Etapy rozwojowe twórczości plastycznej dziecka



Pobieranie 21,71 Kb.
Data06.12.2017
Rozmiar21,71 Kb.

Etapy rozwojowe twórczości plastycznej dziecka


Twórczość plastyczna dzieci to temat zainteresowania psychologów, pedagogów, historyków sztuki, estetyków i plastyków. Zainteresowania te dotyczą między innymi ustalania okresów i faz rozwoju twórczości plastycznej dzieci i młodzieży.


Wszyscy badacze są zgodni, że pierwszym okresem w rozwoju plastycznym dziecka jest faza bazgrot. Trwa ona u większości dzieci od 2 do 4 roku życia. Bazgrota przechodzi przez pewne fazy rozwoju. V.Lowenfeld i W.L.Brittain wyróżniają bazgroty bezładne oraz kontrolowane i nazywane. Bazgroty bezładne (chaotyczne) to przypadkowe zygzaki, kropki, skłębione linie i „kleksowate” plamy, które nie podlegają kontroli wzroku. Przykładem tego może być fakt, że bardzo często dziecko rysując nie patrzy na papier. Długość i kierunek kresek zależy od budowy dłoni i ramienia, od temperamentu, a także od nastroju dziecka. Ruch ręki pozostawia na papierze widzialne ślady w postaci kreski, co dostarcza dziecku wiele radości i zadowolenia. Pierwsze bazgroty dziecka są aktywnością motoryczną. Dziecko nie uświadamia sobie tego, że może robić znaki takie, jakie chce.

Doniosłym faktem jest uzyskanie przez dziecko kontroli nad ruchami ręki. Powstają wtedy linie pionowe i poziome, a w wyniku obrotowego ruchu ręki – kształty koliste i spirale. Sprawność manualna dziecka wzrasta i z czasem osiąga ono płynność ruchów, z bazgrot wyłania się koło – pierwszy zorganizowany kształt. Kreska zmienia się w kontur przedmiotu. W stadium, w którym dziecko zaczyna rysować koło, kształt nie jest jeszcze zróżnicowany. Koło nie oddaje krągłości, lecz jakąś ogólniejszą cechę mającą świadczyć, że coś jest „rzeczą”, że jest uchwytne, zwarte i wyróżnia się z pozbawionego wyrazistego charakteru tła. Za pomocą kolistych kształtów dziecko początkowo przedstawia prawie każdy przedmiot – dom, pojazd, człowieka.

Próby nazywania przez dziecko bazgrot są dowodem, że uchwyciło ono związek między sobą a otaczającym światem – przeszło więc do myślenia wyobrażeniowego.

W stadium nazywania bazgrot dziecko zaczyna interesować się różnymi barwami. W tym okresie kolor dobierany jest jednak na zasadzie przypadku. Dziecko najczęściej używa barw chromatycznych i czystych. Pojawia się zainteresowanie fakturą i materią.

W okresie bazgrot dziecko zaczyna również dostrzegać zależności przestrzenne. Przykładem tego jest umieszczanie na rysunku małych kółek w dużych. R.Arnheim uważa, że zamknięcie jednej rzeczy w drugiej jest prawdopodobnie najprostszą relacją przestrzenną między jednostkami obrazka, jakiej dopracowuje się dziecko.

Następnym etapem w rozwoju twórczości rysunkowej jest dorysowywanie do kółka linii prostych. R.Arnheim twierdzi, że skazują one kierunek przestrzenny. Wytwór ten nazywa się „słonecznikiem”. Wzór „słonecznika” w twórczości dziecka będzie się ciągle powtarzał jako: słoneczko, kwiatek, głowa z włosami, ręka z palcami czy też drzewo z liśćmi.

W okresie bazgrot dzieci chętnie bawią się masami plastycznymi, np. gliną – drobią ją, sklejają, klepią. Zabawie tej odpowiada bazgrota bezładna (chaotyczna), a tworzeniu brył geometrycznych – bazgrota kontrolowana. Odpowiednikiem linii prostej i okręgu w modelowaniu będzie walec i kula. Ważną formą działalności jest wycinanka, która polega w tym okresie po prostu na rozcinaniu papieru.

Następnie dziecko przechodzi, według S.Szumana i V.Lowenfelda, w fazę przedschematyczną. W okresie tym zaczyna ono poszukiwać stałych form do przedstawienia przedmiotów oraz zjawisk. Formy te mają uproszczony i powtarzalny charakter, jakkolwiek powoli się rozwijają. Wyobraźnia dziecka zbliża się w tym okresie do pierwszego stopnia abstrahowania na poziomie naoczności. Rysunki dziecka stają się „graficzną komunikacją”, mogą być omawiane z dorosłymi. Należy tu jednak podkreślić, że dziecko więcej widzi i wie niż przedstawia na rysunku; rysuje to, co odczuwa za najistotniejsze dla danego motywu i jego znaczenia.

Formą przejściową w wypowiedzi plastycznej stają się głowonogi. Ich cechą charakterystyczną jest głowa przedstawiana w postaci koła lub – czasem – kwadratu. Zawierają one dużą liczbę szczegółów, takich jak: oczy, nos, usta. Nogi i ręce, przedstawione za pomocą linii, są źródłem ruchu. Poszczególne elementy dziecko początkowo rozmieszcza na głowie dowolnie, nie martwiąc się, czy ich układ jest właściwy.

Według R.Arnheima głowonogi nie istnieją. Tułów nie jest w rysunku dziecka pomijany, ponieważ w najwcześniejszym stadium rysunkowym całą postać ludzką zastępuje koło (głowa występuje łącznie z tułowiem). Do koła dziecko konsekwentnie dorysowuje ręce i nogi, dlatego dorosłym wydaję się, że na rysunku brakuje tułowia.

Przestrzeń w tym okresie przedstawiana jest chaotycznie. Poszczególne przedmioty rysowane są na kartce papieru wysoko lub nisko, z prawej lub lewej strony. Wygląda to tak, jakby dziecko było w środku. Dziecko nie ma jeszcze świadomości, że znajduje się wraz z tymi przedmiotami w jednej wspólnej przestrzeni.
Dziecko poszerza swoje zainteresowanie postacią ludzką, głowonogi stopniowo zanikają i następuje faza głowotułowia. Postać ludzką dziecko przedstawia przeważnie frontalnie (en face) jakkolwiek zdarzają się też ujęcia profilowe. Frontalne przedstawienie postaci pozwala na umieszczenie większej liczby znanych dziecku szczegółów. Przedstawienie frontalne nie zawsze odnosi się do wszystkich części ciała ludzkiego. Zdarza się często, że do owalnego, prostokątnego lub trójkątnego tułowia (przedstawionego frontalnie) dziecko dorysowuje stopy widziane z profilu. Nogi przedstawiane są w postaci prostej kreski odpowiadającej głównej osi kończyny lub konturu, a stopa bywa przedstawiona jako złamana kreska. W okresie przedszkolnym dzieci nie uwzględniają istnienia stawów w kończynach dolnych i górnych. Palce rąk najczęściej osadzone są w przedramieniu, a nie w dłoni; czasami dłoń ma kształt kółka. Usta przedstawiane są za pomocą kreski poziomej lub owalu. Nos to pionowa kreska, dwie kropki lub owal, a oczy to przeważnie kropki, owale lub koła; rzęsy i źrenice są najczęściej pomijane.

Postacie ludzkie rysowane przez dzieci początkowo pozbawione są ubioru. Dziecko rysując człowieka zapomina o ubiorze, czasami pojawia się tylko jego kontur. Około 5 roku życia niektóre dzieci zaczynają przedstawiać postać lub przedmiot płaszczyznowo. Dlatego wskazane jest wczesne wprowadzanie w pracy z dziećmi technik płaszczyznowych, takich jak: malowanie plakatówką, klejówką, temperą, kolorowymi tuszami, wydzieranka lub wycinanka z kolorowych papierów.

S.Popek przestrzega przed sztucznym przedłużaniem wypowiedzi wyłącznie rysunkowej, wpływa to, bowiem, na zahamowanie rozwoju plastycznego dziecka. W tym wieku winna być zachowana równowaga między rysunkiem konturowym a wypowiedzią plastyczną płaszczyznową. Dzieci chętnie używają farb w kolorach czystych i intensywnych, często zestawiają je kontrastowo.

Między 5 a 6 rokiem życia niektóre dzieci zaczynają przedstawiać postać ludzką w ruchu. Najwcześniej uruchamiają ręce (rysowanie rąk wyciągniętych w bok lub do przodu), natomiast kończyny dolne i tułów w późniejszym etapie. Korpus ciała ludzkiego rysowany jest wówczas z profilu. Częstym przedmiotem wypowiedzi dziecka jest portret.

Dzieci w wieku przedszkolnym chętnie rysują zwierzęta, ptaki, pojazdy mechaniczne i drzewa. W okresie bazgrot formy postaci ludzkiej i zwierzęcej są do siebie podobne. Dopiero w fazie bazgrot przedmiotowych postaci zwierzęce przybierają poziomy układ tułowia – najczęściej w formie owalu. Zaczynają pojawiać się również elementy charakteryzujące

(np. grzebień, dziób, uszy, grzywa), lecz mimo to głowa zwierzęca nadal podobna jest do głowy człowieka. Nogi zwierząt dziecko najczęściej rysuje parami (przednie, tylne), mimo, że nie potrafi jeszcze liczyć.

Schemat drzewa pojawia się w twórczości rysunkowej dziecka około 4 roku życia. Zaobserwować można duże zróżnicowanie rysowanych przez dzieci drzew. Inaczej przedstawiane są drzewa liściaste, inaczej iglaste. Drzewa liściaste mają jednoliniowy lub sylwetowy pień i koronę w kształcie koła lub owalu. Często jest ona pozbawiona liści. Dopiero około piątego roku życia dziecko zaczyna wypełniać koronę dekoracyjnymi elementami gałęzi i liści. Drzewa iglaste mają gałęzie pełne dekoracyjnych igieł lub składają się z symetrycznie ułożonych trójkątów.

Między 4 a 5 rokiem życia w twórczości plastycznej dzieci coraz częściej zaczynają pojawiać się wszelkiego typu pojazdy mechaniczne przedstawiane początkowo w postaci owali, prostokątów, a także kół. Zindywidualizowanych cech nabierają one dopiero w rysunkach dzieci 5 - letnich i 6 - letnich. Dzieci najczęściej rysują samochody, pociągi, wózki, tramwaje, łodzie i samoloty oraz fantastyczne pojazdy kosmiczne. Pojazdy występują na rysunkach samodzielnie lub są wtopione w sceny rodzajowe o określonej akcji.

Dzieci w wieku przedszkolnym przedstawiają w rysunkach wszystkie nurtujące je sprawy bez względu na stopień trudności wykonania. Tak więc, treścią wypowiedzi plastycznych bywa zarówno rodzina, jak i podwórko, ulica, koleżanki i koledzy oraz zwierzęta. Inspiracją do twórczości plastycznej są wiersze, piosenki, a także fantastyczne opowieści. Wyobraźnia dziecka jest niewyczerpanym źródłem pomysłów.
Dzieci 6 –letnie zbliżają się do fazy schematu wzbogaconego. W wypowiedziach plastycznych pojawia się tak zwany typ charakterystyczny. Jest to przykład akceleracji – procesu przyspieszania tempa rozwoju organizmu lub niektórych jego funkcji w stosunku do osobników poprzedniej generacji. W rysunkach dzieci 6 – letnich w dalszym ciągu przeważają kształty zgeometryzowane. Powoli dzieci zauważają dekoracyjność układów rytmicznych i odkrywają zawiązek między kolorem i przedmiotem. Powstają kompozycje wielofigurowe powiązane z sobą w zależności przestrzenne. Pojawia się linia podstawy, na której dziecko umieszcza przedmioty i postaci, oraz linia nieba. Świadczy to o tym, że dziecko zaczyna zdawać sobie sprawę z przestrzenności otaczającego świata. Jest to przejaw zrodzenia się w jego umyśle zalążków operacji myślowych.

Dzieci w sposób intuicyjny zaczynają stosować perspektywę: pasową (rzędową), topograficzną, „prześwietlającą” (perspektywa przezroczysta) oraz intencjalną (subiektywną).

W perspektywie pasowej (rządowej) głębia przedstawiana jest za pomocą pasów umieszczanych jedne nad drugimi. Pas najniższy obrazuje plan najbliższy, a pasy wyższe przedstawiają to, co znajduje się dalej. Postaci lub przedmioty przedstawiane na poszczególnych pasach są jednakowej wielkości.

Zdarza się, że dzieci 6 – letnie przedstawiają przestrzeń w układzie topograficznym, jakkolwiek dominuje on u dzieci w wieku 7 –10 lat. Układ topograficzny charakteryzuje się tym, że główny plan obrazu przedstawiany jest „z lotu ptaka”, natomiast poszczególne przedmioty widziane są z boku.

Perspektywa „prześwietlająca” (przezroczysta) polega na pokazaniu przez dziecko tego, co znajduje się wewnątrz pojazdu, domu lub postaci.

Często obserwujemy w pracach dzieci duże zróżnicowanie wielkości przedstawianych przedmiotów. Dziecko przedstawia jako większe to, co jest dla niego znaczące. Najważniejsza postać lub partia obrazu zawiera najczęściej dużą liczbę szczegółów. Jest to przykład zastosowania perspektywy intencjonalnej.

Nie wszystkie dzieci 6 – letnie próbują przedstawiać przestrzeń, nie wszystkie przedstawiają ją jednakowo. Niektóre stosują perspektywę pasową, inne przezroczystą lub topograficzną. Nie należy jednak ujednolicać sposobu rysowania czy malowania, prowadziłoby to do hamowania twórczej inwencji dziecka.

Na podstawie bibliografii przygotowała Ewa Cuber


Natorff A., Wasiluk K. Wychowanie plastyczne w przedszkolu.WSiP 1990



©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna