Ekstradycja I europejski nakaz aresztowania



Pobieranie 40,57 Kb.
Data24.02.2019
Rozmiar40,57 Kb.

Dr Andrzej Sakowicz

Wydział Prawa

Uniwersytetu w Białymstoku
Współpraca w sprawach karnych na obszarze Rady Europy. Zagadnienia procesowe.

I. Instrumenty współpracy w sprawach karnych na obszarze Rady Europy


  1. Umowy dwustronne;

  2. Umowy wielostronne (konwencje);

2.1. Konwencje o charakterze samowykonalnym (self-executing);

2.2. Konwencje o charakterze o charakterze pośrednim;

  1. Stosowanie konwencji w prawie polskim a Konstytucja RP.


II. Zagadnienia proceduralne w zakresie współpracy w sprawach karnych na obszarze Rady Europy

1. Ekstradycja

Ekstradycja uważana jest za najważniejszą instytucję międzynarodowej współpracy w sprawach karnych, która umożliwia państwom walkę z przestępczością. U podstaw postępowania ekstradycyjnego leży wspólny interes państw w zwalczaniu przestępczości.


Ekstradycja ma na celu zapewnienie obecności podejrzanego (oskarżonego) w trakcie postępowania karnego lub dla wykonania kary. Jest ona specyficznym instrumentemprocesu karnego, niezbędnym z uwagi na miejsce pobytu przestępcy. Przyjmuje się, że gdy podejrzany (oskarżony) bądź skazany przebywa za granicą to wniosek o ograniczenie wolności osobistej nie może być wykonany bez zgody państwa, któremu przysługuje suwerenność na danym terytorium.

W literaturze prawniczej ekstradycję określa się jako wydanie osoby przez państwo, na którego obszarze się ona znajduje państwu obcemu, przed którego organami ma ona odpowiadać za popełnione przestępstwo.


W prawie polskim kodeks postępowania karnego określa ekstradycję jako wydanie osoby ściganej albo skazanego, na wniosek państwa obcego w celu przeprowadzenia przeciw niej postępowania karnego lub wykonania orzeczonej co do niej kary albo środka zabezpieczającego (art. 602 kpk).
Początkowe wprowadzenie nowelą z dnia definicji „ekstradycji” do kodeksu postępowania karnego miało mieć istotne znaczenie z uwagi na odróżnienie tej instytucji od europejskiego nakazu aresztowania obowiązującego państwa Unii Europejskiej.
Europejski nakaz aresztowania (ENA) stanowi pierwszy środek w dziedzinie prawa karnego wprowadzający zasadę wzajemnego uznawania decyzji, którą Rada Europejska na posiedzeniu w Tampere (1999r.) uznała za „kamień węgielny” współpracy sądowej państw członkowskich.

Celem ENA ma być zastąpienie dotychczasowego systemu ekstradycji oraz uproszczenie i przyśpieszenie postępowania karnego w relacjach pomiędzy państwami członkowskimi UE. Przepisy decyzji ramowej w sprawie ENA pozwalają na pominięcie mechanizmu politycznego i administracyjnego poprzez wprowadzenie bezpośredniej współpracy organów sądowych państw członkowskich Unii Europejskiej. ENA można traktować jako rezultat obrad Rady Europejskiej w Tampere, gdzie wzywano państwa członkowskie Unii Europejskiej do przyjęcia zasady wzajemnego uznawania decyzji za „kamień węgielny” w obszarze trzeciego filaru Unii (art. 31 decyzji ramowej).


Z dniem 1 stycznia 2004 roku decyzja ramowa w sprawie ENA zastąpiła obowiązujące do tej pory dokumenty mające zastosowanie w przypadku ekstradycji.
2. Akty prawne dotyczące ekstradycji:


  • Europejską konwencję o ekstradycji, 1957r.;

  • Europejską konwencję o zwalczaniu terroryzmu, 1978r. (przepisy dotyczące

ekstradycji);

  • Porozumienie pomiędzy państwami członkowskimi Wspólnot Europejskich w sprawie uproszczenia i modernizacji trybu doręczania wniosków o ekstradycję, 1989r.;

  • Konwencję o uproszczonej procedurze ekstradycyjnej, 1995r.;

  • Konwencję o ekstradycji, 1996r.;

  • Stosowne przepisy Konwencji Schengen, 1990r. (Tytuł III).

Podstawowym instrumentem ekstradycyjnym na gruncie europejskim30 pozostaje jednak nadal akt prawny Rady Europy, czyli Europejska konwencja o ekstradycji z 1957 r. wraz z protokołami dodatkowymi z 1975 r. i 1978 r. Konwencja ta przewiduje wydanie w celu przeprowadzenia postępowania karnego, jeżeli dany czyn jest zagrożony według prawa strony wzywającej i strony wezwanej karą co najmniej 1 roku pozbawienia wolności, lub za który może zostać orzeczony środek zabezpieczający w tym samym wymiarze. Z kolei wydanie w celu wykonania kary lub środka zabezpieczającego może nastąpić, jeżeli orzeczono je w wymiarze co najmniej 4 miesięcy. Wydania można odmówić w odniesieniu do przestępstw politycznych, własnych obywateli, jeżeli przestępstwo zostało popełnione w całości lub części na terytorium państwa wezwanego lub w państwie tym wszczęto już postępowanie, w przypadku zagrożenia karą śmierci. Obligatoryjnie odmawia się wydania osoby poszukiwanej jeżeli wydano już wobec niej prawomocne orzeczenie lub nastąpiło przedawnienie ścigania albo wykonania kary. W nagłych wypadkach organ państwa wzywającego może zwrócić się do państwa wezwanego o tymczasowe aresztowanie danej osoby. Takie tymczasowe aresztowanie może być zakończone jeśli państwo wezwane w ciągu 18 dni od aresztowania nie otrzyma wniosku o wydanie oraz potrzebnych dokumentów, okres takiego tymczasowego aresztowania w żadnym przypadku nie może przekroczyć 40 dni.


Protokół dodatkowy do Konwencji z 1975 r. ogranicza nieco krąg przestępstw, które mogą być uznane za polityczne i uściśla zakaz ne bis in idem.
Drugi protokół dodatkowy z 1978 r. łagodzi zasadę nie wydawania osób ściganych za przestępstwa skarbowe, reguluje kwestię wydawania osób wobec których karę lub środek zabezpieczający orzeczono zaocznie oraz przewiduje, że wydanie nie następuje za przestępstwo objęte amnestią w państwie wezwanym, jeżeli przestępstwo to mogło być ścigane na mocy ustawodawstwa karnego tego państwa. Co istotne, drugi protokół ustanawia jako zasadę przekazywanie wniosków pomiędzy ministerstwami sprawiedliwości, nie wyłączając jednak możliwości użycia drogi dyplomatycznej.


  1. Regulacje dotyczące ekstradycji w polskim systemie prawnym:




    1. Konstytucyjny zakaz ekstradycji oraz wyjątki (art. 55 Konstytucji RP)

Art. 55 Konstytucji RP.

1. Ekstradycja obywatela polskiego jest zakazana, z wyjątkiem przypadków określonych w ust. 2 i 3.

2. Ekstradycja obywatela polskiego może być dokonana na wniosek innego państwa lub sądowego organu międzynarodowego, jeżeli możliwość taka wynika z ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowej lub ustawy wykonującej akt prawa stanowionego przez organizację międzynarodową, której Rzeczpospolita Polska jest członkiem, pod warunkiem że czyn objęty wnioskiem o ekstradycję:

1) został popełniony poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, oraz

2) stanowił przestępstwo według prawa Rzeczypospolitej Polskiej lub stanowiłby przestępstwo według prawa Rzeczypospolitej Polskiej w razie popełnienia na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, zarówno w czasie jego popełnienia, jak i w chwili złożenia wniosku.

3. Nie wymaga spełnienia warunków określonych w ust. 2 pkt 1 i 2 ekstradycja mająca nastąpić na wniosek sądowego organu międzynarodowego powołanego na podstawie ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowej, w związku z objętą jurysdykcją tego organu zbrodnią ludobójstwa, zbrodnią przeciwko ludzkości, zbrodnią wojenną lub zbrodnią agresji.


  1. Ekstradycja jest zakazana, jeżeli dotyczy osoby podejrzanej o popełnienie bez użycia przemocy przestępstwa z przyczyn politycznych lub jej dokonanie będzie naruszać wolności i prawa człowieka i obywatela.

  2. W sprawie dopuszczalności ekstradycji orzeka sąd”.



    1. Regulacje dotyczące ekstradycji w Kodeksie postępowania karnego – problemy interpretacyjne;




  • Nowela z dnia 27 października 2006 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego (art. 602 i art. 604 KPK);



  • Problemy praktyczne dotyczące ekstradycji:


Postanowienie SA w Lublinie z 18.1.2006 r., II AKa 2/06, KZS 2006, Nr 6, poz. 107.
1. Wypowiadanie się na temat uzasadnionej obawy poddania osoby ściganej torturom lub nieludzkiemu bądź poniżającemu traktowaniu nie może być treścią zeznań świadka, czy też opinii biegłego, albowiem ta kwestia jest w wyłącznej sferze oceny sądu meriti (art. 604 § 1 pkt 7 k.p.k.) jako tzw. przeszkoda ekstradycyjna.

2. Oczywiste jest, że skoro Polska ratyfikowała Europejską Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 roku poz. 284 ze zm.) i stanowi ona część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana (art. 91 ust. 1 Konstytucji RP), to fakt iż od 1 lipca 2003 roku w k.p.k., obok przeszkody określonej w art. 604 § 1 pkt 5 k.p.k., tj. sprzeczności z prawem polskim, pojawił się przepis art. 604 § 1 pkt 7 k.p.k. dotyczący uzasadnionej obawy poddania torturom, nie ma żadnego znaczenia, albowiem zakaz tortur ujęty był także w treści art. 3 Konwencji.



3. Prawdopodobieństwo poddania osoby ściganej traktowaniu sprzecznemu z wymaganiami EKPCz, zatem także tymi ujętymi w art. 3, jest stopniowalne. W tej sytuacji muszą istnieć określone fakty, które potwierdzają istnienie rzeczywistego ryzyka traktowania danej osoby sprzecznie z treścią art. 3 EKPCz. Istnienie ryzyka złego traktowania, przez pryzmat art. 3 EKPCz, musi być oceniane w odniesieniu do tych faktów, które są znane w czasie postępowania ekstradycyjne
Postanowienie SA we Wrocławiu z 21.1.2004 r., II AKz 407/03, OSA 2004, Nr 7, poz. 54.
Pomiędzy państwami zawierającymi umowy ekstradycyjne w zasadzie obowiązuje domniemanie dobrej wiary państwa ekstradycyjnego. Odstępując od tego domniemania i orzekając o niedopuszczalności wydania, państwo wezwane musi także uwzględniać, że narusza zasadę wzajemności wynikającą z zawartej umowy z państwem wzywającym.
Postanowienie SN z 3.7.2003 r., II KK 146/03, niepubli.
Do uznania ekstradycji za prawnie niedopuszczalną z uwagi na niezachowanie gwarancji respektowania przez kraj wzywający normy konwencyjnej przewidzianej w art. 3 Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, konieczne jest wykazanie istnienia rzeczywistego ryzyka niezachowania tej normy w konkretnym wypadku i do konkretnej, a więc objętej wnioskiem o ekstradycję osoby.
Postanowienie SA w Warszawie z 23.9.2005 r., II AKz 460/05, OSA 2005, Nr 4, poz. 16.
Zastosowanie aresztu tymczasowego wobec osoby ściganej na podstawie przepisu art. 605 § 2 kpk nie jest uzależnione od uprzedniego złożenia wniosku przez organ państwa obcego i od przedstawienia dowodów. Warunkiem wystarczającym jest zwrócenie się tego organu o wydanie postanowienia o tymczasowym aresztowaniu i zapewnienie o prawomocnym wyroku skazującym lub o decyzji o tymczasowym aresztowaniu.
4. Pomoc prawna w sprawach karnych na obszarze Rady Europy
Pomoc prawna w sprawach karnych opiera się na współpracy pomiędzy organami wymiaru sprawiedliwości tj. organem wzywającym a wezwanym. Przez międzynarodową pomoc prawną w sprawach karnych należy rozumieć przeprowadzanie wszelkich czynności procesowych żądanych przez właściwe organy zainteresowanych państw dla potrzeb postępowania przygotowawczego lub sądowego. Bez współdziałania państw w ramach tej instytucji nie byłoby możliwe skuteczne zwalczanie przestępczości z elementem obcym. W przypadku międzynarodowej pomocy prawnej organy procesowe powinny zwracać się do siebie na zasadach ustalonych przez przepisy prawa wewnętrznego i przez umowy międzynarodowe.
Pomoc wzajemna państw członkowskich Rady Europy w sprawach karnych oparta jest głównie na przepisach Konwencji Rady Europy z 1959r. oraz Protokole dodatkowym z 1978r. [Europejska Konwencja o pomocy wzajemnej w sprawach karnych - E.T.S. No 30. Protokół dodatkowy do Konwencji o pomocy wzajemnej w sprawach karnych - E.T.S. No 99]. W stosunku do Polski konwencja weszła w życie 17.06.1996r.
Protokół z 1978 r. przede wszystkim ogranicza możliwość odmowy wykonania wniosku ze względu na skarbowy charakter przestępstwa (art. 1 – 2) oraz rozszerza zakres stosowania postanowień konwencji (art. 3).
Część krajów – w tym Polska - przyjęła też Drugi Protokół Dodatkowy z 2001 r. Jego postanowienia powtarzają wiele regulacji zawartych w konwencji UE o pomocy prawnej z 2000 r., między innymi w zakresie wideokonferencji i telekonferencji, operacji pod przykryciem, wspólnych zespołów śledczych, dostaw niejawnie nadzorowanych, itd.
Europejska Konwencja o pomocy wzajemnej w sprawach karnych dotyczy takich kwestii jak wnioski o przeprowadzenie dowodu, doręczenia oficjalnych dokumentów i orzeczeń sądowych, powołania świadków oraz biegłych, przekazywania informacji z kartotek sądowych.
Przepis art. 1 Konwencji wyraża zasadę o jego stosowaniu do przestępstw karnych sensu stricte. Organom o charakterze administracyjnym takim jak służby celne czy finansowe, które prowadzą postępowanie w sprawie przestępstw administracyjnych nie przysługują uprawnienia do złożenia wniosku z powołaniem się na postanowienia niniejszej Konwencji. Dotyczy to nawet przypadków, gdzie istnieje prawdopodobieństwo przekazania sprawy do postępowania karnego.
W myśl Konwencji:

“1. Umawiające się Strony zobowiązują się wzajemnie do udzielania sobie na zasadach określonych w postanowieniach niniejszej Konwencji możliwie najszerszej pomocy prawnej w sprawach o przestępstwa, których ściganie należy w chwili wystąpienia z wnioskiem do właściwości organów sądowych Strony wzywającej

2. Niniejszej Konwencji nie stosuje się do wykonania orzeczeń o aresztowaniu i orzeczeń skazujących, a także do przestępstw wojskowych nie będących przestępstwami pospolitymi (Art. 1)”.
Konwencja wymienia określone środki pomocy prawnej, które mogą być stosowane przez Strony. Są to:


  • wnioski rekwizycyjne [wnioski o udzielenie pomocy prawnej] - rogatory letters (art. 3-6),

  • doręczanie pism i odpisów orzeczeń sądowych (art. 7),

  • udział świadków, biegłych i osób ściganych (art. 8-12),

  • wymiana wyciągów i informacji z rejestrów sądowych (art. 13 i 22).


5. Przejęcie i przekazanie orzeczeń do wykonania
5.1. Konwencją o przekazywaniu osób skazanych z 1983 r.
Od 1 marca 1995 r. Polska jest stroną tej Konwencji. Wedle jej założeń, przekazanie może dotyczyć osób, których okres kary do odbycia wynosi co najmniej 6 miesięcy, a w wyjątkowych wypadkach - także gdy jest on krótszy (art. 3 ust. 1 lit. c i ust. 2). Z uwagi na wiek lub stan psychiczny skazanego państwo może żądać zgody jego przedstawiciela prawnego (art. 3 ust. 1 lit. d); państwo skazania winno zapewnić, aby zgoda wyrażona była dobrowolnie i ze świadomością skutków prawnych przejęcia (art. 7). Do skutków tych należy też możliwość ścigania i karania przejętego skazanego za inne przestępstwa w kraju przejęcia niż to, którego dotyczy przekazanie.
Wniosek o przekazanie winien być sporządzony na piśmie w języku wymaganym przez państwo przekazujące (art. 5).
5.2. Konwencji berlińskiej z 1978 r. o przekazywaniu osób skazanych na karę pozbawienia wolności w celu odbycia kary w państwie, którego są obywatelami

Polska jest stroną Konwencji od 16 marca 1980 r. Konwencja berlińska wyłącza możliwość przekazania m.in. w sytuacji, gdy skazany obywatel obcy ma stałe miejsce zamieszkania w kraju, w którym go skazano, albo gdy w państwie, którego jest obywatelem, został za ten czyn uniewinniony lub postępowanie umorzono albo nastąpiło już przedawnienie wykonania kary orzeczonej w państwie obcym (art. 4).


Zastrzega się też, że skutki prawne skazania muszą być w państwie przejmującym takie same, jak w państwie skazania (art. 11).
Postanowienie SN z 27.4.2005 r., IV KK 89/05, OSNKW 2005, Nr 5, poz. 46.
Procedura przekazania orzeczenia do wykonania na podstawie art. 9 ust. 1 lit. b w zw. z art. 11 Konwencji o przekazywaniu osób skazanych sporządzonej w Strasburgu dnia 21 marca 1983 r. (Dz. U. z 1995 r., Nr 51, poz. 279) ma na celu wykonanie kary orzeczonej w państwie skazania, po odpowiednim jej przekształceniu przez właściwe organy państwa wykonania. Procedura ta nie daje podstawy do rozstrzygania o wymiarze kary na nowo. Dlatego też nie jest dopuszczalne rozstrzyganie przez sąd polski o wykonaniu kar lub środków karnych, które ani nie zostały orzeczone wyrokiem państwa wydania orzeczenia, ani nie zostały objęte wydanym na podstawie art. 609 k.p.k. postanowieniem o dopuszczalności przejęcia orzeczenia do wykonania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Postanowienie SN z 5.10.2005 r., II KK 194/05, niepubli.
W świetle art. 611b § 1 pkt 5 k.p.k. przeszkodą w przejęciu zagranicznego orzeczenia do wykonania jest brak podwójnej przestępności czynu. Brak jest możliwości przejęcia do wykonania kary orzeczonej za czyn, który według prawa polskiego wyczerpuje znamiona wykroczenia.
Postanowienie SN z 2.8.2005 r., IV KK 91/05, OSNKW 2005, Nr 10, poz. 102.
Przejęcie orzeczenia do wykonania w Polsce na podstawie przepisów Konwencji o przekazywaniu osób skazanych, sporządzonej dnia 21 marca 1983 r. w Strasburgu (Dz. U. z 1995 r. Nr 51, poz. 279), może dotyczyć skazania za czyn, który stanowi przestępstwo w rozumieniu polskiego prawa, albo który stanowiłby przestępstwo w wypadku popełnienia go na polskim terytorium (art. 3 ust. 1 lit. e Konwencji). W tym ostatnim wypadku kwalifikacja prawna czynu, określana w trybie art. 611c § 1 k.p.k., powinna być ustalana tak, jakby czyn ten został popełniony na terytorium Polski.
III. Literatura:
P. Hofmański, A. Sakowicz: Reguły kolizyjne w obszarze międzynarodowej współpracy w sprawach karnych, Państwo i Prawo 2006, nr 11;
E. Janczur: Przejęcie i przekazanie ścigania karnego, Prokuratura i Prawo 1999, Nr 5;
P. Kardas: Przestępstwo polityczne w prawie polskim. Próba analizy teoretycznej na tle obowiązującego stanu prawnego, Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych 1998, Nr 1-2;
K. A. Kruk: Zgoda pokrzywdzonego na przekazania ścigania, Prokuratura i Prawo 2002, Nr 3;
M. Płachta: Przekazywanie skazanych między państwami, Kraków 2004;
M. Płachta: Zagadnienia ekstradycyjne w prawie polskim, Studia Europejskie 1999, Nr 2;
M. Płachta: Ekstradycja i azyl w Konstytucji z 1997 roku, Gdańskie Studia Prawnicze 1998, Nr 3;








©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna