla i cynku oraz hutnictwo, ale z powodu konkurencji z zachodnich Niemiec, produkowano tylko na rynek wewnątrz zaboru.

W ramach ogólnoniemieckiego podziału pracy w zaborze pruskim kładziono nacisk na produkcję żywności, co przy jednoczesnym wzroście uprzemysłowienia i urbanizacji terenów na zachód od Odry stymulowało rozwój rolnictwa (mechanizacja, nawożenie, nowe techniki agrarne) oraz przemysłu spożywczego, jednocześnie hamując inne gałęzie przemysłu. Mimo to, pruski był najlepiej rozwiniętym zaborem. Polacy tworzyli tu liczne organizacje mające przeciwdziałać ograniczaniu ich gospodarczych wpływów (np. stworzyli system kredytowy, na którego czele stał Bank Związku Spółek Zarobkowych w Poznaniu S.A.).

  1. W Galicji panowała najgorsza sytuacja gospodarcza. Austria zaopatrywała się w żywność i produkty przemysłowe w Czechach i na Węgrzech. Sytuację zmieniło nieznacznie odkrycie w Galicji w II połowie XIX w. zasobów ropy naftowej.

Brak miejsc pracy w miastach i wynikające z niego przeludnienie wsi sprawiały, że chłopi często emigrowali.

  1. Udział rolnictwa i przemysłu w zatrudnieniu w poszczególnych zaborach pod koniec XIX wieku:

zabór

rolnictwo

przemysł

rosyjski

68%

11%

pruski

46%

31%

austriacko-węgierski

69%

13%

Gospodarstwa drobnotowarowe – ukierunkowane na zaspakajanie bieżących potrzeb właściciela (w opozycji do przedsiębiorstw kapitalistycznych, nakierowanych na produkcję przeznaczoną do zbytu).
1.3 Gospodarka zaboru rosyjskiego w latach 1900-1914
Cechy sytuacji gospodarczej na terenach zaboru rosyjskiego na przełomie XIX i XX w:

  • Kryzys pieniężny

  • Wycofywanie się kapitałów zagranicznych

  • Trudności z uzyskaniem kredytów => trudności w rozwoju gospodarczym poszczególnych firm

  • Problemy ze zbytem produkcji

Konsekwencje:

    • Ograniczenie produkcji lub łączenie się w większe monopolistyczne przedsiębiorstwa (przeważnie rosyjskie lub z udziałem kapitału zagranicznego)

    • Wzrost zatrudnienia przypadającego na jedną fabrykę ( 1910 – 37 robotników na fabrykę)

      • Nieurodzaj i spadek cen w rolnictwie

      • Klęski żywiołowe

Konsekwencje:

  • Zatrzymanie zakupu artykułów przemysłowych przez rolników => zahamowanie rozwoju przemysłu


Cechy sytuacji gospodarczej na terenach zaboru rosyjskiego po roku 1904.

    • Poprawa koniunktury, zwłaszcza od roku 1912

    • Dynamiczny wzrost w latach 1900-1913 wydobycia węgla (z 4 na 7 mln t), produkcji żelaza i stali

    • Powolny wzrost produkcji w przemyśle włókienniczym (bo konkurencja rosyjska)

    • Instalacja silników spalinowych i elektrycznych ( już nie parowych)

    • Modernizacja maszyn

    • Wzrost wydajności pracy

    • Korzystniejsza sytuacja dla klasy robotniczej od rewolucji 1905 (wzrost płac, związki zawodowe, krótszy dzień pracy, większe zatrudnienie)

    • Podwyżka cen płodów rolnych (bo większa konsumpcja robotników) => rozwój i modernizacja rolnictwa (melioracja, nawozy sztuczne, zakup maszyn rolniczych)

    • Pokrywanie niedoborów żywności w Królestwie importem z Rosji (jednak nasza żywność konkurencyjna, bo tania; a żywność tania, bo tania siła robocza)



Banki akcyjne


Trzy największe banki (skupiały 75% kapitałów własnych wszystkich banków):

  • Bank Handlowy w Warszawie S.A. (największy; tylko tam przeważał kapitał polski)

  • Bank Handlowy w Łodzi S.A.

  • Bank Dyskontowy Warszawski S.A.

Podsumowanko:



    • Produkcja przemysłowa wzrastała mało dynamicznie, a przy tym szybciej w rosyjskich fabrykach niż w polskich.

    • Królestwo jednak lepiej zindustrializowane niż pozostałe ziemie carskie => eksport z Królestwa na wschód.

    • Zróżnicowanie na obszarze samego królestwa (wschód Królestwa: nieuprzemysłowiony, niski poziom produkcji rolniczej, liczne pozostałości feudalne – np. wynagradzanie służby w naturaliach; serwituty czyli prawo chłopów do ograniczonego korzystania z lasów, pastwisk i łąk folwarcznych)

1.4. Gospodarka zaboru pruskiego w latach 1900-1914

Lata 1900-1903


  • Kryzys przemysłu górniczego i hutniczego (spadek produkcji, zatrudnienia i płac) na Górnym Śląsku – częściowo z powodu konkurencji niemieckiej (Nadrenia, Zagłębie Ruhry)

  • Kryzys na Pomorzu i Wielkopolsce mniej odczuwalny, bo były to tereny słabiej uprzemysłowione

  • Monopolizacja drogą walki z kryzysem => uzależnienie małych polskich przedsiębiorstw od firm niemieckich dominujących w kartelach i syndykatach



Lata 1903-1914


  • Poprawa koniunktury, ale wzrost wydobycia węgla, produkcji żelaza i stali oraz liczby nowych przedsiębiorstw zdecydowanie wolniejszy niż na pozostałych obszarach Niemiec

  • Modernizacja przemysłu

  • Poprawa sytuacji robotników (wyższe płace i zatrudnienie, ubezpieczenia społeczne), ale nie tak duża jak na pozostałych obszarach Niemiec – sytuacja robotników w zaborze pruskim najlepsza z wszystkich trzech zaborów!

  • Lepsze warunki pracy w zakładach dużych niż małych => lepiej w zakładach na Śląsku niż na Pomorzu i Wielkopolsce



Germanizacja


  • Silna germanizacja poprzez przejęcie przez kapitał niemiecki prawie wszystkich dużych przedsiębiorstw na terenie zaboru zwłaszcza na Śląsku).

  • W rolnictwie, poprzez Komisję Kolonizacyjną, wykupywanie ziemi polskiej i osadzanie tam niemieckich chłopów (1908 – przepis o przymusowym wywłaszczeniu za odszkodowaniem) => nietypowa struktura agrarna:

  1. majątki ziemskie, jednak coraz mniejsze przez parcelację

  2. duże majątki chłopskie (głównie chłopów niem.), coraz większe dzięki parcelacji

  3. liczne małe, niesamowystarczalne gospodarstwa chłopów polskich dostarczające taniej siły roboczej



Sytuacja rolnictwa na Pomorzu i Wielkopolsce


Brak rąk do pracy w okresach intensywnych prac => mechanizacja rolnictwa / sprowadzanie robotników sezonowych z pozostałych zaborów

Bankowość


Dominacja niem. instytucji kredytowych, rola banków polskich marginalna

Za to dobrze rozwinięta polska spółdzielczość kredytowa



1.5. Gospodarka zaboru austriackiego w latach 1900-1914





  1. Błędne koło zacofania sprzed tego okresu – słaby popyt, nie tworzą się nowe miejsca pracy, niska stopa życiowa, a co za tym idzie, słaby popyt.

  2. Ponieważ przemysł galicyjski był zacofany, kryzys z początku XX w. prawie w ogóle go nie dotknął. W latach 1900-1908 rosło tu wydobycie ropy naftowej, które następnie spadło (bo złoża się wyczerpywały).

  3. Z powodu taniej siły roboczej, zaczął napływać kapitał austriacki. Budowano fabryki, rozbudowywano kopalnie węgla i szyby naftowe. Kapitał miejscowy miał największy udział w drobnych fabryczkach i zakładach rzemieślniczych.

  4. Wpływ autonomicznych władz polskich na polepszenie warunków gospodarczych:

    1. ulgi podatkowe dla przedsiębiorców budujących fabryki

    2. rozbudowa sieci kolejowej

    3. cła na węgiel z Górnego Śląska (ochrona kopalń rodzimych)

    4. opieka drobnych przedsiębiorstw (za pomocą kredytów udzielanych przez specjalnie w tym celu utworzony Bank Krajowy Królestwa Galicji i Lodomerii).

  5. Konsekwencją powolnego wydobywania się z zapaści był wzrost liczby robotników. Pracowali oni w gorszych warunkach niż ci z pozostałych zaborów.

  6. W rolnictwie nie było postępu, postępowała parcelacja (wzrost liczby ludności większy niż odpływ do miast związany z i tak relatywnie niskim wzrostem gospodarczym).

  7. Podsumowując, jakiś tam postęp był, ale zbyt niski by nadgonić pozostałe zabory.




  1. GOSPODARKA ZIEM POLSKICH W CZASIE I WOJNY ŚWIATOWEJ



2.1. Sytuacja przemysłu





  1. Wybuch wojny: 1914-07-28; przez prawie wszystkie terytoria wielokrotnie przetaczał się front, jedynie zabór pruski nie został bezpośrednio objęty działaniami wojennymi.

  2. Królestwo Polskie: już w pierwszych miesiącach wojny zmalała produkcja. W 1915 Rosja zarządziła ewakuację fabryk. Objęła ona ok. 130 zakłądów przemysłowych.

  3. W trakcie okupacji przez Niemcy i Austro-Węgry doszło do dalszej dewastacji fabryk. Utrzymywano jedynie zakłady produkujące na potrzeby armii. W 1917 Niemcy nakazali wyłamanie z fabrycznych maszyn wszystkich elementów zawierających metale kolorowe (których im brakowało). Celowe działania mające na celu usunięcie potencjalnie konkurencyjnych dla przemysłu Rzeszy zakładów przemysłowych już w 1916 zmniejszyły w okręgu Łódzkim o 30% a ilość robotników zatrudnionych zmalała o 80%.

  4. W Galicji przemysł ucierpiał głównie na skutek działań wojennych. Wycofujący się Rosjanie spalili 322 szyby naftowe. W niektórych miastach zniszczono 30% budynków.

  5. najkorzystniejsza sytuacja była na terenie zaboru pruskiego. Górny Śląsk odbierał liczne zamówienia wojskowe, co spowodowało wzrost produkcji i wydobycia. Mimo trudności z zakupem nowych maszyn i rekwizycją metali kolorowych, również przemysł spożywczy odnosił lepsze wyniki niż przed wojną.

  6. Na dewastację przemysłu na ziemiach polskich wpłynęły: w 4% bezpośrednie działania wojenne, w 18% ewakuacja fabryk do Rosji, w 22% grabież austriacka, w 56% grabież niemiecka. Łączne straty wyniosły 1,2 mld franków szwajcarskich.

  7. Pogorszyły się warunki mieszkaniowe grup społecznych:

    1. robotnicy i pracownicy umysłowe – koszty utrzymania w czasie wojny wzrosły ponad czternastokrotnie

    2. burżuazja straciła kapitał pieniężny, majątek został zniszczony, a w wyniku rewolucji bolszewickiej straciła dużo swoich posiadłości w Rosji.



2.2. Sytuacja rolnictwa





  1. Główne przyczyny degeneracji rolnictwa:

    1. zniszczenie zabudowań i zasiewów

    2. wyjałowienie gleby tam, gdzie budowano umocnienia

    3. grabieżcza polityka okupantów (przymusowe świadczenia na rzecz państwa, tzw. kontyngenty)

    4. mobilizacja do wojska mężczyzn i koni

    5. brak dostaw nawozów i narzędzi

  2. Główne objawy degeneracji rolnictwa:

    1. zmniejszenie obszarów zasiewów (najbardziej ucierpiały wymagające uprawy: pszenica, buraki cukrowe)

    2. zmniejszenie zbiorów z hektara

    3. spadek pogłowia koni, bydła i świń

  3. Spadek dotknął głównie gospodarstwa wielkoobszarowe, na drobnotowarowych znalazły się w lepszej sytuacji.

  4. Ci, którzy potrafili ukryć lub zmagazynować zwierzęta hodowlane lub plony, bardzo dobrze na tym wychodzili, gdyż wobec deficytu żywności w miastach, jej ceny (w odniesieniu do cen produktów przemysłowych) poszły w górę. Niestety zdarzało się to bardzo rzadko.

  5. W sumie rolnictwo bardzo ucierpiało, dewastacji uległy też lasy (drewno używano do budowy umocnień).


2.3. Sytuacja komunikacji i transportu.

Kolej


  • Zniszczenie wielu szlaków kolejowych przez wycofującą się armię rosyjską

  • Prowizoryczna odbudowa torów i stacji przez Austrię i Niemcy, ale tylko szlaków według nich strategicznych (zmiana szerokości torów na europejskie standardy!), i demontaż szlaków według Niemiec i Austrii niepotrzebnych.

  • Żadnych prac remontowych => pociągi się wlokły z prędkością 5km/h!

  • Kolejki wąskotorowe do wywozu drewna zbudowane z rozbieranych szlaków



Ogólne zniszczenia w komunikacji w wyniku wojny


    • 41% mostów o długości ponad 20m

    • 63% dworców kolejowych

    • 48% parowozowni

    • 81% stacji wodnych i wież ciśnień na szlakach kolejowych

    • 10% dróg bitych zniszczonych totalnie

    • kolejne 40% dróg bitych do natychmiastowego remontu

    • zniszczenie komunikacji wodnej (m.in. kanałów, taboru wodnego)

Największe zniszczenia w komunikacji na obszarach Królestwa Polskiego, Kresów Wschodnich i wschodniej Galicji.




2.4. System pieniężny i bankowość.

1. Trzy waluty przed wybuchem wojny:

  1. Marka niemiecka

  2. Rubel

  3. Korona austriacka


2. Spadek siły nabywczej pieniądza => ogromna inflacja => spadek wartości oszczędności
3. Emisja marek polskich

Niemcy wprowadzili markę polską (w rzeczywistości w obiegu były też inne waluty) na terenach Królestwa Polskiego okupowanych przez nich (zamiast dotychczasowego rubla). Dodatkowa emisja pieniądza pozwalała im bowiem na pokrywanie kosztów utrzymania armii niemieckiej i administracji bez wydawania marek niem i zwiększania ich obiegu. Do emisji marek polskich powołano Polską Krajową Kasę Pożyczkową.


4. Banki w poszczególnych zaborach

  1. Zabór rosyjski – przymusowa ewakuacja kapitału do Rosji, który następnie przepadł na tamtych terenach w wyniku rewolucji bolszewickiej; poprawa w położeniu banków dopiero w 1918 r.

  2. Zabór austriacki – sytuacja dosyć korzystna, ponieważ banki miały możliwość udzielania kredytów i zużywały swoje wkłady na zakup akcji, przez co chroniły je przed utratą wartości realnej (bo duża inflacja!)

  3. Zabór pruski – sytuacja najlepsza, bo duże wkłady do banków (częściowo zużywane na inwestycje w Galicji i Królestwie Polskim)




  1. GOSPODARKA DRUGIEJ RZECZYPOSPOLITEJ


3.1. Terytorium i ludność


  1. Wyznaczenie granicy z Niemcami

    1. W miejscach bezspornych granicę wyznaczał Traktat Wersalski, podpisany 28 czerwca 1919 r.

    2. Na Warmii, Mazurach i Powiślu przegraliśmy plebiscyt (1920) na rzecz Niemiec, z powodu klęsk na froncie wschodnim

    3. Wyniki plebiscytu na Śląsku (1921) były sporne, jednak III Powstanie Śląskie przesądziło o przyłączeniu tego regionu do Polski

    4. Traktat Wersalski stwierdza, że Gdańsk będzie wolnym miastem podległym Lidze Narodów  nie mamy portu  budowa Gdyni.

  2. Wyznaczenie granicy z Rosją nastąpiło na podstawie traktatu w Rydze (18 marca 1921 r.), bo wojnie z Bolszewikami. Inne kraje uznały tę granicę dopiero w 1923 r.

  3. Przebieg granicy z Czechosłowacją: miał być plebiscyt, ale zrezygnowaliśmy z niego w zamian za pomoc państw zachodnich w walce z ZSRR. Śląsk Cieszyński został w Czechosłowacji.

  4. Litwa: w 1922 r. przyłączono do Polski Wileńszczyznę mimo protestów Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch.

  5. Długość granic:




  1. W 1938 w czacie rozbioru Czechosłowacji zaanektowaliśmy Śląsk Zaolziański: 906 km2, 258 tys. osób – zostało to bardzo negatywnie odebrane przez opinię międzynarodową.

  2. W Polsce mieszkało jedynie 65% Polaków, reszta to mniejszości narodowe.

  3. Ogólna liczba ludności wrastała dynamicznie z 27,4 mln w 1921 r. do 35,1 mln w 1939 r.  stosunkowo niska migracja, wysoki przyrost naturalny.

  4. W 1931 przeprowadzono spis ludności:

    1. liczba ludności w miastach – 27%; na wsi – 73%

    2. zatrudnionych w rolnictwie – 61%; w przemyśle i rzemiośle – 19,3%

    3. analfabetyzm na wsi – 28%; w mieście – 12%

  5. W okresie dwudziestolecia międzywojennego nastąpił nieznaczny wzrost ilości robotników, drobnomieszczaństwa i inteligencji, spadła natomiast ilość burżuazji i chłopów.


3.2. Gospodarka Polski w okresie inflacji (1918-1925)
3.2.1. Ogólna charakterystyka okresu


  1. Sytuacja wyjściowa – okres 1918-1920

    1. walki na wschodzie – dalsze niszczenie przemysłu

    2. wojenny charakter gospodarki

    3. podział kraju – różne systemy pieniężne, przepisy prawne itp.

    4. konieczność odbudowy administracji, armii itp.

  2. W latach 1921-1923 umiarkowana inflacja wpływała pozytywnie na gospodarkę

  3. W latach 1923-1926 hiperinflacja doprowadziła do kryzysu, w 1924 miał miejsce wielki nieurodzaj

  4. Hiperinflacja dotknęła także Niemcy, Austrię, Węgry i inne państwa.


3.2.2. Rolnictwo


  1. Dwa zadania przed stojące przed rolnictwem:

    1. odbudowa zniszczonych zabudowań

    2. zagospodarowanie 5 mln ha odłogów powstałych w wyniku działań wojennych

  1. Państwo udostępniało drewno z lasów państwowych do odbudowy wsi, oddanie zmobilizowanych koni (to cała pomoc). Mimo to do 1922 r. odbudowano ponad połowę zabudowań.

  2. Zmieniła się struktura zasiewów: żyto, ziemniaki, buraki cukrowe wypierały pszenicę i jęczmień  mało nawozów. Po jakimś czasie, w skutek odbudowy pogłowia zwierząt hodowlanych (nawozy naturalne) i bogacenia większych gospodarstw (nawozy sztuczne) nastąpił wzrost wydajności z hektara (za wyjątkiem r. 1924, kiedy nastąpiła klęska nieurodzaju).

  3. W 1921 stan pogłowia był równy temu z 1913 r., jednak jakoś była gorsza (np. krowy dawały mniej mleka).


3.2.3. Warunki życia ludności rolniczej jedyna


  1. Grupy na wsi:

    1. chłopi

    2. robotnicy rolni

  2. Większość gospodarstw poniżej 5 ha, niektóre nawet niesamowystarczalne.

  3. Do 1921 r. ludność wiejska zobowiązana była sprzedawać państwu żywność po cenach stałych (niższych od rynkowych) na wyżywienie wojska i ludności miejskiej (systemem kartkowym). Po zniesieniu tego procederu sytuacja na wsi zaczęła się polepszać. W 1922 nastąpił wzrost produkcji a ceny (relatywne) zaczęły spadać.

  4. W związku z nieurodzajem 1924 r. Grabski wprowadził system celny – ułatwienie importu, utrudnienie eksportu – miało to na celu utrzymanie niskich cen żywności w miastach, gdzie robotnicy mogliby zacząć żądać wyższych pensji.

  5. Na korzyść rolników działała inflacja – zmniejszały się obciążenia podatkowe, kredyty można było spłacać w wartości nominalnej, a więc o wiele niższej od realnej. W sumie wieś znaczenie poprawiła swoją sytuację materialną.

  6. Robotnicy rolni byli w dość ciężkiej sytuacji. Aby nie doprowadzić do ich radykalizacji, zagwarantowano im lepsze warunki pracy i wynagrodzenia. Wypłacano im pensję jako deputaty w naturze oraz w mniejszym stopniu – pieniądze. Kasy było mało i z powodu inflacji miała coraz mniejszą wartość, a żarcie starczyło im jedynie na wyżywienie własnych rodzin.

  7. Wielcy właściciele ziemscy mieli dużo pieniędzy, mogli prowadzić wystawny tryb życia.


3.2.4. Reforma rolna


  1. Struktura własności chłopskiej była bardzo niekorzystna. Gospodarstwa poniżej 5 ha nie były w stanie wyżywić swoich właścicieli.


Dane z 1921

Ilość

Pow. (tys. ha)

< 2 ha

1108752

1076

2 - 5 ha

1001851

3432

5 - 10 ha

733256

5157

10 - 20 ha

311529

4190

20 - 50 ha

76436

2141

50 - 100 ha

11163

755

> 100 ha

18916

9100



  1. Chłopi żądali zmiany tego stanu rzeczy, a państwo nie mogło tych żądań lekceważyć. A więc zrobiono reformę rolną – maksymalny rozmiar gospodarstwa ustalono na 60 (okręgi przemysłowe)-180 ha (zwykłe tereny wiejskie), a w szczególnych przypadkach na 400 ha (kresy wschodnie). Pierwszeństwo nabywania przypisano robotnikom rolnym, chłopom małorolnym i byłym żołnierzom. Ziemianie mieli dostać kasę za ziemię po cenach rynkowych.

  2. Ta reforma nie weszła w życie. Ale z powodu wojny z ZSRR (komuniści obiecywali rozgrabienie wielkich majątków na rzecz chłopów) wznowiono prace nad reformą. Miała być ona podobna, z tym, że ziemianom płacono tylko ½ ceny rynkowej. Reforma ta też nie weszła w życie, bo wojna została wygrana a niebezpieczeństwo oddalone.

  3. Trzecia reforma przewidywała, że chłopi sami będą płacić za parcelację. Do w/w warunków doszło ograniczenie do 700 ha dla gospodarstw nastawionych na hodowlę. Co roku miało podlegać parcelacji min. 200 tys. ha. Gdyby dobrowolnie tego nie zrealizowano, państwo mogło dokonywać jej siłą.

  4. Biedni chłopi mało na tym wszystkim zyskali bo i tak nie mieli kasy na zakup ziemi.

3.2.5. Przemysł


  1. Przyczyny potrzeby odbudowy przemysłu:

    1. konieczność zaspokojenia potrzeb nowej armii

    2. zmniejszenie bezrobocia (bo robotnicy byli podatni na hasła komunistyczne)

    3. zaspokojenie potrzeb ludności

  1. Problemy z odbudową przemysłu:

    1. przedsiębiorcy bali się inwestować bojąc się o przyszłość kraju (wojna z ZSRR)

    2. brak węgla i surowców

    3. brak możliwości transportowych

  2. Umiarkowana inflacja pozytywnie wpływała na rozwój przemysłu, bo:

    1. ludność w obawie przed utrata pieniądza zwiększała zakupy

    2. sprzyjała eksportowi (kursy walut obcych wolniej się dostosowywały)

  3. Znaczeni Górnego Śląska

    1. 26 mln t wydobycia węgla kamiennego wobec 9 mln t w pozostałej części kraju

    2. 401 tys. t produkcji surówki żelaza wobec 79 tys. ton

    3. 873 tys. t stali wobec 259 tys. ton.

  4. W kraju jednak było małe zapotrzebowanie na śląskie produkty z czym wiązały się trudności ze zbytem. Ratunkiem była umowa z Niemcami, która nakładała na nie bezcłowe dopuszczenie na rynek określonej ilości produktów ze Śląska (np. 6 mln t węgla rocznie).

  5. Od 1923 hiperinflacja zaczęła ujemnie wpływać na rozwój przemysłu. Zubożenie doprowadziło do zmniejszenia popytu, zmniejszenia wykorzystania czynników pracy, zmniejszenia zysków i wzrostu bezrobocia.

  6. Odbudowa rzemiosła: w okresie 1919-1921 liczba warsztatów uległa podwojeniu. Jednak później nie wytrzymywało konkurencji ze strony przemysłu.


3.2.6. Warunki życia ludności miejskiej


  1. Ludność miejską dzieli się na cztery grupy:

    1. burżuazja – najzamożniejsza i najmniej liczna

    2. pracownicy umysłowi (menedżerowie, adwokaci, lekarze, notariusze, itp.) – zaraz po zakończeniu wojny mieli bardzo dobre warunki w związku z zapotrzebowaniem na ich usługi (spolszczenie administracji, oświaty, policji, sądownictwa i wojska).

    3. drobnomieszczaństwo

    4. pracownicy fizyczni (robotnicy) – po 1918 r. chcąc uspokoić proletariat, rozbudowano ustawodawstwo pracy. Stworzono 8-godzinny system pracy, wolną sobotę, prawo do strajku, tworzenia związków zawodowych, wprowadzono system ubezpieczeń społecznych (od choroby, wypadków przy pracy i jej utraty). Płace robotników początkowo wrastały, jednak później zaczęły spadać (w 1923 r. 58% stanu z 1921 r.). Spadek płac był jedną z przyczyn kryzysu gospodarczego.

  1. Bezrobociu w miastach starano się przeciwdziałać organizując roboty publiczne. W 1920 zmalało z powodu poboru do wojska. W 1921 wzrosło z powodu demobilizacji armii. Dobra koniunktura 1922-23 spowodowała spadek bezrobocia. Zła koniunktura okresu hiperinflacji spowodowała wzrost bezrobocia.


3.2.7. Inflacja


  1. Początkowo system w walutowy w Polsce był bardzo niejednolity. Płacono markami polskimi, markami niemieckimi, koronami, rublami, ostmarkami, ostrublami, hrywnami, karbowańcami i innymi. Waluty te chciano zastąpić marką polską. Wprowadzono dwuwalutowość (poza rodzimą waluta obszaru, także marka polska). W 1919-1921 sukcesywnie wymieniono wszystkie waluty na markę polską (ale na Górnym Sląsku dopiero w 1923).

  2. W czasie wojny z ZSRR udział wydatków wojskowych w budżecie wynosił ponad 60% (mimo kredytów z Francji i USA).

  3. Bardzo duzy deficyt budżetowy pokrywano za pomocą:

    1. pożyczek wewnętrznych

    2. pożyczek zagranicznych

    3. podatków majątkowych

    4. dodrukowywania pieniędzy

  4. Kredytów dodrukowanymi pieniędzmi udzielał bank centralny – Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa

  5. Rozkręcanie się spirali inflacyjnej – zjawisko samorzutnego zwiększania się niekontrolowanej inflacji.

  6. Różnice pomiędzy inflacją umiarkowaną a hiperinflacją:

    1. w tempie wzrostu cen i wielkości obiegu pieniądza

    2. we wpływie na procesy makroekonomiczne – umiarkowana zwiększa popyt i ułatwia eksport (premia inflacyjna), hiperinflacja ogranicza płace realne, a co za tym idzie popyt oraz hamuje eksport, kredytodawstwo, gotówkowe transakcje handlowe.

  7. Postępująca inflacja i hiperinflacja:




  1. Gigantyczna inflacja była przyczyną nie tylko problemów ekonomicznych, ale także i społecznych. Dochodziło do starć policji i wojska ze strajkującymi. Przedsiębiorcy byli również niezadowoleni z takiego obrotu rzeczy.


3.2.8. Reformy Władysława Grabskiego


  1. W 1923 r. Grabski otrzymał od parlamentu na 6 miesięcy uprawnienia wydawania dekretów z mocą ustawy.

  2. W 1923 r. deficyt budżetowy (45% ogółu wydatków) pokrywano drukiem marki. Celem wyjście z hiperinflacji, Grabski ułożył plan jednoczesnego zrównoważenia budżetu i dokonania reformy waluty.

  3. Źródła niweczenia dziury budżetowej:

    1. zmniejszenie dofinansowania PKP

    2. zmniejszenie nakładu na wojsko i administrację

    3. jednorazowy podatek majątkowy

    4. umocnienie systemu podatkowego (zaostrzenie sankcji za nie płacenie)

  1. Po zrównoważeniu budżetu

    1. zlikwidowanie Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej i utworzenie w jej miejscu Banku Polskiego – prywatnej spółki akcyjnej (aby nie był pod wpływem rządu i nie drukował pieniędzy)

    2. Wprowadzenie nowej waluty: 1 zł = 1 frank szwajcarski; 1 USD = 5,18 zł. Złoty wymienialny w 30% na złoto, reszta w walutach obcych i dewizach.

    3. Wymiana marek na złotówki: 1 zł = 1,8 mln marek.

  2. Dokonano u nas reformy bez pomocy zagranicznej (A w Niemczech, Austrii i na Węgrzech bez niej się nie obyło). Doprowadziło to do ustabilizowania sytuacji politycznej w kraju.


3.2.9. Druga inflacja


  1. Uspokojono społeczeństwo, posiadacze zaczęli się czuć bezpiecznie i nie chcieli płacić podatku majątkowego. Znowu zrobiła się dziura budżetowa. Uzyskano pożyczki od Szwecji i Włoch (w zamian za kontrolę nad naszymi krajowymi monopolami) oraz od banków w USA. Kwoty te były jednak zbyt małe.

  2. Zaczęto więc bić monety i wypełniać nimi dziurę budżetową (na mocy reformy rząd mógł sobie bić monety, nie mógł jedynie zwiększać ilości papierków). Wprowadzono zakaz wymiany bilonu na banknoty. Zaistniało coś w rodzaju systemu dwuwalutowego – za banknot trzeba było zapłacić więcej bilonu niż to wynikało z jego wartości nominalnej.

  3. W konsekwencji ludzie zaczęli wycofywać wkłady z banków i zaczął maleć eksport.

  4. Niemcy zachęceni naszymi porażkami postanowili nam jeszcze dokopać w celu wymuszenia ustępstw. Po wygaśnięciu umów z Traktatu Wersalskiego, Niemcy podwyższyły cła na towary z Polski, Polacy zrobili to samo. Wojna celna odbiła się gorzej na nas, bo oni byli dla nas dużym partnerem handlowych a my dla nich małym.

  5. Spadł kurs złotówki względem innych walut, co zaowocowało inflacyjną premią eksportową i napływem dewiz do kraju.

  6. Grabski chciał, żeby Bank Polski skupywał złotówki na giełdach zagranicznych, ten jednak w obliczu braków efektów tego działania nie chciał go kontynuować i Grabski podał się do dymisji.

  7. Kolejny rząd dokonał cięć w administracji, wprowadził wiele pośrednich podatków (towarowych), zmniejszył podatek majątkowy, zachował parytet złotówki do dolara uzyskany na drodze wolnorynkowej, co zwiększyło eksport, doprowadziło do napływu dewiz, zlikwidowania drugiej inflacji, zrównoważenia budżetu i wyjścia z kryzysu.




  1   2


©operacji.org 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna