Filozofia starożytna okres przedfilozoficzny I Grecja przedhellenistyczna – rozdz



Pobieranie 330,47 Kb.
Strona1/5
Data26.03.2018
Rozmiar330,47 Kb.
  1   2   3   4   5

HISTORIA MYŚLI POLITYCZNEJ
Stanisław Filipowicz – „Historia myśli polityczno – prawnej

FILOZOFIA STAROŻYTNA




  • Mity jako pierwsze nośniki myśli politycznej:

a) jest „opowieścią o walorach sakralnych”

b) ma charakter niepodważalny

c) zawiera w sobie wiedzę o początkach stworzenia (kosmogoniczne)

d) mit oparty jest na metaforach, wieloznacznej symbolice

e) „Człowiek grecki żyjący w kosmosie pełnym bogów nie oddziela od siebie jako dwóch przeciwstawnych obszarów, tego co naturalne i tego co nadnaturalne”

f) kapłanami mitu są poeci

g) Bohaterami mitów są bogowie i herosi którzy zawierają w prezentowanej przez siebie symbolice prawdę o ludzkim istnieniu.

h) poezja również poza wątkami kosmogonicznymi zachwyca się pięknem świata istniejącego realnie.


  • Homer:

a) „Iliada”: przedstawia zasady ustroju patriarchalno – rodowego uświęconego poprzez przedstawienie świata opartego na zwierzchności bogów nad ludźmi.

b) o losach ludzi w pełni decydują mieszkańcy Olimpu

c) Na czele panteonu stoi basileus: „Król którego sam Zeus powagą przyodział, I nam dał posłuszeństwo, jemu władzę w podział”

d) Główną cechą człowieka stanowiącą o jego istocie jest dzielność. Nieustanna gotowość do stawania w szranki i wykazywania się męstwem.

e) O sprawiedliwości stanowi themis – nakaz bogów ustanawiający nienaruszalny porządek, na straży którego stoi Temida (bogini porządku i sprawiedliwości).

Niesprawiedliwość jest zatem naruszeniem granic pierwotnie ustalonego porządku, wykroczenie poza miarę wyznaczoną przez bogów----można powiedzieć że sprawiedliwość określona jest głównie w wymiarze kosmologicznym.



f) Dike (która stoi obok Temidy – matki): reguły ukształtowane przez ludzi, prawo stanowione acz jednak stanowiące odzwierciedlenie boskiej mądrości.


  • Hezjod („Prace i dni”):

a) zamiast heroizmu – wytrwała codzienna praca – „Praca nikogo nie hańbi a hańbą jest żyć w bezczynności”

b) Ziemskie losy zależą tak naprawdę od naszych zasług rodzących się w trudach

c) Sprawiedliwość wyznacza reguła wzajemności: „Kochaj przyjaciół, a tym co życzliwi, okazuj życzliwość. Daj tym, co dają, a własną chciwością odpowiedz na chciwość”


  • Narodziny filozofii: logos (jako żywe, dyskursywne słowo) zastępuje mythos

  • Filozofowie przyrody:

a) koncentrują swą uwagę na rzeczach, na tym co dotykalne i bezpośrednio poznawalne

b) fascynuje ich płynność, zmienność rzeczy

c) jednak dochodzą do wniosku, iż musi istnieć coś stałego, jakaś prazasada (arche)

d) Obalają mitologiczne teogonie: to nie bogowie a pewne rodzaje materii dały początek istnieniu świata

- Tales: woda

- Anaksymenes: powietrze

- Heraklit: ogień

e) Narodziny filozofii związane są z rozwojem greckiego polis: ustrój patriarchalno-rodowy zastępowany jest isonomią. --------- „Według Anaksymandra żaden poszczególny element, żadna część wszechświata nie może panować nad pozostałymi. Nowy porządek przyrody odznacza się właśnie równością i symetrią rozmaitych sił, składających się na kosmos. Dominacja przysługuje wyłącznie prawu równowagi i stałej wzajemności”

  • Demokryt z Abdery: to co istnieje naprawdę jest jedynie pewnym zespoleniem atomów a „wszystko inne jest jedynie mniemaniem”.

a) wszystkie atomy są jednakowe, jednorodne---wszystko tak naprawdę zależy od relacji między nimi

b) świat znajduje się w nieustannym ruchu, jest zmienny

c) uważa iż decydujące w kształtowaniu człowieka jest wychowanie- należy tak wpływać na ludzi by osiągnęli spokój ducha, opanowanie namiętności

d) rzeczywistości nie wolno negować – należy szukać w danym układzie równowagi

e) „mędrzec nie powinien być posłuszny prawom ale powinien żyć swobodnie”; prawo jest jedynie „wymysłem ludzi”, co znaczyło iż zawsze najwyższą instancją decydującą o naszym zachowaniu powinien być rozum.

f) nie istnieją żadne reguły istniejące apriorycznie – dane raz na zawsze  wszystkie reguły postępowania są owocem ludzkiej refleksji na poziomie zbiorowości

g) demokracja jest ustrojem zmuszającym człowieka do nieustannego wysiłku – nie ma spraw które go nie dotyczą

h) prawo powinni stanowić najmądrzejsi, bo choć jest zwolennikiem demokracji zakłada on niedoskonałość ludzi częstokroć ulegających swoim namiętnościom.

i) demokracja jest najlepsza tez z tego względu iż najłatwiej poddaje się przeobrażeniom gdyż nie jest zdeterminowana jednym z góry założonym celem.


  • Sofiści: inne ujęcie filozofii jako praktycznej mądrości życiowej

a) zwrot w myśleniu: kosmologia zastąpiona antropologią----człowiek jest odrębną rzeczywistością a nie jedynie cząstką kosmosu który swym istnieniem odzwierciedla

b) silny indywidualizm o wymiarze antytradycyjnym-----człowiek powinien decydować sam o swoim położeniu a nie ulegać wyznacznikom tradycji takim jak konwenanse, ustroje itd.

c) Protagoras: „Człowiek jest miarą wszystkich rzeczy istniejących że istnieją i nieistniejących że nie istnieją”----relatywizm (o zabarwieniu sensualistycznym): świat jest tym jak odczuwa go człowiek, jest grą doznań i wrażeń.

d) Gorgiasz: „Słowo to potężny władca, który najmniejszym i niewidocznym ciałem dokonuje dzieł najbardziej boskich” (retoryka)

e) Rację mają ci którzy potrafią jak największe rzesze do nich przekonać----prawdą jest to co większość zaaprobuje i tak długo prawdą zostanie jak długo utrzyma się aprobata

f) Są zwolennikami rządów opinii (to co później umożliwi rozwój nowożytnego liberalizmu)---podważają wszelkie dogmaty, przekonania uznane za niepodważalne---są zwolennikami faktycznej wolności słowa----racja wyłania się w publicznej debacie, w której ścierają się skrajne opinie.

g) Racjonalizm: są zwolennikami wolnej, wyemancypowanej; rozum powinien być najwyższym arbitrem.

h) Konwencjonalizm: wszystko co stanowi przedmiot ludzkiej zgody, i relatywnie powszechnej aprobaty jest wytworem konwencji.

i) Powstanie związku politycznego jest dziełem umowy---w ludziach nie ma naturalnego dążenia do skupiania się w grupy---z natury jest samolubny (potwierdzeniem tego jest to że w okresie stanu natury przed powstaniem społeczeństwa decydowało prawo silniejszego) ---- dopiero Zeus zasmucił się nad rodzajem ludzkim wysyła Hermesa by ten „przyprowadził ludziom wstyd i poczucie prawa”.----Wstyd i poczucie prawa pozwalają człowiekowi funkcjonować na scenie publicznej gdyż jego strona instynktowna jest okiełznana, staje człowiekiem prawdziwie wolnym-----działanie w sferze publicznej, kontakty z innymi ludźmi pozwala człowiekowi kształtować cnotę, gdyż zmuszony jest hamować swe naturalne instynkty

j) Kallikles i Trazymach: wyjątkowo jak na sofistów odrzucają sprawiedliwość i dają pierwszeństwo prawu silniejszego --- wyrządzanie krzywd jest z natury lepsze niż ich doznawanie; „ja mam wrażenie, że ci, co prawa układają, to są słabi ludzie, to ci, których jest wielu. Oni dla siebie, dla swej korzyści ustanawiają prawa, bo się boją żwawszych jednostek spośród ludzi […] Tymczasem natura sama pokazuje, że sprawiedliwe jest, aby jednostka lepsza więcej miała niż gorsza i potężniejsza więcej niż słabsza”

Uważają również iż prawo sztucznie hamuje naturalny rozwój człowieka----„każda władza ustanawia prawa wedle tego, co jej wychodzi na korzyść”-----„nie słuchajmy szemrania tłumu” a żyjmy „bujnie, szerokim życiem, bez hamulca i bez pana nad sobą”.




  • Sokrates (469-399 p.n.e.)

a) „Ja się przecież lubię uczyć a okolice i drzewa niczego mnie uczyć nie chcą, tylko ludzie na mieście”

b) „trzeba się uciec do słów i w nich rozpatrywać prawdę tego, co istnieje”----jednakże słowa są tylko odzwierciedleniem tego co istnieje obiektywnie a nie materiałem budującym prawdziwie istniejącą rzeczywistość”

c) Krytyka sofistów: miarę mądrości ustala działanie a nie opinia (doxa)

d) Gloryfikuje człowieka nie politycznego --- w duchu głoszonego przez siebie indywidualizmu: człowiek nie kształtuje siebie w relacjach z innymi ludźmi a sam na sam ze sobą-----tak naprawdę uczestnictwo w sferze publicznej deformuje człowieka.

e) intelektualizm etyczny: episteme=arete: możemy postępować tylko dobrze gdy wiemy co jest dobre

f) mądrość o tym co dobre a co złe uzyskuje się metodą maieutyczną --- każdy z nas jest nosicielem mądrości należy ją tylko w sobie odkryć ---- pomocna jest w tym refleksja czyli myślenie o własnych myślach (stąd ważne jest by nasza myśl nie była krępowana żadnymi konwenansami)

g) wszelki nasze doznania służące w naszej dalszej refleksji powinny być zamknięte w ramy odpowiednich pojęć ----- Sokrates jako twórca archetypu europejskiej kultury: człowieka jako niezależnego racjonalnego podmiotu.

h) Personifikacja człowieka poprzez indywidualna refleksję

i) Demokracja jest ustrojem nie sprzyjającym refleksji a tym samym odkrywaniu prawdziwej mądrości --- dlatego rządzić powinni ci którzy wiedzą i widzą więcej ---- sztuka tworzenia prawa to sztuka ustanawiania niezachwianych zasad które mają nam pomóc przybliżyć się do lepszego życia.


  • Platon (428/427 – 348/347 p.n.e.):

a) Odrzuca poglądy sofistów, gdyż uważa że istnieje jedna i obiektywna prawda której poznanie powinno być podstawą wszelkich naszych działań.

b) należy podporządkować wiedzę praktyczną wiedzy filozoficznej---nie wolno ulegać powszechnej opinii która w gruncie rzeczy jest owocem ludzkiego lenistwa umysłowego.

c) uważa że sprawiedliwość jest czymś czemu należy się poddawać wartości jako takiej a nie ze względu na korzyści osobiste lub niemożność złamania jej reguł ze względu na swą słabość (ad Trazymach)

d) Powszechna obłuda i sztuczki słowne sofistów nie mogą stanowić fundamentu na którym powstanie państwo.

e) Metafora jaskini: większość jednak siedzi odwrócona plecami do światła i widzi jedynie migoczące cienie tego co prawdziwe. ---- stąd rzeczywistość empiryczna jest teatrem cieni---to co prawdziwe i godne poznania to świat idei.

f) doxa vs episteme---- to pierwsze to stan pośredni pomiędzy wiedzą i niewiedzą

g) Krytyka demokracji: gdyż powstaje „kiedy ubodzy zwyciężają i jednych bogaczów pozabijają, drugich wygnają z kraju, a pozostałych dopuszczą na równych prawach do udziału w ustroju i rządach”----- ponadto w demokracji wolność mylona jest z dowolnością----tak jak każdy ustrój demokracja wpływa na kształtowanie obyczajów--- obyczajów tym ustroju poddane są one działaniu nieposkromionych namiętności.

-W demokracji współrządzi wraz z aphrosyne (szaleństwo) hybris będące przeciwstawieniem arete.

-Demos to dzika, nieokiełznana bestia. Kontrola demagogów nad tłumem jest bardzo niepewna.

- Demokracja jest tylko namiastką ustroju gdyż nie obowiązują w niej żadne trwałe zasady

- demokracja jest nieuniknionym ogniwem fatalistycznego rozwoju dziejów który naznaczony jest nieustannym psuciem się ustrojów, począwszy od końca wieku złotego gdy władzę nad światem Kronos przekazał Zeusowi----dlatego utworzenie ustroju idealnego wymaga głębokich, radykalnych przemian---poddanie się kompletnie nakazom rozumu

- Prawo powinno być zbiorem bezpośrednich nakazów rozumu---prawo nie ma na celu uszczęśliwienie jednej grupy----jego celem jest zapewnienie względnego szczęścia całemu państwu, które w ten sposób jest w stanie zachować jednolitość

- Ową jednolitość, niezmienność ma zapewnić również wdrożenie teorii organicystycznej („zgodnie z naturą powinien zajmować się czymś jednym”; „człowiek nie potrafi naśladować pięknie wielu rzeczy”)

- Społeczeństwo powinno być podzielone na strażników państwa i wytwórców. Z grupy tych pierwszych część powinna zająć się rządzeniem.

- Wspólność kobiet (dostępnych tyko strażnikom) lecz prywatnie żaden nie powinien mieszkać z kobietą

h) Kładzie wielki nacisk na wychowanie jako instrument kształtowania odpowiednich postaw obywatelskich --- obywatelskich tym celu nie cofnie się nawet przed zniszczeniem dotychczasowego dziedzictwa kulturalnego: Homer pisał złe dzieła – należy je napisać od nowa.---- kształtowanie prawdziwych, cnotliwych obywateli powinno się odbywać również poprzez gimnastykę, muzykę, dietę ---- wszystko w umiarze (np. jeżeli chodzi o instrumenty to wystarczy lira i kitara).


  • Arystoteles:

a) zwolennik mądrości opartej na empirii---chociaż to rozum jest ostatnim etapem poznania to jednak nie może mieć ono charakteru czysto intelektualnego

b) odrzuca koncepcje dziejów zaprezentowaną przez Platona---rozwój wypadków jest stawaniem się pewnej potencji----nie jest to mitologiczny regres --- stąd nie potrzeba też aktu ponownej kreacji --- rola filozofa nie jest demiurgiczna---najważniejsze jest wykorzystywanie istniejących już możliwości

c) dwa kluczowe pojęcia: hyle (materia) i morphe (forma) ---są to czynniki wobec siebie komplementarne---forma penetruje materię i wydobywa tym samym tkwiąca w niej energię (dynamis)

Forma ponadto odkrywa tkwiący w materii telos.



d) entelechia: samodocelowość istniejąca w każdym istnieniu: po jej osiągnięciu dany obiekt osiąga pełnię

e) matematyka, fizyka, metafizyka zajmuje się tym „co nie może być inne niż jest” a polityka, etyka, ekonomia, medycyna ma badać rzeczy które mogą być inne niż są.

f) Polityka: nauka „naczelna i najbardziej kierownicza”; „rozstrzyga co należy czynić a czego zaniechać” --- stąd związek polityki z etyką

g) Najwyższym dobrem dla każdego człowieka jest szczęście

h) Skoro człowiek jest istotą rozumną a jego formą jest dusza więc zgodnie z zasadami entelechii powinien on dążyć do życia rozumnego (tylko prostacy cenią sobie najbardziej rozkosz)

i) Funkcjonowaniem państwa też powinny rządzić zasady celowości (a nie konieczności) --- stąd niewolnicy zajmują się tym co konieczne, czyli produkcją żywności (ale oni nie są członem państwa). Obywatelami w pełni tego słowa znaczeniu są ludzie cnotliwi. Działanie polityczne jest celem samym w sobie---tu nie liczą się efekty zewnętrzne (wytwarzanie).

j) Człowiek jest zwierzęciem politycznym (zoon politikon)----kto znajduje się poza wspólnotą ten jest albo nędznikiem albo nadludzką istotą. ----- „Każde państwo jest wspólnotą, a każda wspólnota powstaje dla osiągnięcia jakiegoś dobra. Powstaje dla umożliwienia życia, a istnieje, aby życie było dobre”

k) Ogół nadrzędny wobec części---tak też państwo nad jednostką, która gdyby nie państwo nie stała by się nigdy istotą ludzką---jednakże państwo nie oznacza konsolidacji zabijającej wielość i różnorodność.

l) Wymiar sprawiedliwości jest kluczowy dla istnienia i właściwego funkcjonowania wspólnoty państwowej---na tej podstawie dzieli ustroje na właściwe (monarchia, arystokracja, politeia) i zwyrodniałe (tyrania, oligarchia, demokracja)---to znaczy czy działają na rzecz dobra wspólnego.

m) Ustrój jest formą bytu państwowego---czyli tym samym określa cel istnienia państwa. Ustrój obejmuje ogół władz państwowych (na czele z rządem który przesądza o istocie danego państwa) oraz w szerszym jest to wszystko co stanowi o tożsamości państwa.

n) Każdy ustrój ma pewne wady i zalety. Dlatego przywódca (prawodawca + mąż stanu) powinien wiedzieć jaki ustrój jest najlepszy i najlepszy z możliwych --- nie ma gotowych wzorców --- ten odpowiedni który zapewnia w danym realiach dobre życie.

o) powinny rządzić prawa --- w kwestiach których nie regulują prawa powinien rozstrzygać władca (pojedynczy lub kolegialny) ---- dlatego demokracje nie jest nawet ustrojem gdyż tu rządzą ciągle zmieniające się uchwały.

p) cnota znaczy umiar (auera mediocretas) tak też ustrój który sprzyja rozwijaniu cnoty powinien być oparty na stanie średnim.

r) Zwolennik ustroju mieszanego (politeja) zespalającego pierwiastki oligarchii i demokracji --- większość jest zadowolona a i wąska grupa oligarchów którym zależy na bogactwie

s) Cnota związana jest ze sferą praksis --- nie jak u Sokratesa związane jest z zaletami umysłu: są to tylko cnoty dianoetyczne . W znaczeniu etycznym jest to umiejętność służąca doskonaleniu własnego charakteru. ---- Państwo ma umożliwiać wyrabianiu się charakterów. W sferze publicznej ludzie ścierają się ze sobą, poszukują prawdy, szukają racji.

t) Czyniąc użytek z języka człowiek uświadamia sobie telos własnego życia --- poprzez określenie tego co dobre itd.

u) Prawo nie tylko odzwierciedla nakazy rozumu ale samo jest rozumem --- ma stać na straży umiaru a więc cnoty i tym samym pomagać ludziom ćwiczyć charakter.

  • Szkoły sokratyczne:

a) Ksenofont: (435-354 p.n.e.) (“O wychowaniu Cytrusa” i „Państwo Lacedemońskie”):

- przeciwnik demokracji-w Atenach poparł rządy 30 tyranów

- ganił demokrację za szał prawotwórczy, za to decyduje kapryśne zgromadzenie

- pochwala reformy Likurga który postanowił naprawiać państwo od uzdrowienia obyczajów---jako że Ksenofont uważał że najważniejsza jest cnota stąd pochwalał nawet tak radykalne pomysły wdrażane w Persji jak kontrola nie tylko nad obyczajami ale również myślami

b) Izokrates (436-338 p.n.e.);

- uważa tak samo że państwo powinno kształtować cnotę

- zwolennik ustroju opartego na połączeniu arystokracji (cnota) i demokracji (obywatelska gorliwość)

- jednak nie powinien rządzić tłum a najcnotliwsi z obywateli

- krytykuje demokrację za nadmierną niestabilność prawa --- gdyż prawo powinno być zgodne z panującymi obyczajami

c) Szkoła Cyrenajska : Arystyp z Cyreny (435 – 360 p.n.e.)

- sensualizm i relatywizm poznawczy: wszystko jest subiektywne

- głównym celem ludzkiego dążenia jest ludzka przyjemność (cielesna)---przyjemność ale czerpana roztropnie

- chwali człowieka nie politycznego

- człowiek powinien być kompletnie niezależny --- dziwi się dlaczego ludzie mieliby przyjmować narzucone przez kogoś normy.

- na pytanie co dała mu filozofia powiedział iż to że może czuć się dobrze w każdym otoczeniu. To też że gdyby zniesiono wszelkie prawa filozofowie żyliby tak samo jak teraz --- gdyż są poddani jedynie nakazom rozumu.

d) Szkoła Cynika: Anystenes (445-336 p.n.e.)

- radykalny sensualizm: jedynym źródłem ludzkiego poznania są wrażenia

- nominalizm- pojęcia są jedynie wytworami umysłu, to znaczy nie odzwierciedlają tego co istnieje.----nie ma możności jakiegokolwiek definiowania gdyż słowa można ze sobą tylko porównywać, wyjaśniać i opisywać.

- każdy konwenans jest czymś niezwykle kruchym włącznie z prawami uchwalanymi w demokracji --- doradzał Ateńczykom by uchwalili że „osły mają być końmi”

- jaka przydatność filozofii – ta że mogę sam ze sobą rozmawiać

- człowiek nie jest zwierzęciem politycznym – pojęcia dobra i cnoty są czymś subiektywnym

- „Trud jest dobrem” – askesis: wzór surowej wstrzemięźliwości----o szczęściu decyduje wyzbycie się wszelkich pokus

- Diogenes z Synopy (412-323 p.n.e.): nie uznawał żadnych rang, tytułów itd. („Gdy się wygrzewał w słońcu na Kraneionie, stanął przed nim król Aleksander i powiedział
- na co Diogenes

Jedynym państwem dobrze urządzonym byłoby państwo obejmujące cały świat a kobiety byłyby wspólne.

Używa sokratejskiej ironii i mówi o tym że każda rzecz ma dwie przeciwstawne strony – w mądrości zawiera się głupota, w pięknie brzydota.

Gdy Platon wymyślił definicję człowieka która zdobyła sobie ogromną popularność (Człowiek jest to istota żywa, dwunożna, nieopierzona”) Diogenes oskubał koguta, przyniósł na lekcję po czym rzekł „Oto człowiek”.



GRECJA EPOKI HELLENISTYCZNEJ I RZYM


  • Wstęp: za sprawą podbojów Aleksandra Macedońskiego który w jednym imperium skupił elementy orientalne i tradycyjne greckie. Stopniowo zaczęła się zacierać granica między tym co należy do świata Grecji i barbarzyństwa.

- Grecki jednolity system wychowania – Paideia – zaczął być zastępowany systemami eklektycznymi

- naczelną wartością przestaje być szczęście a zaczyna przyjemność

- ideał greckiej polis zastępowany jest ideą kosmopolis

- w związku z tym zostaje wyparty dotychczas niezbędny warunek określenia własnej tożsamości jakim było zakorzenienie w danej społeczności---pojawiają się tendencje oparcia tożsamości na samookreśleniu (indywidualizm)

- Filozofia oceniana jest pod względem praktycznej przydatności w życiu codziennym a nie jedynie walorów intelektualnych (spekulacja)

- tworzy się charakterystyczny dla kultury starożytnego Rzymu ideał politycznej roztropności – wyważenia, zdystansowania, mądrego zaangażowania

- Filozofia rzymska znajduje się pod przemożnym wpływem Greków---poprzez ujęcia rozważań w popularne formy literackie stają się one dostępne dla szerszego audytorium


  • Stoicyzm:


a) Wczesna stoa – Grecja:

- Zenon z Kition (336-264 p.n.e.); jego uczeń Chryzyp (281-208 p.n.e.)

- istnieją tylko konkretne przedmioty (= odrzucenie pojęć ogólnych)

- sensualizm-doświadczenia zmysłowe budują nasze pojęcia o świecie

- to kim jest człowiek zależy w pełni od niego samego – stosunki z innymi ludźmi nie mają na nas formującego wpływu --- wszystko zależy od naszego samookreślenia

- jedyną zasadą świata jest jego niestałość – „Wszystkie rzeczy są w ruchu, nic nie jest nie zachwiane” (Heraklit)

- Cykliczna koncepcja rozwoju któremu poddany jest człowiek – kończąc coś zaczynamy to znowuż od początku --- działamy w ramach konieczności (na określenie której nie mamy wpływu)

- Wolność jest nierozerwalnie związane z koniecznością – nasze życie jest wyznaczone przez niezależny od nas plan rozwoju, stąd nie powinniśmy próbować go zmieniać --- wolnością jest zaakceptowanie tego co konieczne poprzez wyzwolenie się od wszelkich pokus i zachcianek.

- „Tylko nieszczęśliwi pożądają dóbr bez końca”; „gonią w pościgu, a wszystko na opak, niż chcą im się dzieje”

- w poskromieniu wszelkich namiętności jest poddanie się nakazom rozumu , który wskazuje nam wszechwładzę konieczności

- Cnota jest okiełznaniem pożądliwości --- możliwe jest to poprzez rozumowe poznanie teog co konieczne

- Zalecana apatia nie jest dla stoików kompletną inercją, w której poddajemy się działaniu wszelkim siłom świata a jest stanem harmonii polegającym na zapewnieniu równowagi pomiędzy determinującą nasze zachowania naturą a naszymi popędami

- szczęśliwe życie możliwe jest poprzez zjednoczenie z naturą którą jesteśmy częścią i która jest „wszystko przenikającym zdrowym rozumem, identycznym z Zeusem, władcą i panem wszystkiego tego co istnieje”

- życie cnotliwe nie oznacza działalności w sferze publicznej – nie musimy się poddawać temu co obowiązuje na szerszym forum społecznym a temu co dyktuje nam rozum

- Prawo natury (lex naturalis): zasady które człowiek jako istota rozumna powinien dobrowolnie uznać i przestrzegać --- poprzez p. n. jesteśmy w stanie zjednoczyć się z naturą a więc także z Bogiem (stąd prawo to nie ma charakteru prawa nadmiernie nas ograniczającego). Jest to także podleganie nakazom rozumu, który jest w stanie wytworzyć pojęcia określające jasno zasady tego prawa. Sprzeciw wobec prawa naturalnego oznacza dla istoty ludzkiej autodestrukcję.
b) Późna stoa: Rzym – Marek Aureliusz („Rozmyślania”), Epitet, Lucjusz Anneusz Seneka („Listy moralne”; „Dialogi”)

- Seneka: celem każdego człowieka jest szczęście które można osiągnąć dzięki cnocie na czele której stoją nasze sumienie

- człowiek może osiągnąć cnotę poprzez uniezależnienie się – „Tego czego musimy się najbardziej wystrzegać, byśmy zwyczajem owiec nie postępowali za trzodą (...) nieszczęście że naginamy się do opinii ogółu, w tym przekonaniu że najlepsze jest to co zostało przyjęte z wielkim uznaniem, że się wzorujemy na przykładach pospólstwa, że słowem żyjemy nie wedle nakazów rozumu, ale według norm naśladownictwa”

- scena publiczna jest miejscem upadku człowieka --- wbrew poglądom Stagiryty nie uważał że na agorze kształtują się ludzkie charaktery

- czymś wspaniałym jest cnota; czymś nikczemnym jest rozkosz

- „Nie być niewolnikiem żadnej potrzeby, żadnych wydarzeń – oto wolność”

- Polityka jest ta sferą ludzkiej działalności która rozbudza nasze największe namiętności

- Polityka jest niebezpieczna: im wyżej na szczytach władzy tym większy strach i drżenie

- Oceniał to ze swoich własnych doświadczeń jako członek dworu Kaliguli i Klaudiusza, doradzał i nauczał Nerona

- To nie znaczy że pałał niechęcią do ludzi władzy: „Mylą się ci którzy ludzi szczerze oddanych filozofii uważają za hardych upartych, za pogardzających zwierzchnimi urzędami , władcami…”

- Uważa nawet że ludzie rządzący mają swoistą misję do spełnienia: mają wychowywać poddanych do życia w cnocie gdyż „podporządkowanie istot gorszych istotom lepszym zgadza się z wymogami natury”

- odwołuje się do złotego wieku gdy „sprawowanie rządów było służbą a nie panowaniem”

- zwolennik kosmopolis , gdzie „nie zważmy na ten lub ów zakątek, lecz granice zawartej w niej społeczności zakreślamy razem ze słońcem”--- zbieżne z poglądem o równości wszystkich ludzi którzy są „braćmi, potomkami Zeusa”




  • Epikureizm: Epikur (342-270 p.n.e.)

- sensualizm: o prawdzie decyduje jedynie jasność spostrzeżeń

- Pojęcie jedynie ujmują w pamięci to co doświadczyliśmy poprzez zmysły

- „Przyjemność jest początkiem i celem życia szczęśliwego. Ona to bowiem stanowi pierwsze i przyrodzone dobro oraz punkt wyjścia wszelkiego wyboru i unikania; do niej w końcu powracamy, gdy odwołujemy się czucia jako kryterium dobra”

- Ale nie był to hedonizm folgujący wszelkim zachciankom – „nie uganiamy się bynajmniej za wszelką przyjemnością, lecz nie raz rezygnujemy z wielu, postępujemy tak zwłaszcza gdy spodziewamy się z ich powodu doznać więcej przykrości. A bywa i tak że wiele przykrości stawiamy wyżej od przyjemności”

- Pojęcie przyjemności wiąże się z pojęciem cnoty gdyż człowiek zły nigdy nie zazna spokoju ducha

- o wyznaczeniu granic przyjemności decyduje trzeźwy rozum

- Przyjaźń jako jedna z ważniejszych wartości naszego życia --- nie jest to jednak relacja nas formująca --- człowiek własnym wysiłkiem musi odpowiedzieć sobie kim jest --- sprzyja temu „życie w ogrodzie” z dala od zgiełku życia publicznego

- Człowiek nie łączy się w grupy spontanicznie stąd można powiedzieć o sztuczności społeczeństwa które opiera się na konwencji (oznacza to odrzucenie koncepcji prawa naturalnego jako przyrodzonego porządku – jest to konwencja ale ustalona zgodnie z nakazami trzeźwego rozumu)

- jedną z podstawowych cnót jest sprawiedliwość --- obok pożytku jest to druga zasada na której powinno się wspierać wszelkie postępowanie --- w tych zasadach wyraża się pojęcie prawa

- nie ma żadnych stałych norm uznawanych przez ogół, czyli praw --- zależne są od okoliczności; jeżeli nie są pożyteczne to nie są również sprawiedliwe----na tej podstawie określił funkcję prawa jako służebną

- Tytus Lukrecjusz Carus („O naturze wszechrzeczy”): apologeta Epikura: uważał iż religia jest przeszkodą do wolności i spokoju, gdyż „raziła strachem śmiertelnym”


  • Archetyp republikańskich idei: Marcus Tullius Cycero (106-43 p.n.e.)

- świadek wstrząsów nękających republikę rzymską – jako konsul zdemaskował spisek Katyliny. Stając na straży republiki zginął z rąk popleczników Antoniusza z którym wszedł w ostry spór

- Cyceron uznaje się za inspiratora przemian zmian w myśleniu politycznym Europy Zachodniej. Był patronem dysput ustrojowych w XVII – wiecznej Anglii.

- dzieła: „O prawach”; „O państwie”

- Res publica (państwo) to res populi --- lud jako wielka gromada ludzi zespolona przez uznanie tego samego prawa i przez pożytek wynikający w ze wspólnego bytowania.---państwo jest koniecznym warunkiem określenia swojej tożsamości przez lud.

- człowiek jest istotą społeczną --- człowiek nosi w sobie „nasiona towarzyskości” --- choć powstanie państwa wynika z naturalnych skłonności człowieka jednak jego uformowanie wymagało czasu i rozmyślnego działania wszystkich członków wspólnoty

- Państwo jest sposobem wykorzystania potencja drzemiącej w ludziach

- Ustrój państwa zależy w pełni od ludzi go tworzących --- nie ma gotowych wzorów które mogliby implementować mędrcy

- Każdy ustrój w swej czystej formie zawiera elementy wadliwe mogące prowadzić do jego zwyrodnienia – „W monarchiach ogół obywateli jest nazbyt pozbawiony udziału we władzy. Pod rządami najlepszych obywateli lud odsunięty od wszelkiego współuczestnictwa w kierowaniu państwem, prawie nie korzysta z wolności. Gdy zaś wszystko dzieje się z woli ludu, choćby nawet sprawiedliwego i zachowującego umiar, niesprawiedliwa jest już sama równość skoro nie rozróżniamy żadnych stopni godności”

- Ustrój powinien być oceniany w danym kontekście historycznym --- nie ma lepszych ustrojów z natury, są jedynie lepsze pod względem adekwatności wobec realiów w danej chwili panujących

- można zaakceptować każdy ustrój „o ile zachowuje tę spójnię która na początku złączyła ludzi więzami wspólnoty państwowej”---państwo musi się troszczyć o zgodne współdziałanie wszystkich obywateli (concordia)

- Mieszanie ustrojów sposobem na zapobieżenie upadkom ustrojów (o tym wcześniej: Arystoteles ze swoją Politeią; Likurg [VIII w.p.n.e.] który stworzył w Sparcie „ustrój nie prosty ani jednolity, ale połączył w nim równocześnie wszystkie zalety i właściwości najlepszych ustrojów, aby żaden z nich wzrastając ponad miarę nie przeszedł w naturalne dlań zwyrodnienie”)----doradzał „zachowanie środka między ustrojem monarchicznym i demokratycznym”. Ponadto trzeba mieszać lud i nie-lud aby się wszyscy polubili.

- „Nie ma nic powabniejszego od wolności-to rzecz bezsporna” ---- jednak trzeba utrzymać nierówność gdyż jest to zgodne z logiką ustroju mieszanego. Pełną równość można zaprowadzić w prawach (sprawiedliwość)

- O zgodzie w państwie decyduje także obyczaj: w znaczeniu sensus communis – pewny zakres zgody co do spraw wspólnych („Niezgoda rodzi się z rozbieżności w pojmowaniu pożytku gdy każdemu dogadza co innego”)

- W kształtowaniu się obyczajów kluczową rolę odgrywa zwierzchnik ale pod warunkiem iż jest to człowiek najznakomitszy, patrzący dalej, mierzący wyżej a także posiadający określone umiejętności („Dwie są sztuki które zdolne są wznieść człowieka na najwyższy stopień godności: jedna – to sztuka wodzowska; druga – to sztuka wymowy”)---za sprawą wodza powinna rozprzestrzeniać się cnota (podkreślenie czynnika arystokratycznego)

- Równość może być największą nierównością gdyż jak dać to samo człowiekowi dobremu i złemu.

- Prawo ma duże znaczenie gdyż uznanie tego samego prawa jest warunkiem powstania i istnienia państwa.----w państwie powinny rządzić prawa a nie kaprysy rządzących.

Prawo jest to „zaszczepiony w naturę najwyższy rozum, który nakazuje co trzeba czynić i zakazuje czego czynić nie należy” (prawa naturalne) ---stąd prawo nie może być odzwierciedleniem poglądów ogółu ani nie uznaje praw wynikających w tradycji ---- tylko z najgłębszej filozofii powinno się czerpać naukę prawa.

Pomimo że prawo jest łącznikiem pomiędzy ludźmi i Bogiem samo tworzenie prawa kosztuje sporo wysiłku, który powinien być poczyniony przez myśl filozoficzną..

Już samo obowiązywanie prawa jest spełnieniem nakazów celowości, gdyż „natura stworzyła nas po to, abyśmy się wspomagali nawzajem i żyli wszyscy w społeczności złączonej przez więź prawa”.

WCZESNE CHRZEŚCIJAŃSTWO





  • Początki chrześcijaństwa – odejście od tradycji antycznej:

- zmiana poglądów na temat życia doczesnego – nie należy dążyć do sławy czy szczęście, gdyż wszystko co teraz i tutaj jest niczym w obliczu życia wiecznego: Chrystus: „Kto będzie się starał zachować swoje życie, straci je, a kto je straci, zachowa je”

- jedynym nauczycielem jest Chrystus którego nauki mają charakter prawdy objawionej

- Wiara zastąpić ma rozum

- Odejście od koncepcji autokracji i samookreślenia: człowiek stworzony jest similitudo Dei – jego natura, jego miejsce na świecie określone jest wyrokami niebios

- Najważniejszym obowiązkiem ludzkiego życia jest miłość – to ona jest celem ludzkiego życia - „ustanawia miarę prawdy i dobra, jest najwyższą sprawiedliwością”

- Odrzucenie cnót antycznych, w tym obywatelskich prowadzi do powstania napięcia w życiu chrześcijan (stosunek do państwa)

- Chrześcijanin nie powinien pragnąć władzy gdyż jej sprawowanie zaprzecza miłości – Chrystus: „Ja jestem wśród was jako ten, co służy”; „Nie sądźcie a nie będziecie sądzeni”

- Paradoks ziemskiego istnienia, jak żyć tu na ziemi będąc przeświadczonym o nieuchronnym upadku życia doczesnego

- Stosunek do państwa

a) „Każdy niech będzie poddany władzy, która by nie pochodziła od Boga, a te które są, zostały ustanowione przez Boga”

b) „Rządzący bowiem nie są postrachem dla uczynku dobrego ale dla złego”

- na powyższym przykładzie wywodów św. Pawła widać iż nie stara się on podbudować swoich sądów silną argumentacją , gdyż nie widzi sensu dawania racjonalnych sądów - wręcz przeciwnie mówi iż należy oprzeć się jedynie na wierze a nie ulegać iluzji mądrości racjonalnych rozważań

- „Nie mamy tu miasta trwałego ale szukamy tego które ma przyjść”- stąd upadek antycznej koncepcji określenia człowieka w ramach wspólnoty społecznej

- Dwoistość ludzkiej natury oparta na antagonizmie czynnika cielesnego i duchowego - „nie czynię tego co chcę ale to czego nienawidzę – właśnie czynię”- tylko „człowiek wewnętrzny” żyje w zgodzie z prawem boskim.

- ale jednocześnie nawołuje do afirmacji ziemskiego porządku „Niech każdy trwa u Boga w takim stanie, w jakim został powołany”

- Wolność wczesnochrześcijańska jest tożsama z koncepcją stoików

- W opisie dziejów narzucono eschatologiczną perspektywę--- nie ma mowy o cyklicznej naturze historii --- cała historia ziemska jest ukierunkowana na życie wieczne które rozpocznie się wraz z końcem życia doczesnego.




  • Chrześcijańska apologetyka: obrona wiary zawarta w apologiach ze względu na nasilające się prześladowania

- Tertulian (160-220) („Apologetyk”)

a) filozofia jest wytworem podszeptów szatańskich

b) nie neguje poznania rozumowe ale jednak daje pierwszeństwo daje wierze zawartej w absurdach (Credo quia absurdum) - prawda tkwi w objawieniu i nie potrzebuje dowodu

b) Akcentuje odrębność chrześcijan od reszty społeczeństwa - „Gardzimy tym co wam się podoba”; „My przy całym ogniu sławy i zaszczytów marzniemy”; „żadna sprawa nie jest nam więcej obca niż polityka”

c) jednak mówi również o chrześcijanach jako o dobrych i pożytecznych obywatelach których prześladowania przynoszą uszczerbek republice

d) Prawo: stanowione przez ludzi nie są trwałe - często okazują się niesprawiedliwe; oparcie prawotwórstwa na zasadzie pożyteczności jest pozorne i niewystarczające – gdyby było inaczej nie byłyby tak często zmieniane - poza tym nie mają większego znaczenia gdyż prawdziwym spoiwem społeczeństwa jest miłość


- Orygenes (185-245) („Przeciw Celsusowi”)

a) zrzuca z filozofii przekleństwo - jest ona zapleczem ludzkiej mądrości, w zakładanych przez siebie szkołach wykłada klasyków filozofii oprócz Epikura

b) W swym dziele odwraca argumenty Celsusa - filozofia może być przydatna ale tylko w obrębie prawd wiary

c) Wiara i rozum są wobec siebie komplementarne choć jeżeli nie ma wiary filozofia zaczynać być obłąkaniem

c) „Nie wszystkie sprawy ziemskie zostały dane królowi i nie wszystko, co otrzymujemy w życiu, otrzymujemy od króla. To bowiem co otrzymujemy sprawiedliwie i słusznie, otrzymujemy od Boga”

d) „Nie szukajmy dla siebie niczego więcej poza prosty posiłek i niezbędną odzież”

e) Chrześcijanie zostali wybrani do tego by podtrzymywać życie społeczne i, paradoksalnie, z tego względu nie biorą w nim aktywnego udziału by uniknąć zepsucia - wspierają wspólnotę poprzez modlitwę (przykład na zastąpienie antycznego ideału cnoty ideałem pobożności)

f) Wspólnota nie jest obszarem w który personifikuje się człowiek - człowiek kształtuje się we własnym sumieniu




  • Św. Augustyn (354-430): on też musiał odpierać ataki na chrześcijan jako sprawców upadku Cesarstwa - za rządów Teodozjusza I chrześcijaństwo stało się religią państwową.

- „O państwie bożym. Przeciw poganom ksiąg XXII”

- do pewnych tajemnic można zbliżyć się jedynie za pomocą wiary, nie zaś rozumu

- nie zwalcza filozofii

- Bóg jest początkiem i końcem

- Wszystko dzieje się z woli Boga, także On decyduje o powstawaniu państw - „rozdaje królestwa ziemskie” i „czyni to wedle porządku rzeczy i czasów nam nie znanego, ale Jemu doskonale znanego. Temu porządkowi czasów nie służy jako poddany, lecz włada nim”- stąd odrzucenie koncepcji samookreślenia także na poziomie państwa

- Co decyduje o państwie: prawo to za mało; potrzebna jest sprawiedliwość a jest ona tylko tam gdzie państwo ustanowił Chrystus - stąd republika rzymska nigdy nie była państwem

- upadek Rzymu wynikał z immanentnych cech jego ustroju a ponadto rozpusty i braku pobożności jego obywateli.

- Odrzuca teorię spontanicznego powstania wspólnoty; „nasiona towarzyskości” to fikcja a rozum wydaje się wątpliwym gwarantem ciągłości istnienia państwa. Ludzie raczej wyrządzają sobie krzywdę („człowiek obcuje ze swoim psem chętniej aniżeli z obcym człowiekiem”)

- racjonalna wiedza o państwie powinna być zastąpiona teologia polityczną - źródłem konstytucji państwa powinno być słowo boże

- podział na państwo ziemskie oparte na miłości własnej oraz boże oparte na miłości Boga - są to pewnego rodzaju konstrukty

- istnienie państwa jest bezsprzecznie konieczne zarówno wierzącym jak i niewierzącym aby mogli wszyscy oni prowadzić życie doczesne

- Cnota jest to jedynie remedium na zło, pewnego rodzaju ograniczenie - nie jest to dobro absolutne - kresem dobra jest Bóg

- Pobożność jako sposób samookreślenia a nie publiczna agora

- „Szczytem naszych dóbr jest pokój – „Pokój nie może istnieć bez podporządkowania wszystkiego jakiemuś zwierzchnikowi”, ale władza będąca posługą nie może odstępować od nakazów miłości - „Rozkazują ci co troszczą się o innych, słuchają zaś ci co są przedmiotem troski”- w tym ujęciu Państwo Boże podporządkowane jest niejako p. ziemskiemu, gdyż to drugie gwarantuje pokój oraz zabezpiecza doczesny wymiar egzystencji

- Prawa zawierają telos państwa i konkretyzują reguły pokoju

- Wyróżnia: lex aeterna, lex naturalis i lex temporalis : pierwsze dotyczy ontologii, drugie moralności, trzecie określa autorytet państwa --- jednak treści czerpie z praw usytuowanych wyżej które sankcjonuje





  1   2   3   4   5


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna