Edykt Pretorski



Pobieranie 496,56 Kb.
Strona1/4
Data01.12.2017
Rozmiar496,56 Kb.
  1   2   3   4


I Edykt Pretorski – „przepisy tych, którzy mają prawo wydawania edyktów” - Gaius
- 367  p.n.e - powołanie urzędu Pretora, któremu powierzono iurisdictio w ramach imperium
- 242 p.n.e - powołanie do życia urzędu pretora peregrynów: preator peregrinus
- podstawą działania było ius edicendi – prawo do zapowiedzi w jaki sposób magistratura będzie korzystała z powierzonej jej władzy, w oparciu o jakie zasady – praktycznie były to zapowiedzi udzielania środków ochrony proc. i pozaproc.
- 67 p.n.e lex Cornelia de edicis– pretor związany swoim edyktem, wcześniej nie musiał się ściśle trzymać jego postanowień

- 130 r. n.e. – uporządkowanie (ujednolicenie) redakcji edyktu pretora miejskiego i edylów kurulnych przez prawnika Juliana na polecenie cesarza Hadriana; odtąd funkcjonował jako edykt wieczysty - edictum perpetuum (wcześniej lex annua – ustawa roczna) i zmienać go mogli tylko cesarze
- Edictum tralaticium – trzon nowości sprawdzonych i aprobowanych przez kolejnego pretora

- Edicta nova – dodane zapowiedzi własne pretora po zaaprobaniu edyktu poprzednika
- Ius praetorium– nie drogą ustawodawczą a poprzez środki procesowe i sankcje.
- Edykt pretorski składał się z części normatywnej i formularnej. Pierwsza zapowiadała udzielenie ochrony procesowej w określonych sytuacjach a druga zawierała zredagowane konkretne formuły jakimi miały się posługiwać strony w toku procesu, opierał się na zasadzie słuszności (aequitas) w przeciwieństwie do formalizmu i rygoryzmu ius civile
- Na targowiskach jurysdykcję karną sprawowali edylowie kurulni którzy także wydawali edykty, w prowincjach edykty wydawali namiestnicy a odpowiednikami edylów byli tam kwestorowie.
- Prawo edyktowe nosiło nazwę Ius Honorarium (wspomaganie, uzupełnianie i poprawianie ius civile – adiuvare, supplere, corrigere)
II Prawo zwyczajowe - Mores maiorum(zwyczaje przodków) były najważniejszym regulatorem stosunków społecznych w okresie poprzedzającym Ustawę XII tablic, ale główny ich zrąb właśnie przez tę ustawę został podniesiony do roli obowiązujących przepisów prawnych. Zwyczaj kształtował się w wyniku ciąglości i niezmienności jakiegoś postępowania. Stosowany w społeczeństwie zorganizowanym podniesiony zostaje do rangi normy prawnej wówczas gdy uznany jest dobrowolnie przez większość jako konieczny (opinio necessitatis)  i stosowany bywa przez dłuższy czas (frequens usus) w sposób niezmieniony. Po Ustawie XII tablic powstawały też nowe zwyczaje, ale zanim zdołały okrzepnąć, zostały przejmowane do pretorskich edyktów lub do działalności jurysprudencji. Według koncepcji rzymskiej prawo zwyczajowe jest milczącym wyrazem woli ludu (tacitus consensus omnium), w przećiwieństwie do ustawy (lex) w której wola ta jest objawiona wyraźnie. Prawo to nie sprzyja poczuciu pewności prawnej i stwarza warunki do nadużyć. Dlatego spisano ustawe XII tablic – spisane prawo nie wykluczało zwyczaju jako środka prawotwórczego. Przyznawano mu moc równą ustawie a także moc uchylania ustaw (desuetudo). Autorzy pism prawniczych i pozaprawniczych przez cały czas trwania państwa rzymskiego powoływali się jednak na zwyczaje przodków.
III Ustawa XII tablic (Lex duodecim tabularum) - Po walkach plebejuszy z patrycjuszami w 451 r.p.n.e  wybrano 10-osobowy zespól którego zadaniem było spisanie prawa zwyczajowego. Jak dotąd monopl na interpretowanie mieli patrycjuszowscy kapłani, jako że oni mieli prawa w swojej pieczy – główną zasługą Ustawy XII tablic było nie spisanie prawa, a jego upowszechnienie przez umieszczenie na Forum Romanum. W pierwszym roku spisano 10 tablic a w roku następnym dodano dalsze dwie. Poza małą ilością przepisów sakralnych jej trzon stanowi prawo świeckie. Ustawa uregulowała postepowanie sądowe i egzekucyjne, unormowała spadkobranie, ochronę własności ,zobowiązania , zwłaszcza z przestępstw. Traktowała też o czynnościach prawnych i o prawie karnym. Wiele przepisów dotyczy ochrony drobnych rolników którzy mieli przewagę liczebną wśród mieszkańców Rzymu. Zajmowała ona wśród ustaw miejsce wyjątkowe i zawsze cieszyła się znaczną powagą.
IV Instytucje Gaiusa (Institutiones)

Dzieło to zostało napisane około 160 r. n. e. i składa się z 4 ksiąg i oparte jest na specyficznej systematyce prawa. Miało charakter elementarnego wykładu prawa rzymskiego prywatnego i obejmuje ono trzy materie: ius quod  ad personas pertient ( prawo dotyczące osób) analizowane w księdze I szej , ius quod ad res pertient (prawo dotyczące rzeczy czyli dzisiejsze prawo rzeczowe , spadkowe i zobowiązania),zawarte w księdze II i III, wreszcie ius quod ad actiones pertient (prawo dotyczące powództw, czyli prawo procesowe) przedstawione w księdze IV. Początkowo przez współczesnych i późniejszych jurystów dzieło te była ignorowane, ale zyskało na znaczeniu z upływem czasu i było oparciem Instytucji i Digestów Kodyfikacji Justyniańskiej.
V Ustawa o Cytowaniu
W celu przezwyciężenia trwającej od schyłku II w.n.e. „anarchii prawniczej”, konieczna była interwencja cesarska, która pomogłaby usunąć największe trudności praktyki prawa w obliczu jego niemal bezbrzeżnego materiału. Taką interwenchą było wydanie w 426 r.n.e przez Walentyniana III władce państwa zachodniorzymskiego Konstytucji Raweńskiej zwanej też ustawą o cytowaniu. Ta druga nazwa pochodzi stąd że ustawa zezwalała na cytowanie w sądzie jedynie dzieł 5ciu wybitnych prawników z okresu klasycznego : Gaiusa, Papiniana, Paulusa, Ulpiana, Modestyna. W myśl tej konstytucji sędzia był związany prawnym roztrzygnięciem tych jurystów, za którym opowiadała się większość z nich. Przy równości głosów decydował pogląd Papiniana. W pozostałych przypadkach sędziemu pozostawiano swobodę decyzji. Ustawa ta weszła w skład kodeksu teodozjańskiego w 438 r. n. e, została jednak właczona do niego w zmodyfikowanej wersji: odtąd można było repektować poglądy również innych prawników jeśli na dzieła ich powoływał się którykowlwiek z wyżej wymienionych prawników. Przez włączenie jej do kodeksu teodozjańskiego rozciągnięto moc obowiązywania konstytucji raweńskiej również na wschodnią część państwa rzymskiego, ale jej pierwotny cel został zatarty (włączenie niemal całego ius do kodeksu).

VI Zródla poznania prawa.
Fontes iuris cognoscendi, czyli efekty działania czynników prawotwórczych i świadectwa działalności prawotwórczej, dzielimy na :

a) literackie – są to utowory literatury rzymskiej i częściowo greckiej które pomagają lepiej poznać stan i funkcjonowanie prawa w określonym momencie historii Rzymu.
b) epigraficzne – czyli rozmaite napisy o treści prawniczej, wyryte w kamieniu bądź na tablicach metalowych.
c)papirologiczne – obejmują teksty przeważnie w języku greckim głównie pochodzące z Egiptu sporządzone na papirusie
d) jurydyczne – stanowią teksty wszystkich rzymskich aktów ustawodawczych (np. Ustawa XII tablic) zbiory prawa ( np. Kodeks Justyniana czy Teodozjański) oraz pisma jurystów ( np. Instytucje Gaiusa, Sentencje Paulusa).
VII Prawnicy Rzymscy okresu przedklasycznego
Do najwybitniejszych prawników tego okresu należeli:
- Quintus Macius Scaevola – autor 18 ksiag prawa cywilnego w których w sposób systematyczny przedstawił całość ius civile. Przyczynił się do udoskonalenia systematyki prawa,miał duży wpływ na tworzenie ogólnych pojęć prawnych.Był twórcą nowych instytucji prawnych min. Cautio Muciana.Sprawował wysokie urzędy państwowe, był trybunem, edylem, konsulem(95r.p.n.e), a następnie kapłanem (pontifex maximus).
- Aquilius Gallus (zmarł ok. 45r.p.n.e) – był uczniem Muciusa Scaevoli.Prowadził intensywną działalność pisarską oraz oddawał się praktyce udzielania odpowiedzi(respondere).Jako Praetor Peregrinus wprowadził wiele nowych środków prawnych min. Actio doli.
- Servius Sulpicius Rufus – był konsulem (51 przed chr.) napisał pierwszy komentarz do edyktu pretorskiego (libri ad edictum) wywarł duży wpływ na nauke prawa poprzez działalność dydaktyczną.
- Trebatius Testa(I w. Przed chr.)- był uczniem Rufusa ,a nauczycielem Labeona. Zajmował się udzielaniem odpowiedzi oraz nauczaniem prawa.
VIII Prawnicy Rzymscy okresu klasycznego

- Caius Ateius Capito (zmarł 22r) założyciel szkły Sabinianów
- Massurius Sabinus – autor dzieła Libri tres iuris Civilis, cieszącego się powagą równą niemalże ustawie
- Longinus Casius.
- Marcus Antistius Labeo – założyciel szkoły Prokulianów jeden z najwybitniejszych jutystów Rzymskich autor wielu dzieł min. Responsa, Epistulae oraz komentarzy do edyktu pretorskiego.
- Publius Iuventius Celsus (I/ II w) prawnik i wysoki urzędnik cesarski z okresu panowania Hadriana.był przywódcą szkoły prokuliańskiej .Napisał 39 ksiąg Digestów. Należał do rady cesarskiej.
- Salvius Iulianus (II w.) – wysoki urzędnik cesarski za Hadriana, Antonusa Piusa,  Marka Aureliusza. Napisał 90 ksiąg digestów  był autorem Edictum Perpetuum.
- Sextus Pomponius – autor wielu prac , najsłynniejsza nosiła tytuł Liber singularis enchirdii przedstawiała zarys historii prawodawstwa  rzymskiego.
- Aemilius Papinianus (II/IIIw ) autor Quaestiones (37 ksiąg) i Responsa (19 ksiag). Przez niektórych uważany za najznakomitszego prawnika rzymskiego.Poświadczeniem tej wysokiej oceny było roztrzygnięcie ustawy o cytowaniu że jeżeli w danej sprawie poglądy uznanych autorytetów podzielone są równo , wówczas przyjmuje się pogląd Papiniana.

- Iulius Paulus (I/II w) pełnił wysokie funkcje państwowe w tym prefekta pretorianów za Aleksandra Sewera, nalezałdo rady cesarskiej. Pozostawił po sobie ponad 300 ksiąg niezachowanych z których wiele fragmentów przyjęto do digestów justyniańskich.Był jednym z 5ciu jursystów wymienionych w Ustawie o cytowaniu.
- Domitius Ulpianus – pełnił wysokie funkcje w administracji cesarskiej Aleksandra Sewera. Jako pretor pretorianów został przez nich zamordowany w 233r. Był autorem wielu dzieł o charakterze kompilatorskim  w tym komentarza do edyktu w 83 ksiegach i komentarza do dzieł Sabinusa w 51 księgach. Był jednym z 5ciu jursystów wymienionych w Ustawie o cytowaniu.
- Herennius Modestinus (II. w) autor min De excusationibus jedynej pracy w prawie klasycznym napisanej w języku greckim. Był jednym z 5ciu jursystów wymienionych w Ustawie o cytowaniu.
- Gaius - Był jednym z 5ciu jursystów wymienionych w Ustawie o cytowaniu. Tajemniczy prawnik z II w . Pozostawił po sobie liczne dzieła min komentarz do Ustawy XII tablic , komentarz do edyktu pretora miejskiego. Zasłynał jako autor elementarnego podręcznika prawa (Institutiones).
IX Strony i ich zastępstwo procesowe

Stronami procesów prywatnych w Rzymie byli: actor – powód, występujący z inicjatywą procesową (is qui agit) i reus – pozwany. Dopuszczalne było współuczestnictwo procesowe (litisconsortium) – współuczestnicy występowali łacznie jako jedna strona procesowa. Rola stron w rzymskim procesie cywilnym była pierwszoplanowa – działały one z magistraturą i sędzią w decydujących momentach, zawsze zachowały władzę nad procesem. W procesie mogły występować jedynie osoby posiadające zdolność procesową i legitymację procesową. Początkowo proces legisakcyjny strony musiały prowadzić osobiście, ale okazało się to niemożliwe do utrzymania i już w procesie formułkowym dopuszczono kognitora(cognitor) i prokuratora(procurator) jako normalnych zastępców proc. Pierwszy z nich był ustanawiany w sposób formalny w obecności przeciwnika procesowego, procurator zaś, który był zarządcą majątku, w sposób nieformalny i bez obecności przeciwnika. W okresie poklasycznym nastąpiło zbliżenie obu typów zastępców, a w prawie justyniańskich kognitor zniknął zupełnie.
X Actio – pojecie i znaczenie

Znaczenie terminu actio ewoluowało niejednokretnie w historii państwa rzymskiego – można jednak stwierdzić, że są to czynności prawne dopuszczone i sankcjonowane przez władze państwowe oraz uprawnienie materialne w dziedzinie prawa prywatnego. Ma ono więc znaczenie procesowe, jako powództwo czy skargę oraz znaczenie materialne – roszczenie, i było urzeczywistnieniem prawa podmiotowego w procesie. Kształtowaniem i mnożeniem actiones zajmowali się głównie pretorowie w swoich edyktach.
XI Legis actio per manus iniectionem

Odmiana procesu legisakcyjnego, służaca przez cały okres republiki do egzekwowania prywatnych należności o charakterze osobistym (in personam). Miała ona zastosowanie w przypadku należności stwierdzonych, niewątpliwych i określonych co do wysokości w pieniądzach (np. stwierdzone w wyroku – iudicatio, l.a per manus inectionem iudicati). W wyniku rozszerzenia kręgu zastosowania powstało także tzw. manus iniectio pura, tj. bez uciekania się do podstawy wyroku. Surowość l.a. per manus iniectionem mogła prowadzić nawet do utraty przez osobę dłużnika wolności i życia. Pozostawiano mu 30 dni na dobrowolne uregulowanie nalezności, po upływie tego terminu wierzyciel mógł zaprowdzić go przed pretora w celu objęcia dłużnika we władzę (symboliczne „położenie ręki”). Aktu „odtrącenia ręki” (manum depellere) mógła dokonać osoba postronna, tzw. vindex, który uwalniał dłużnika od odpowiedzialności, ale biorąc ją na siebie (podwójnie) w przypadku bezzasadnej interwencji. Jeżeli nie znalazł się vindex, pretor umożliwiał wierzycielowi dalszą egzekucję (addictio) – mógł on zabrać dłużnika ze sobą i uwięzić, trzymać aż do odpracowania długu, sprzedać w niewolę poza Tyber (trans Tiberim) a współwierzycielom pozwalano nawet na podzielenie się zwłokami zabitego dłużnika (partes secanto). Złagodzenie postępowania l.a. per manus inectionem nastąpiło w 326 r. p.n.e w lex Poetelia.


XII Okres Prawa Klasycznego (od początku pryncypatu 27 r.p.n.e do –235 r.n.e tj. koniec dynastii Sewerów).

Początek okresu klasycznego prawa rzymskiego zbiegł się z wprowadzeniem przez Augusta nowej formy panstwa zwanej pryncypatem.Okolicznośc ta miała istotny wpływ na tworzenie prawa.Przede wszystkim pod koniec I w. Zgroadzenia ludowe zaprzestaly swojej działalności, a w konsekwencji znikły tez ustawy (leges).W początkowym okresie uprawnienia ustawodawcze zgromadzeń przejął senat, wydając senatus consulta.W miare wzrostu znaczenia princepsa, na przełomie II i III w. Ta forma stanowienia prawa zanikła.W II w zakończyła się też prawotwórcza działalnośc magistratur; kres ich aktywności w tym zakresie stanowiło skodyfikowanie edyktu pretorskiego.Dotychczasowe źródła zostały zastąpione przez konstytucje cesarskie(constitutiones).Istotnym elementem rozwoju prawa była prawotwórcza działalność jurystów zwanych iuris consulti lub iuris prudentes. Jurysprudencja rzymska osiągnęła apogeum swojego rozwoju.




XIII Prawo rzymskie w Polsce

W akcie erekcyjnym Akademii Krakowskiej z roku 1364 powołano do zycia trzy katedry prawa kanonicznego i aż pięć katedr prawa rzymskiego,jednakowoż te ostatnie z powodu braku wykształconych romanistów nie zostały obsadzone. Nauczanie prawa rzymskiego uruchomiono dopiero na Uniwersytecie w XVI w.Poza UJ prawo rzymskie wykładano również w Akademii Zamojskiej(1594-1784) a nawet w gimnazjach akademickich w Toruniu i Kamieńcu. Powołanie do życia nowych uniwersytetów (Wilno, Lwów, Warszawa) zwłaszcza po I wojnie światowej ( Lublin, Poznań)i po II wojnie światowej ( Toruń, Wrocław, Łódź, Katowice, Szczecin) spowodowało porzerzenie bazy tej dyscypliny z punktu widzenia dyadaktyki i badań naukowych.Jest to następstwo wpływu prawa rzymskiego na prawo polskie. Polska nigdy nie znalazla się pod panowaniem Rzymian, stąd tez nie ma tu bezpośredniej tradycji ich prawa.Przejmując jednak chrześcijaństwo od Rzymu znaleźliśmy się w sferze wpływów kultury zachodniej , w której prawo rzymskie odegrało wielką rolę. O znajomości prawa rzymskiego w Polsce już w XII i XIII w swiadcza informacje przkazane przez Galla Anonima jak i Wincentego Kadłubka. Summa legum brecis levis et utilis Raimunda Partenopejczyka z czasów K.Wielkiego zawierają wykład prawa rzymskiego ,wykorzystany zostaje w całości w roku 1506 przy układnaniu Statutu Łaskiego Wiele pierwiastków romanistycznych przenikło do Statutu małopolskiego K.Wielkiego oraz Statutu Wrackiego z 1423 roku.Podejmowane próby recepcji p.rzymskiego  na ziemie polskie zawiodly ze względu na to że polska szlachta była przeciwna prawu rzymskiemu, a awersję swoja uzasadniała obawą poddania Polski pod wpływ cesarstwa Niemieckiego gdzie jak wiemy prawo rzymskie obowiązywało ratione imperii.W grę wchodziły też inne czynniki.P.Rzymskie hołdowalo zasadzie zwierzchniej władzy panującego mogło zatem prowadzic do ograniczenia władzy szlachcica nad chłopem.P.Rzymskie uznawało również równość wszystkich obywateli zagrażało więc uprzywilejoanej szlachcie i „wolności szlacheckiej”. Zastąpienia partykularnego prawa polskiego prawem rzymskim domagał się Jan Ostróg. W tym samym kierunku szły żądania A.Frycza – Modrzewskiego. Subsydiarnego natomiast stosowania tego prawa w sądach polskich domagał się wielki znawca prawa rzymskiego Jakub Przyłuski.Głosy te jednak nie zdołały przekonać szlachty. Wpływ prawa rzymskiego na polskie prawo ziemskie był mierny , większy zaś na prawo miejskie gdzie stosowano je w sposób posiłkowy.Dużo elementów prawa rzymskiego można odnaleźć w prawie litewskim , zwłaszcza w III statucie.Ruch kodyfikacyjny zainicjowany w dobie Oświecenia w Zach.Europie nie został bez echa i w Polsce. W roku 1776 sejm powołał komisję kodyfikacyjną pod przewodnictwem Andrzeja Zamoyskiego.Przygotowany przez nią projekt zbioru praw sądowych ukazał się drukiem w 1778 r.Wiele w nim nawiązań do prawa rzymskiego(systematyka, siatka pojęć) to jednak znając awersje do tego prawa szlachty autorzy projektu deklarują iż przygotowali go nie dla Rzymian ale dla współrodaków.Projekt jako zbyt radykalny odrzucony przez sejm w 1780 r stanowi cenne źródło w procesie poznawania świadomości prawnej ówczesnej społeczności polskiej.Jeśli porównać go jednak z powstałym 26 lat pózniej  K.Napoleona opartym głownie na prawie rzymskim to tak co do techniki legislacyjnej jak i rozwiązan dotyczących poszczególnych instytucji uznac musimy wyższość kodeksu cywilnego francuskiego. Tragiczne losy naszego państwa zdecydowały również o losach prawa obowiazującego na ziemiach polskich.Po rozbiorze znaleźlismy się pod jurysdykcją 3 państw zaborczych z tym ze w byłym królestwie obowiązywał K.Napoleona.Dzieje Kodyfikacji austryjackiej (ABGB)niemieckiej (Landrecht,BGB) i francuskiej nalezała więc również do historii polskiego prawa cywilnego.Ponieważ wszystkie te kodeksy były nośnikami prawa rzymskiego prawo obowiązujące na ziemiach polskich weszlo w zaczarowany krąg prawa rzymskiego.Po odzyskaniu niepodległosci w roku 1918 przystąpiono do unifikacjii prawa polskiego w tym także prawa cywilnego.Proces ten zakonczył się dopiero w 1947 a komisja kodyfikacyjna przygotowująca poszczególne kodeksy hojnie czerpała wzory z praw obowiązujących pod zaborami.Nigdy przedtem prawo polskie nie było przesiąknięte tak dalece zasadami prawa rzymskiego jak w okresie unifikacji prawa w dobie międzywojennej.
Kiedy w 1964 z czterech odrębnych aktów normatywnych (przepisy ogólne prawa cywilnego, prawo rzeczowe, kodeks zobowiązań ,prawo spadkowe) stworzono jednolity kodeks cywilny starano się w nim zachować poprzednie rozwiąznia które wytrzymały próbę czasu – to sprawia że nadal nie wyszlismy z „zaczarowanego kręgu prawa rzymskiego”.
XIV Recepcja prawa rzymskiego w Niemczech
Dla recepcji prawa rzymskiego w Niemczech istniały wyjątkowo dobre warunki.Już od XII w wyrazano w Rzeszy pogląd że w cesarstwie rzymskim narodu niemieckiego jako kontynuatorze państwowości rzymskiej winno odzyskać swą moc prawo które w tym państwie niegdyś obowiązywało, a to ratione imperii ( z racji cesarstwa).Rzesza składała się wtedy z małych państewek które rządziły się własnymi prawami dlatego też recepcja prawa rzymskiego zaspokajała dążenie do unifikacji prawa.Od XIV w wzorem Włoch powstaje w Rzeszy wiele Uniwersytetów (Praga, Erfurt, Wurzburg, Lipsk) na których jednym z głównych przedmiotów wykładowych jest prawo rzymskie.Ich absolwenci zaczeli stosować wiedzę z tego zakresu w administracji państwowej i w wymierze sprawiedliwości.Momentem przełomowym w recepcji prawa rzymskiego w niemczech bło powołanie do życia w 1495 roku ogólnopaństwowego Sądu Kameralnego Rzeszy (Reichskammergericht) jako sądu w sprawach cywilnych najważniejszego.W akcie erekcyjnym nakazano by połowa spośród 16 członków legitymowała się wykształceniem prawniczym rzymskim a druga połowa miała znać prawo rzymskie.Postanowiono również że spory mają być roztrzygane zgosnie z prawem rzymskim. Prawo rzymskie przyjęte in complexu miało być stosowane subsydiarnie gdy brakowało odpowiednich norm w prawie niemieckim.Landrecht stanowił co prawda zże prawo krajowe ma pierszeństwo nad prawem Rzeszy ale w praktyce ze względu na to że prawo rzymskie było spisane i sąd miał obowiązek je znać a to pierwsze musiało zostać sądowi udowodnione przez stronę która się na nie powoływała przeto przewaga prawa rzymskiego nad rodzimym była tak ogromna że strona procesowa habebat fundamentam intentionem jeśli na jej korzyść przemawiało prawo rzymskie. W toku praktyki sądowej prao rzymskie ulegało przemianom w celu dostosowania go do zmieniających się potrzeb obrotu prawnego.Stąd drugie wcielenie prawa rzymskiego otrzymało miano usus modernus pandectarum (współczesne prawo rzymskie) W tej postaci przetrwało ono w Rzeszy do 31 XII 1899 roku.
XVI Przedmiot zobowiązania

Choć przedmiot zobowiązania nazywa się dzisiaj świadczeniem, to u Rzymian pojęcie to nie było objęte tylko jednym terminem a bardziej szczegółowymi słowami: dare, facere i praestere. Dare („dać) oznaczało przeniesienie na wierzyciela własności rzeczy lub ustanowienie dla niego ograniczonego prawa rzeczowego, przy użyciu operacji z zakresu prawa rzeczowego (np. mancipatio). Facere („czynić”) oznaczało wydanie rzeczy wierzycielowi w posiadanie lub dzierżenie, a także wykonywanie innych czynności, faktycznej czy prawnej natury. W tym pojęciu mieściło się nie tylko pozytywne działanie, ale również non facere, a więc powstrzymywanie się od działania. Preastere wyrażało treść najbardziej ogólną i najmniej sprecyzowaną – obejmowało wszystko to co dare i facere, a w węższym znaczeniu nadzwyczajne zobowiązania gwarancyjne i odszkodowawcza, a także odpowiedzialność za dług cudzy.


XVII Nowacja (novatio)

Novatio było sposobem umorzenia zobowiązania innym od poprzednich, jako że samo umorzenie nie było celem nowacji. Było nim „odnowienie” polegające na tym, że dotychczasowe zobowiązanie ulegało umorzeniu, ale na jego miejscu natychmiast powstawało inne, z jakimś tylko nowym elementem. Novatio przeprowadzało się za pomocą jednego aktu, najczęściej stypylacji i miało ono charakter kauzalny (causa novandi). Stosowano nowację m.in. w celu osiągnięcia skutków cesji czy zmiany dłużnika, nadania zobowiązaniu naturalnemu charakteru kontraktu, bonae fidia na stricti iuris, opierała się na niej stypulacka akwiliańska. Warunki stosowania nowacji były sprecyzowane bardzo starannie: musiało istnieć poprzednie zobowiązanie o jakiejkolwiek treści i charakterze prawnym, nowe zobowiązanie musiało powstać na miejsce dawnego a nie obok niego (za Justyniana wymagano wypowiedzenie zamiaru odnowienie animus novandi), nowe zobowiązanie musiało wnieść „coś nowego” (aliquid novi) – element nowości występował między uczestnikami dawnego zobowiązania albo przez wprowadzenie innej osoby.


XVIII Własność – pojęcie i rodzaje

Pojęcie prawa własności kształtowało się na przestrzeni wieków państwa rzymskiego i oznaczało odrębne władztwo prawne osób nad rzeczami (dominium, proprietas), różnego od posiadania i od praw na rzeczy cudzej. Dwuistość prawa cywilnego i prawa pretorskiego doprowadziła do osobliwego istnienia „podwójnej własności” – kwiarytatnej i bonitarnej. Podwójną własność zniósł dopiero Justynian. Własność kwirytarna to własność uznana i chroniona według ius civile, jej cechy charakterystyczne to:



  • dostępna tylko dla Cives Romani,

  • jej przedmiotem mogły być tylko grunty położone w Italii i ruchomości (także niewolnicy),

  • własność kwirytarną na res mancipi można było przenieść tylko przez formalne akty ius civile (mancipatio, in iure cessio) zaś na res nec mancipi wystarcztła nieformalna traditio,

  • środki ochrony petytoryjnej przysługiwały tylko właścicielowi kwirytarnemu

Własność bonitarna była to własność uznana i chroniona według prawa pretorskiego, jej ukształtowanie było wpływem naglących potrzeb obrotu gospodarczego. Dotyczyła ona posiadaczy znajdujących się na drodze do zasiedzenia (usucapio), szczegołnie gdy, ktoś nie nabył res mancipi w drodze formalnej ale przez traditio. Własność kwirytarna pozostawała w takim przypadku przy zbywcy, natomiast na nabywcę przechodziła possesio civilis z nadzieją na uzyskanie własności kwirytarnej przez usucapio. Własność bonitarna zawsze była więc kategorią przejściową. Jeśli chodzi zagarnięte w czasie podbojów ogromne masy gruntów prowincjonalnych były w zasadzie własnością państwa a ich prywatni użytkownicy nie mieli tytuły właściciela i płacili stipendium (w prowincjach senatorskich) lub tributum (w prowincjach cesarskich). W rzeczywistości użytkownicy ci mieli uprawnienia właścicieli kwirytarnych – tę całą konstrukcję nazywa się quasi-własnością gruntów prowincjinalnych, zniósł ją Justynian. Osobne prawo własności mieli także peregryni, była ona pojedyncza i chroniona przez ich własne prawo lokalne a także urządzenia ius gentium – straciła rację bytu w 212 r. n.e. po Constitutio Antoniniana.
XIX Własność – pojęcie i ograniczenia

Pojęcie prawa własności kształtowało się na przestrzeni wieków państwa rzymskiego i oznaczało odrębne władztwo prawne osób nad rzeczami (dominium, proprietas), różnego od posiadania i od praw na rzeczy cudzej. Ograniczenia w prawie własności występowały w rozmaitych płaszczyznach:



  • w sferze obyczajowej, polegające na przykład na zaniedbywaniu uprawy roli a także rozrzutności w dysponowaniu majątkiem – w takich sytuacjach cenzorowie piętnowali notą cenzorską właścicieli odchylających się od ogólnycn norm obyczajowych

  • w sferze prawa publicznego, polegające na ingerencji państwa rzymskiego w sferę prywatnej własności obywateli – najbardziej radykalną ingerencją było wywłaszczenie dla dobra publicznego na mocy imperium magistratury; znane też były ograniczenia o charakterze sanitarnym (lokalizacja cmentarzy), komunikacyjnym (dostęp do dróg i rzek publicznych) czy budowlanym (co do wysokości i rozmieszczenia budynków w mieście)

  • w sferze prawa prywatnego, wynikające głównie z tzw. prawa sąsiedzkiego, reglującego współżycie pomiędzy właścicielami nieruchomości, np. właściciel drzewa miał prawo co dwa dni zebrać owoce które spadły na grunt sąsiada, znoszenie tzw. immissiones – szkodliwego działania na grunt sąsiedni – w granicach normalnej eksploatacji

  • przyjęte przez samych właścicieli w drodze czynności prawnych, szczególnie dotyczyło to praw na rzeczach cudzych a także stosunków obligacyjnych


XX Litis contestatio i jej skutki
Rezultatem całokształtu czynności uczestników postępowania w pierwszej fazie było ustalenie treści formułki która pretor przekazywał powodowi. U wienczeniem tego było jednak jej wręcznie przez powoda pozwanemu(edere iudicium) i jej przyjęcie przez tego ostatniego (accipere iudicium).W ten sposób strony ugruntowywaly spór i akceptowały wymieniony w formułce sędziego zasady na których miało nastąpić roztrzygnięcie sporu.Akt ten kończy postępowanie in iure i zwie się litis contestatio. Powodował on cały szereg skutków prawnych.
-najistotniejszym była konsumpcja skargi w myśl zasady że dwa razy w tej samej sprawie te same strony procesować się nie mogą (bis de eadem re ne sit actio).Nową próbę w tym kierunku paraliżował pretor albo z urzędu (przez denegatio actiones) albo uzupełniając formułke specjalnym zarzutem procesowym.Jeśli 1)iudicium jest legitimum 2) wniesiona skarga jest in ius concepta 3) skierowana jest in personam to konsumpcja skargi następowała ipso iure.Przy braku jednego z tych wymogów a więc przy 1.iudicum  imperio continens albo gdy 2. wnoszona skarga opierała się na fakcie czy wreszcie 3. skarga miała charakter rzeczowy konsumpcja nastepowała dopiero wtedy gdy pozwany ponownie o to samo roszczenie podniósł przeciw powodowi zarzut iż w sporze już raz miała miejsce litis contestatio(exceptio rei in iudicium deductae) albo ze spór został już roztrzygnięty wyrokiem (xceptio rei iudicatae). Skutkiem letis consestatio było powstanie zobowiązania stron do poddania się wyrokowi sędziego prywatnego na którego wyrokowanie się zgodziły. Skutkiem letis było działanie sędziego który powoływany przez pretora za obopulną zgodą stron zobowiązywał się do rozstrzygnięcia sporu i wydania słusznego wyroku. Letis consestatio stanowiło ostateczne ustalenie przedmiotu (podmiotu) sporu i wg takiego stanu odbywało się dalsze wyrokowanie.
XXI Budowa formułki procesowej

Rezultatem postępowania in iure,gdy pretor udzielał ochrony powodowi ,była uzgodniona ze stronami i spisywana przez pretora formułka(formula).Stanowiła ona dla wymienionego w jej początku sędziego np. „Titus iudex esto” program działania w fazie apud iudicem, określając w sposób maksymalnie zwięzły warunki pod jakimi miał on zasądzić lub uwolnić pozwanego.
Według Gaiusa formułka składała się z 4 części zwyczajnych : intentio , demonstratio , condemnatio i adiudicatio, oraz 2 części nadzwyczajnych tj. exceptio i praescriptio.
 Intentio – jest częścią formułki w której powód zawarł treść swego żądania.Były formułki które składały się tylko z tej części – w powództwach prejudykacyjnych(powód nie domagał się zasadzenia kogoś a jedynie ustalenia jakiejś sytuacji faktycznej lub prawnej.Żądanie powoda zawarte w intentio mogło być albo sciśle określone intentio certa ,albo bliżzej nieokreslone intentio incerta. Posługując się formułką intentio certa powód narażał się na przegranie całego procesu gdyby w fazie apud iudicem okazało się że żąda więcej niż mu się należy(res) albo przedwcześnie ( tempus), bądź nie tam gdzie powinien żądać (locus) czy wreszcie z innej causa. Powodem przegranej było nadmierne żądanie (pluris petitio re, tempore, loco,causa).
Demonstratio – otwierała formułki których roszczenie opierało się na fakcie. Stanowiła zwiezły opis stanu faktycznego i bliższe określenie podstawy prawnej żądania. Condemnatio – była alternatywnym upoważnieniem sędziego do zasądzenia albo uwolnienia pozwanego. Jej cechą charakterystyczną było to że opiewała zawsze na pewną określoną (condemnatio certa) bądź nieokreśloną (cond. Incerta) kwotę pieniężną (cond. Pecuniaria), i to nawet gdy proces toczył się o rzecz.Powód któremu zależało na odzyskaniu rzeczy a nie kwoty pieniężnej tytułem surogacji mógł posłuzyć się skargą arbitralną i w związku z tym żądać od pretora umieszczenia w formułce tzw. Skargi arbitralnej. Na jej mocy (skargi) sędzia który w wyniku postepowania dowodowego doszedł do wniosku że rzecz należy się powodowi wezwal pozwanego do dobrowolnej restytucji tej rzeczy. W wypadku odmowy pozwanego, powód szacował rzecz według własnej oceny uwzględniając również warsość subiektywną tzw pretium affectionis, a sędzia zasądzał pozwanego na zapłacenie powodowi kwoty pieniężnej w wysokości nie przewyższającej sumy szacunkowej. Adiudicatio – występowała w powództwach działowych i zawierała upoważnienie sędziego do zniesienia współwłasności przez podział rzeczy wspólnej zmożliwością dopłaty przy podziale fizycznym nierównym, a gdy rzecz była niepodzielna,przez przysądzenie jej jednemu ze współwłaścicieli z obowiazkiem spłaty równowartości pozostałych udziałów.Wyrok miał charakter konstytutywny bowiem kształtował nowy stan prawny. Exceptio – jest częścią składową formułki umieszczaną w interesie pozwanego. Zarzut procesowy. W exeptio powód nie zaprzeczał twierdzeniom powoda zawartym w intentio lecz przedstawiał im inne okoliczności faktyczne lub odmienną podstawę prawną  które miały na celu zapobiec wyrokowi zasądzającemu (condemnatio).W tym znaczeniu exeptio sprowadza się do negatywnego warunku (si non, qua de re non,praeterquam si) pod którym sędzia miał zasądzić pozwanego.Jeśli twierdzenia w exceptio okazały się prawdziwe sędzia powinien oddalić powództwo. Prawdzwiwość powinien udowodnić pozwany. Praescriptio – umieszczona była w formułce na żądanie powoda domagającego się od pozwanego nie całości świadczenia a jego części.Np. gdy świadczenie miało być spłacane w ratach.Przy spłacaniu zapadłych rat powód dzieki preasriptio unikał konsumpcji skargi o całość roszczenia która w normalnych warunkach była następstwem litis contestatio.
XXII Wymogi świadczenia

Świadczenie w prawie rzymskim mogło mieć urozmaiconą treść, ale zawsze podlegało pewnym właściwościom czy to wymogom, które musiały je cechować aby było ważne. Przede wszystkim świadczenie musiało być w ogóle możliwe do wykonania – jego przedmiotem nie mogły być zatem reczy nieistniejące w naturze a także wyjęte z obrotu oraz takie, które już należą do wierzyciela. Świadczenie musiało być zgodne z prawem i z dobrymi obyczajami, a zatem zlecenie popełnienia kradzieży, przerzeczenie dokonania zabójstwa były nieważne, jak również umowy co do spadku po osobie jeszcze żyjącej. Ponadto świadczenie musiało być wystarczająco określone – tak aby wierzyciel i dłużnik rozumieli swoje powinności. W tym kontekście najpraktyczniejsze były zobowiązania z oznaczonym dokładnie przedmiotem świadczenia (certum), chociaż mniej ścisłe określenie (incertum) też było dopuszczone a nawet pozostawianie do „słusznego uznania” (arbitrum boni viri). Ostatecznie, świadczenie powinno przedstawiać wartość majątkową, możliwą do wrażenia w pieniądzach (wymóg kondemnacji pieniężnej procesu formułkowego)



  1   2   3   4


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna