Dr Robert Jakimowicz



Pobieranie 113,96 Kb.
Data23.11.2017
Rozmiar113,96 Kb.



Dr Robert Jakimowicz

Katedra Nauk Politycznych

Akademia Ekonomiczna w Krakowie
Wybrane aspekty polityczne i gospodarcze stosunków

polsko-ukraińskich w dobie integracji europejskiej

(lata 1991-2002)
Wybory parlamentarne z czerwca 1989 r. oznaczały upadek "realnego socjalizmu" i początek radykalnych zmian systemu politycznego i gospodarczego w Polsce. Natomiast rozpad Związku Radzieckiego w 1991 r. wiązał się z wyłonieniem niezależnych państw na wschód od granicy Polski, w tym państwa ukraińskiego. Te dwa przełomowe wydarzenia zasadniczo wpłynęły, z jednej strony na kształtowanie się polskiej niezależnej polityki zagranicznej, z drugiej zaś strony na poszukiwanie miejsca w tej polityce dla krajów graniczących z Polską na wschodzie. Poszukiwania te wiązały się początkowo z zasadą dwutorowości, której realizacja sięgała jeszcze końcowego okresu istnienia Związku Radzieckiego. Sprowadzała się ona do gotowości uznania prawa wszystkich republik do samostanowienia i udzielania im pomocy w takim stopniu, aby nie narażać na szwank interesów Polski w stosunkach z Moskwą. Konkretny wyraz znalazła ona m.in. w uchwałach parlamentu polskiego popierających deklaracje suwerenności Rosji, Białorusi i Ukrainy, przy czym stanowiska rządu i prezydenta były w tym przypadku dużo ostrożniejsze1. Omawiając stanowisko Polski wobec jej sąsiadów wschodnich w latach 90. należy podkreślić, że Rosja była dla Polski najważniejszym sąsiadem, a drugim – Ukraina (pomijając emocjonalny stosunek Polaków do Litwy).
A s p e k t y p o l i t y c z n e2

Stosunki polsko-ukraińskie zaczęto budować w realiach poczerwcowej Polski od podpisania 13 października 1990 r. wspólnej deklaracji3. Ich utrwalaniu służyła wizyta ukraińskiego premiera Witolda Fokina w Polsce, w czerwcu 1991 r., w trakcie której strona polska poparła dążenie władz ukraińskich do uzyskania pełnej suwerenności4. Zachowując w tym względzie konsekwentne stanowisko, 7 września tego roku, podczas oficjalnych rozmów w Warszawie, strona polska zadeklarowała natychmiastowe uznanie niepodległości Ukrainy po przeprowadzeniu tam grudniowego referendum. Ostatecznie, jako pierwsze państwo na świecie uznała oficjalnie Ukrainę w dniu proklamowania przez nią niepodległości (1 grudzień 1991)5 i 8 stycznia 1992 r. Polska nawiązała z nią pełne stosunki dyplomatyczne6. W nowej sytuacji geopolitycznej, po rozpadzie ZSRR, Ukraina stała się dla Polski kluczowym elementem polityki wschodniej, choć wskutek prowadzenia polityki dwutorowości nie był on w wystarczającym stopniu doceniany. Niemniej jednak konsekwentnie przyjazne stanowisko naszego kraju wobec Ukrainy pozwoliło obu stronom w trakcie wizyty prezydenta Ukrainy Leonida Krawczuka, 17 i 18 maja 1992 r., na podpisanie „Traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy” oraz szeregu umów międzynarodowych7. Traktat ten miał zasadnicze znaczenie dla obu stron - był elementem międzynarodowego uznania niepodległej i suwerennej Ukrainy, co stanowiło poważną przeszkodę w ewentualnym procesie odbudowy struktur imperialnych przez Rosję, mogących zagrozić żywotnym interesom Polski. W interesie Polaków leżało zatem umacnianie proeuropejskiej orientacji w ukraińskiej polityce zagranicznej i taka polityka w omawianym okresie była konsekwentnie realizowana. W 1993 r. Polska opowiedziała się za przystąpieniem Ukrainy do Inicjatywy Środkowoeuropejskiej8. Oba państwa powołały do życia Komitet Konsultacyjny Prezydentów Polski i Ukrainy. Komitetowi postawiono zadanie współpracy w sprawach politycznych, bezpieczeństwa i mniejszości narodowych9. Pierwszym efektem jego działalności było podpisanie porozumienia o współpracy wojskowej ministerstw obrony obu krajów. Następnie rozpoczynają one wspólną działalność w powołanym do życia w lutym tego roku Euroregionie Karpaty10.

W stosunkach obustronnych pojawił się jednak nieprzyjemny zgrzyt związany z podpisaniem polsko-rosyjskiego porozumienia gazociągowego, które Ukraina odebrała jako cios wymierzony w jej narodowe interesy. Ponadto ówczesny zamiar Polski - przyspieszenia integracji z NATO został zinterpretowany w Kijowie jako odwrót państwa polskiego od aktywnej polityki wschodniej11. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że strona ukraińska stale poszukiwała poparcia Warszawy dla równoważenia wpływów rosyjskich i zbliżenia do struktur środkowo- i zachodnioeuropejskich. Nad Dnieprem obawiano się pozostania "sam na sam" z Rosją i satelizacji. Pojawiły się także niepokoje Ukrainy związane z brakiem odpowiednio zaawansowanego dialogu i współpracy pomiędzy Ukrainą a Polską oraz Ukrainą a Sojuszem Północnoatlantyckim12. Niepokoje te zostały pogłębione przez artykuł ówczesnego ministra spraw zagranicznych, Andrzeja Olechowskiego, w którym zostało zawarte polskie stanowisko w sprawie przyszłego modelu bezpieczeństwa europejskiego13. Prezydent Leonid Kuczma ponownie wyraził wątpliwości co do tempa i konieczności przesunięcia NATO na Wschód14. Takie stanowisko wiązało się z obawą, iż Ukraina zostanie pominięta w kwestiach zwiększenia stabilności i bezpieczeństwa całego regionu. Przynajmniej częściowemu rozproszeniu nieufności służyła warszawska wizyta grudniowa w 1994 r. przewodniczącego Rady Najwyższej Ukrainy Oleksandra Morozowa oraz styczniowa wizyta w 1995 r. samego prezydenta Leonida Kuczmy. W trakcie tych rozmów strona polska potwierdziła swoje poparcie dla członkostwa Ukrainy w Inicjatywie Środkowoeuropejskiej15.

W międzyczasie pojawiła się nowa płaszczyzna współpracy, którą stał się program Partnerstwa dla Pokoju (PdP). Pierwszym jej owocem był udział pododdziału ukraińskiego w manewrach "Most Współpracy 94", które odbyły się w Biedrusku koło Poznania we wrześniu 1994 r.16 W następnym roku postanowiono utworzyć polsko-ukraińskie oddziały wojskowe mające uczestniczyć zarówno w ramach programu Partnerstwa dla Pokoju, jak i w operacjach pokojowych pod egidą ONZ i OBWE17.

Akcenty te znalazły mocne oparcie w ewolucji ukraińskiej polityki zagranicznej. W miarę jak Kijów umacniał swoją pozycję na forum międzynarodowym, częściej zaczęły pojawiać się wypowiedzi ukraińskich polityków przychylniejszych rozszerzeniu Paktu Północnoatlantyckiego. Sprzyjał temu ożywiony dialog Ukrainy ze Stanami Zjednoczonymi oraz państwami Europy Zachodniej. We wrześniu 1995 r. został podpisany indywidualny program PdP oraz specjalny dokument dialogu między Sojuszem a Ukrainą18. Ukraina zabiegała także o poszerzenie dialogu z Unią Zachodnioeuropejską (UZE) oraz zacieśnienie stosunków z Unią Europejskę (UE). Z tą drugą organizacją podpisała w czerwcu tego roku tzw. umowę przejściową.

Polityka prozachodnia Ukrainy spotykała się z życzliwością strony polskiej. I tak Polska wspierała starania Ukrainy o uzyskanie członkostwa w Radzie Europy, a w okresie polskiego przewodnictwa w Inicjatywie Środkowoeuropejskiej (ISE) została podjęta decyzja o nadaniu na wiosnę 1996 r. statusu pełnoprawnego członka tej organizacji m.in. Ukrainie19. Państwo ukraińskie doceniło postawę Polski i udzieliło jej poparcia w staraniach o uzyskanie miejsca niestałego członka Rady Bezpieczeństwa ONZ. Powyższe fakty zdawały się świadczyć, że w tym okresie Ukraina bez większych zastrzeżeń zaakceptuje członkostwo Polski w NATO. Podczas grudniowej wizyty w Polsce premier J. Marczuk wyraził poparcie Ukrainy dla wejścia Polski do Sojuszu Północnoatlantyckiego z zastrzeżeniem, że powinno ono nastąpić, jeśli zmniejszy to napięcie w Europie. Z kolei prezydent Leonid Kuczma stwierdził, że "rozszerzanie NATO na wschód nie zagraża Ukrainie, a sam fakt istnienia tego sojuszu wojskowego jest czynnikiem stabilizującym"20. Niemniej jednak Ukraina wciąż żywiła obawy, iż może stać się państwem buforowym. Jednak Polska, pełniąca rolę czynnika równoważącego wpływy rosyjskie, stanowiła ważny element łączący Ukrainę z Zachodem, czego strona ukraińska była świadoma. W czerwcu 1996 r. Ruch Stu i Narodowy Ruch Ukrainy ogłosiły memorandum "Strategiczne partnerstwo Polski i Ukrainy”. Jego sygnatariuszami byli m.in. prezydenci obu krajów - Lech Wałęsa i Leonid Krawczuk21. Wśród postulatów memorandum znalazły się: przeprowadzanie co pół roku polsko-ukraińskich spotkań na szczycie z udziałem premierów i prezydentów oraz przekształcenie Komitetu Konsultacyjnego Prezydentów RP i Ukrainy w międzyrządową grupę roboczą opracowującą wspólne projekty. Natomiast w sferze wojskowej przewidziano wspólne manewry i ćwiczenia oraz stworzenie wspólnego batalionu w ramach PdP22.

Znaczenie "strategicznego partnerstwa" uzyskało pełniejszy wyraz po wystąpieniu prezydenta L. Kuczmy na sesji Zgromadzenia Parlamentarnego Unii Zachodnioeuropejskiej, kiedy to wejście do struktur europejskich i euroatlantyckich określił jako strategiczny cel Ukrainy, zaś ubieganie się o pełne członkostwo w UE i UZE jako priorytet polityczny. W związku z tym Komitet Konsultacyjny Prezydentów RP i Ukrainy stwierdził w swym komunikacie, że strategiczne partnerstwo między Polską i Ukrainą będzie się wyrażało we wzajemnym wspieraniu dążeń do integracji ze strukturami europejskimi, a szczególnie z UE. Idea ta pojawiła się także w deklaracji obu prezydentów z 25 czerwca 1996 r.23 Kolejnego dnia, 26 czerwca, prezydent Leonid Kuczma podczas wystąpienia w parlamencie polskim stwierdził m.in., że "dostrzeganie w nas ważnego partnera to już za mało - należy zrobić następny, logiczny krok - poprzeć także nasz polityczny wybór integracji z Europą oraz wprowadzić Ukrainę do grupy państw Europy Środkowo-Wschodniej, aktywnie zbliżających się do Unii Europejskiej oraz Zachodnioeuropejskiej"24.

W połowie roku 1996 Ukraina została przyjęta do Inicjatywy Środkowoeurpejskiej. Tego samego roku prezydent L. Kuczma uczestniczył jako specjalny gość prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego w "szczycie" w Łańcucie, gdzie spotkali się prezydenci dziewięciu krajów Europy Środkowej. Obecność ukraińskiego prezydenta można było odczytać jako wzrost roli Ukrainy w Europie. 27 lipca tego roku doszło do spotkania ministrów spraw zagranicznych Polski, Ukrainy i Białorusi w Brześciu nad Bugiem, gdzie omawiana była m.in. problematyka bezpieczeństwa europejskiego, a szczególnie rola NATO i OBWE25. Natomiast na linii NATO - Ukraina opowiedziano się za podpisaniem porozumienia na wzór Karty NATO - Rosja. Polska była zdecydowanym zwolennikiem takiego rozwiązania. W tym miejscu należy podkreślić, że w październiku 1996 r. idea Karty NATO - Ukraina została po raz pierwszy sformułowana publicznie przez prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego podczas wystąpienia w Królewskim Instytucie Stosunków Międzynarodowych w Londynie.26 Wyraźna różnica, jaka pojawiła się w tym czasie między Polską a Ukrainą, dotyczyła kwestii rozmieszczenia broni jądrowej i środków jej przenoszenia w państwach, które zostaną przyjęte do NATO. Ukraina zdecydowanie opowiadała się za utworzeniem strefy bezatomowej w Europie Środkowej i Wschodniej, czemu strona polska była przeciwna. Różnica ta nie przeszkodziła jednak w uczestnictwie żołnierzy obu państw w manewrach "Tarcza Pokoju 96" przeprowadzonych na poligonie pod Lwowem w ramach PdP27.

Ważnym wydarzeniem w stosunkach obustronnych była wizyta prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego na Ukrainie w dniach od 20 do 23 maja 1997 r., podczas której podpisano "Wspólne Oświadczenie prezydentów Rzeczypospolitej Polskiej i Ukrainy o porozumieniu i pojednaniu". Szczególne znaczenie miało ono dla Polski, gdyż w tym czasie prowadziła ona negocjacje w sprawie wejścia do NATO. Przeciwnikom rozszerzenia NATO na Zachodzie oświadczenie to wytrąciło argument o rzekomym konflikcie polsko-ukraińskim, stanowiącym zagrożenie dla Sojuszu28. Natomiast po podpisaniu w lipcu 1997 r. dokumentu "Karta Ukraina-NATO", ustanawiającego specjalne stosunki Ukrainy z Sojuszem, ukraińscy politycy zaczęli wyraźniej wspierać polskie dążenia do NATO29

Z innych wydarzeń 1997 r. na uwagę zasługują polsko-ukraińskie ćwiczenia zorganizowane w ramach PdP, m.in. „Kozacki Step-97” i „Dzielny Orzeł”. Kontynuowano też tworzenie wspólnego batalionu sił pokojowych ONZ, który na początku stycznia 1998 r. uzyskał pełną gotowość do działań30.

Cieniem na rozwoju wzajemnych stosunków w 1997 r. położyły się dwa wydarzenia. Pierwszym był przykry incydent we Lwowie, jakim było sprofanowanie flagi polskiej przez ukraińskich nacjonalistów podczas kilkutysięcznej demonstracji upamiętniającej proklamowanie niepodległości Ukrainy w czerwcu 1941 r. Drugim - brak postępu w rozwiązywaniu problemu odbudowy Cmentarza Obrońców Lwowa. W czerwcu został wydany przez władze Lwowa zakaz kontynuacji prac porządkowych na cmentarzu prowadzonych społecznie przez lwowskich Polaków31.

Prawdopodobnie również na skutek postawy nacjonalistów ukraińskich nie powiodło się, w omawianym roku, doprowadzenie do otwarcia Instytutu Kultury Polskiej w Kijowie i analogicznego Instytutu Kultury Ukraińskiej w Warszawie.

Ponadto pod koniec 1997 r. pojawił się we wzajemnych stosunkach nowy problem związany z przyjęciem Polski do Unii Europejskiej. Polska, wstępując do niej musi podporządkować się warunkom zawartym w Traktacie Amsterdamskim, co oznaczało likwidację w niedalekiej przyszłości ruchu bezwizowego z Ukrainą. Oba kraje rozpoczęły próby znalezienia w tej kwestii kompromisowego wyjścia32.

Na początku 1998 r., 3 stycznia, prezydenci obu krajów, Aleksander Kwaśniewski i Leonid Kuczma, wspólnie otworzyli przejście graniczne Karczowa – Krakowiec. Kolejne spotkanie odbyło się z okazji Polsko-Ukraińskiego Szczytu Gospodarczego w Rzeszowie, w dniach 23 i 24 maja 1998 r. 23 maja obaj prezydenci odsłonili pomnik ofiar w Jaworznie. Natomiast w trakcie wizyty A. Kwaśniewskiego w Charkowie w dniach 26 i 27 czerwca, obaj prezydenci położyli kamień węgielny pod budowę polsko-ukraińskiego cmentarza ofiar totalitaryzmu33.

W międzyczasie polski minister spraw zagranicznych Bronisław Geremek przedstawił ideę powołania stałej konferencji w kwestiach dotyczących integracji z Unią Europejską, na co strona ukraińska odpowiedziała pozytywnie. Następnie zapewnił, iż Polska jako Członek Unii Europejskiej nadal będzie starała się reprezentować interesy Ukrainy, tak jak to robiła do tej pory34. Natomiast Ukraina, po podpisaniu Karty i powołania Komisji Ukraina - NATO (NUC), wystąpiła z inicjatywą włączenia Polski, Czech i Węgier w prace NUC35.

W tym czasie strona polska uczestniczyła w trójstronnych konsultacjach poświęconych kwestiom pomocy dla Ukrainy. Pierwsze tego rodzaju konsultacje polsko-ukraińsko-kanadyjskie odbyły się 18 czerwca w Kijowie, drugie polsko-ukraińsko-amerykańskie 23 czerwca w Warszawie. Owocem tych drugich konsultacji było podpisanie 29 października 1998 r. „Wspólnego Oświadczenia w sprawie inicjatywy współpracy polsko-amerykańsko-ukraińskiej (PAUCI)36”.

Wśród licznych wydarzeń, jakie miały miejsce w tym roku, należy podkreślić rozpoczęcie działalności w Radzie Najwyższej Ukraińsko-Polskiej Grupy Parlamentarnej. W grudniu, jej przewodniczący Dmytro Pawłyczko złożył wizytę w Warszawie na zaproszenie szefa Polsko-Ukraińskiej Grupy Parlamentarnej, posła Jana Byry. W trakcie wizyty obaj parlamentarzyści podpisali deklarację, w której m.in. poparto ideę utworzenia Uniwersytetu Polsko-Ukraińskiego37.

Co się tyczy współpracy wojskowej obu krajów była ona kontynuowana. We wrześniu minister obrony Janusz Onyszkiewicz złożył wizytę na Ukrainie z okazji ćwiczeń wojskowych „Tarcza Pokoju 98”. Wcześniej, w marcu, wizytę na Ukrainie złożył szef Sztabu Generalnego, gen. Henryk Szumski38.

Innym pozytywnym akcentem we wzajemnych stosunkach była piąta z kolei czerwcowa narada Polsko-Ukraińskiej Komisji Ekspertów ds. Doskonalenia Treści Podręczników Szkolnych Historii i Geografii. Obie strony były zadowolone z dotychczasowego przebiegu prac. Interpretacje treści podręczników nie budziły większych zastrzeżeń (dotyczyły one w zasadzie ilości informacji)39.

Tradycyjnie w kolejnym 1999 r. doszło do kilku spotkań między prezydentami obu krajów (styczeń, maj, czerwiec, wrzesień). W trakcie pobytu prezydenta Kwaśniewskiego na Ukrainie (13 i 15 maja) doszło do symbolicznego gestu pojednania w postaci złożenia wieńców na pomniku – mogile strzelców siczowych na Cmentarzu Łyczakowskim oraz na mogile nieznanego żołnierza pod Łukiem Chwały na Cmentarzu Orląt Lwowskich. Prezydent Kwaśniewski wziął także udział w odbywającym się wówczas VI spotkaniu prezydentów państw Europy Środkowej (Austrii, Bułgarii, Czech, Niemiec, Polski, Rumunii, Słowenii, Węgier i Ukrainy) zorganizowanym we Lwowie. Spotkanie przebiegało pod hasłem „Wymiar ludzki w procesie integracji europejskiej”40. Akcent integracyjny pojawił się również w dniach od 22 do 26 czerwca, w trakcie wizyty prezydenta Kuczmy w Polsce. Odbywało się wówczas V Międzynarodowe Forum Bertelsmanna poświęcone tematowi „Europa Środkowa i Wschodnia na drodze do Unii Europejskiej”. Poza tym obaj prezydenci na drodze przezwyciężania zaszłości historycznych otworzyli wystawę „Trudne braterstwo” w Domu Wojska Polskiego41.

Równolegle odbywało się - pod patronatem obu prezydentów - Forum Samorządowe, na którym podpisano cztery dokumenty o współpracy samorządów Polski i Ukrainy: „Deklarację Współpracy marszałków województw RP i przedstawicieli władz regionów Ukrainy”; „Deklarację współpracy Stowarzyszenia Miast Ukrainy i Związku Miast Polskich”; „Umowę między województwem świętokrzyskim a obwodem winnickim”; „Porozumienie o współpracy regionalnej pomiędzy powiatem jarosławskim a rejonom jaworskim”42.

Innymi wymiernymi efektami stosunków między obu krajami w 1999 r. było m.in. podpisanie 3 marca przez Janusza Tomaszewskiego, ministra spraw zagranicznych i administracji, podczas jego oficjalnej wizyty na Ukrainie, umowy o współpracy w zwalczaniu przestępczości zorganizowanej oraz inauguracja 29 marca w Warszawie, w trakcie wizyty ministra spraw zagranicznych Borysa Tarasiuka, posiedzenia Polsko-Ukraińskiej Stałej Konferencji Integracji Europejskiej. Ponadto oba kraje uczestniczyły we wspólnych ćwiczeniach zorganizowanych w ramach PdP, m.in. „Kozacki Step 99”. Głównym celem tych ćwiczeń było szkolenie żołnierzy do działań w ramach misji pokojowych ONZ43.

W 2000 r. nastąpiły jakościowe zmiany w ukraińskiej polityce zagranicznej. O ile do 29 września tego roku Polska była traktowana przez Ukrainę jako „partner strategiczny”, o tyle po tej dacie była postrzegana jedynie w ramach współpracy „dobrosąsiedzkiej”. Zmiana ta wiąże się z odwołaniem Borysa Tarasiuka z funkcji ministra spraw zagranicznych. Zastąpił go Anatolij Złonka, który dokonał wyraźnego zwrotu w polityce zagranicznej Ukrainy w kierunku zacieśnienia stosunków z Rosją celem stworzenia przeciwwagi dla dotychczasowej współpracy ze Stanami Zjednoczonymi44. Niemniej jednak intensywność procesu stosunków bilateralnych w tym roku stała na wysokim poziomie praktycznie na wszystkich szczeblach, w tym prezydenckim. Na przykład, już 17 stycznia odbyło się spotkanie prezydentów Polski i Ukrainy w Krakowie na Wawelu. Poza szeroką wymianą poglądów prezydent Kwaśniewski podziękował prezydentowi Kuczmie za poparcie, jakiego Ukraina udzieliła Polsce w objęciu członkostwa w Komisji Praw Człowieka ONZ na kadencję 2001-2003. Ponadto potwierdził wspieranie przez Polskę ukraińskich dążeń do zacieśniania kontaktów z międzynarodowymi instytucjami finansowymi45.

Z ważniejszych wizyt parlamentarnych należy odnotować wizytę polskich parlamentarzystów, z marszałkiem Sejmu na czele Maciejem Płażyńskim, na Ukrainie na zaproszenie przewodniczącego Rady Najwyższej Iwana Pluszcza. Wśród wielu spraw została poruszona kwestia wprowadzenia wiz dla obywateli Ukrainy po wejściu Polski do Unii Europejskiej. Strona polska zadeklarowała, że wprowadzi obowiązek wizowy możliwie najpóźniej i nie zamierza utrudniać przyjazdów obywateli Ukrainy do Polski46.

Zacieśnienie współpracy wojskowej między obu stronami przebiegało bez zakłóceń. 8 czerwca 2000 r. dowódcy wojsk lądowych Polski – gen. Zbigniew Zalewski i Ukrainy – gen. Piotr Szulak podpisali porozumienie kończące proces tworzenia międzynarodowych podstaw prawnych użycia Batalionu Polsko-Ukraińskiego (POLUKBRAT) w misji pokojowej w Kosowie. 10 lipca batalion odjechał do Kosowa47.

Natomiast w listopadzie szefowie sztabów generalnych Wojska Polskiego – gen. Czesław Piętas i Sił Zbrojnych Ukrainy – gen. Wołomydyr Szkydczenko podpisali w Kijowie plan współpracy wojskowej na rok 2001. Zgodnie z nim kooperacja miała objąć m.in. wspólne ćwiczenia, treningi, seminaria na tematy związane z bezpieczeństwem europejskim czy propozycją przeszkolenia w Polsce ukraińskich oficerów48.

W 2001 r. na stosunki polsko-ukraińskie zaczął rzucać cień kryzys polityczny na Ukrainie narastający od listopada 2000 r. w związku z tajemniczą śmiercią ukraińskiego dziennikarza Gieorgija Gongadzego. Tragedia ta zwróciła uwagę w państwach Europy Zachodniej na naruszanie zasad demokracji i praw człowieka w tym kraju. Negatywny odbiór Ukrainy na Zachodzie przyniósł w konsekwencji pogłębienie związków rosyjsko-ukraińskich (pod znakiem zapytania stanęło nawet członkostwo Ukrainy w Radzie Europy)49.

W istniejącej sytuacji prezydent Kwaśniewski próbował podjąć się mediacji między prezydentem Kuczmą a opozycją ukraińską, która zakończyła się właściwie niepowodzeniem. Niemniej jednak 28 czerwca, podczas roboczej wizyty prezydenta Kuczmy w Łańcucie, po raz kolejny polski prezydent wyraził poparcie dla ukraińskiej suwerenności, dla państwa demokratycznego.

Podobne poparcie wyrażane było także m.in. na szczeblu parlamentarnym. W tym roku przypadła 10. rocznica powstania niepodległego państwa ukraińskiego. Z tej okazji pod patronatem marszałka Sejmu Macieja Płażyńskiego i przewodniczącego Rady Najwyższej Ukrainy Iwana Pluszcza w gmachu Sejmu odbyła się konferencja pt. „Ukraina – 10 lat niepodległości”, na którą zaproszono znanych polityków polskich i ukraińskich. Politycy ukraińscy podkreślali na konferencji znaczenie poparcia Polski dla osiągnięcia celu, którym jest przystąpienie Ukrainy do struktur europejskich50.

Co się tyczy współpracy wojskowej zostały ustalone założenia z nią związane na lata 2001-2003, które przewidywały m.in. konsultacje w sprawach bezpieczeństwa, udzielenie Ukrainie wsparcia w przeprowadzeniu reform systemu obronnego sił zbrojnych czy pogłębienie kontaktów między jednostkami wojskowymi i współpracy miedzy żołnierzami obu krajów w ramach PdP51.

Tradycja ciągłych kontaktów na wysokich szczeblach politycznych była kontynuowana. 4 lutego 2002 r. premier Leszek Miller złożył oficjalną wizytę w Kijowie, gdzie spotkał się z prezydentem Kuczmą, premierem Anatolijem Kinachem i innymi ukraińskimi politykami. Głównym tematem rozmów były kwestie dotyczące współpracy polityczno-gospodarczej. Premier Miller podkreślił, w trakcie rozmów, znaczenie wzajemnych relacji w wymiarze europejskim: „Suwerenna, silna Ukraina to cenny sąsiad dla Polski, a w perspektywie także dla Unii Europejskiej”52. Podkreślił także, iż Polska przywiązuje dużą wagę do możliwości współdziałania z USA i UE na rzecz ugruntowania prozachodniego wyboru Ukrainy oraz popiera jej rozwój stosunków z NATO. W powyższym kontekście polski premier wysoko ocenił współpracę polskich i ukraińskich żołnierzy w ramach wspólnego batalionu w Bośni i Hercegowinie53.

W kolejnym miesiącu, w marcu, została wyeksponowana kwestia znaczenia strategicznego partnerstwa polsko-ukraińskiego w sejmowym wystąpieniu ministra spraw zagranicznych Włodzimierza Cimoszewicza54. Nawiązał do niego również premier Ukrainy Anatolij Kinach podczas VII posiedzenia Polsko-Ukraińskiej Komisji Mieszanej ds. Współpracy Gospodarczej i Handlu, które odbyło się w czerwcu w Rzeszowie. Zwrócił uwagę, że w warunkach dynamicznych procesów integracyjnych w Europie, zarówno w Unii Europejskiej, jak i w NATO, dwustronne strategiczne partnerstwo Ukrainy i Polski ma duże znaczenie polityczne i gospodarcze55.

W październiku 2002 r. istotnym wydarzeniem stała się konferencja „Ukraina w Europie”, która odbyła się w Warszawie. Wzięli w niej udział przedstawiciele władz oraz ugrupowań opozycyjnych Ukrainy, a także wysocy rangą przedstawiciele UE i państw unijnych. Ukraina zadeklarowała wówczas, że docelowo chciałaby zostać członkiem Unii Europejskiej. Politycy polscy podkreślili, że będą wspierać dążenie Ukrainy do zawarcia Umowy Stowarzyszeniowej. Jednak Kijów będzie musiał konsekwentnie wcielać w życie mechanizmy wolnorynkowe oraz standardy legalizacyjne Unii, w tym stosowanie w praktyce politycznej reguł demokracji, praw człowieka, rządów prawa i wolności słowa56. Niewątpliwie, w jakimś stopniu służy temu działalność Polsko-Ukraińskiej Konferencji ds. Unii Europejskiej, która jest ważną płaszczyzną wymiany informacji i doświadczeń oraz wypracowania nowych form współpracy.
A s p e k t y g o s p o d a r c z e

Od początku dekady lat 90. obie strony podkreślały pierwszoplanowe znaczenie współpracy gospodarczej. Podstawowym międzyrządowym dokumentem regulującym stosunki gospodarcze między Polską a Ukrainą stała się umowa o handlu i współpracy gospodarczej, która została podpisana jeszcze 4 października 1991 r. na okres bezterminowy57. Miała ona charakter ramowy i na jej podstawie mogły być zawierane porozumienia dotyczące współpracy w kolejnych latach.

Polska była wówczas drugim partnerem handlowym Ukrainy spoza dawnego obszaru Związku Radzieckiego, jednak 1991 r. był rokiem kryzysu gospodarczego na Ukrainie, który wpłynął na zmniejszenie polsko-ukraińskich obrotów handlowych do 176 mln USD58.

W tej niekorzystnej sytuacji, na przełomie lat 1991 i 1992, Polska wystąpiła z propozycją dwustronnych rozmów o zakresie i zasadach współpracy gospodarczej i handlowej na kolejne lata. Jednak partner ukraiński nie był od razu gotowy do rozmów, co wypływało z braku doświadczenia - około 80 procent całego eksportu ukraińskiego realizowano za pośrednictwem rosyjskich central handlowych59. Udało się natomiast obu stronom powołać do życia Polsko-Ukraińską Izbę Przemysłową oraz podpisać (maj 1992 r.) dwie umowy: o międzynarodowych przewozach drogowych i w sprawie przejść granicznych60. W tym czasie działały na Ukrainie przedstawicielstwa 24 polskich przedsiębiorstw handlu zagranicznego. Byłoby ich prawdopodobnie więcej, ale ich wzrost, jak i całokształt stosunków gospodarczych pomiędzy obu krajami hamowały kryzys gospodarczy, wyjście ze strefy rublowej oraz brak reform gospodarczych i zmian strukturalnych w gospodarce ukraińskiej61. Ostatecznie polsko-ukraińska wymiana handlowa za 1992 r. zamknęła się kwotą 275,4 mln USD (polski eksport i import wyniósł odpowiednio: 161,6 mln USD i 123,8 mln USD)62.

Pomimo tych i innych przeszkód Polska podejmowała działanie na rzecz zintensyfikowania współpracy gospodarczej. W trakcie styczniowej wizyty premier Hanny Suchockiej w 1993 r. w Kijowie zostały przedstawione przez stronę polską propozycje założenia banku polsko-ukraińskiego, promocji towarów ukraińskich w Polsce, powołania dwustronnej komisji, której zadaniem byłby gruntowny przegląd powiązań kooperacyjnych oraz zorganizowanie polsko-ukraińskiej szkoły biznesu63. Praktycznym wymiarem wizyty było podpisanie m.in. „Konwencji w sprawie unikania podwójnego opodatkowania i zapobiegania uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu i majątku”, „Umowy o wzajemnym popieraniu i ochronie inwestycji”, „Umowy o stosunkach prawnych na polsko-ukraińskiej granicy państwowej oraz współpracy i wzajemnej pomocy w sprawach granicznych”64. Dzięki wysiłkom obu stron obroty handlowe odnotowały w 1993 r. niewielki wzrost i zamknęły się kwotą 388,6 mln USD (polski eksport i import odpowiednio: 187,5 mln USD i 201,1 mln USD)65.

W kolejnym 1994 roku na Ukrainie działało aż 700 polskich przedsiębiorstw, jednak były to głównie małe firmy, których zaangażowanie inwestycyjne wynosiło niespełna 12 mln USD wobec łącznej wartości inwestycji zagranicznych w wysokości 366,9 mln USD66. Również i w tym roku nieznacznie podniosły się wzajemne obroty handlowe do 485,3 mln USD (polski eksport i import odpowiednio: 280,4 mln USD i 204,9 mln USD)67. Do ich dalszego wzrostu przyczyniła się podpisana 17 sierpnia 1994 r. w Łucku, przez premierów Waldemara Pawlaka i Witalija Masola, Deklaracja o zasadach i kierunkach partnerstwa i współpracy w dziedzinie stosunków handlowo-gospodarczych. Przewidywała ona m.in. wzrost eksportu polskiego węgla na Ukrainę i import ukraińskich rud żelaza do Polski68.

Infrastruktura współpracy gospodarczej była konsekwentnie rozbudowywana przez oba kraje, co pozwoliło w 1995 r. przekroczyć 1 mld USD wartości obrotów handlowych (dokładnie 1033,4 mld USD; polski eksport i import odpowiednio: 742,6 mln USD i 290,8 mld USD)69. Na infrastrukturę tę złożyły się kolejne porozumienia dotyczące utworzenia funduszu gwarancyjnego mającego za zadanie ubezpieczanie transakcji handlowych i wspieranie inwestycji oraz powołania polsko-ukraińskiego banku inwestycyjno-handlowego. Została podpisana również „Umowa o współpracy i pomocy wzajemnej w sprawach celnych”, której zadaniem miało być stworzenie podstawy prawnej umożliwiającej poprawę sytuacji na przejściach granicznych i przyspieszenie odpraw celnych70. Podpisanie tych dokumentów możliwe było dzięki październikowemu posiedzeniu w Kijowie Polsko-Ukraińskiej Komisji Mieszanej ds. Współpracy Gospodarczej i Handlu oraz grudniowej wizycie w Warszawie ukraińskiego premiera Jewhena Marczuka. W tym miejscu należy podkreślić, iż w trakcie rozmów grudniowych premierzy obu państw omawiali kwestię korytarza transportowego Gdańsk - Oddesa oraz wspólnego przedsięwzięcia w zakresie nowoczesnych technologii telekomunikacyjnych71.

Rok 1996 okazał się kolejnym okresem wzrostu dwustronnych obrotów handlowych o 63 mln USD. Całkowita ich wartość wyniosła 1 mld 396,3 mln USD (polski eksport i import odpowiednio: 977,8 mln USD i 418,5 mln USD)72. Co się tyczy struktury polskiego eksportu, wyglądał on następująco: na pierwszym miejscu węgiel, następnie artykuły rolno-spożywcze, wyroby przemysłu chemicznego, sprzęt elektroniczny. Natomiast struktura ukraińskiego eksportu do Polski obejmowała przede wszystkim: rudę żelaza, wyroby przemysłu hutniczego, surowce chemiczne oraz nie przetworzone artykuły rolne73.

Rok 1996 obfitował w wizyty. Ze strony polskiej bawili na Ukrainie: wicepremier i minister finansów Grzegorz Kołodko, minister transportu i gospodarki morskiej Bogusław Liberadzki oraz premier Włodzimierz Cimoszewicz. Z drugiej strony wizyty w Polsce złożyli: minister przemysłu maszynowego, kompleksu wojskowo-przemysłowego i konwersji Ukrainy Walery Malew, minister stosunków gospodarczych z zagranicą Serhij Osyka oraz prezydent Leonid Kuczma. W trakcie czerwcowej wizyty Bogusława Liberadzkiego omawiane były kwestie budowy autostrady A-4, zacieśnienia współpracy w transporcie morskim i lotniczym, szlaku transportowego Gdańsk - Odessa, połączenia z Polski do Lwowa torami o standardzie europejskim oraz zasady utrzymania mostów granicznych74.

Pomimo licznych trudności występujących w stosunkach gospodarczych pomiędzy obu krajami, w styczniu 1997 r., zostało podpisane „Memorandum o działaniach zmierzających do liberalizacji handlu między Polską i Ukrainą”75. Stanowiło ono krok na drodze wejścia Ukrainy do Środkowoeuropejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (CEFTA). Nie przełożyło się ono jednak na wzrost obustronnego zaangażowania kapitałowego. Ze strony Polski nie osiągnęło ono w tym czasie 30 mln USD. Natomiast ukraińskie inwestycje w Polsce były znikome. Pewną próbą jej dynamizacji w 1996 r. były: lutowe Polsko-Ukraińskie Forum Gospodarcze w Pułtusku, czerwcowe w Rzeszowie oraz Kongres „Polska-Ukraina: współpraca gospodarcza”, który odbył się w ramach Międzynarodowych Targów Budownictwa w Rzeszowie76.

Największą przeszkodą we współpracy gospodarczej okazała się niekomplementarność gospodarek Polski i Ukrainy, co oznaczało, iż żaden kraj nie mógł zaoferować drugiemu towarów o znaczeniu strategicznym. W związku z tym małym i średnim przedsiębiorstwom przypadły możliwości dużego działania na polu współpracy gospodarczej obu państw. Jednak wykorzystaniu ich dużych możliwości przeszkadzały brak elementarnej pewności prawa na Ukrainie, zbiurokratyzowanie i skorumpowanie stosunków państwo - przedsiębiorca w stopniu nieznanym w Polsce oraz działalność organizacji przestępczych, wobec których państwo ukraińskie było bezsilne77. O stanie gospodarki ukraińskiej świadczył fakt, że w szarej strefie, według niezależnych ekonomistów, wytworzono 50-70 procent rzeczywistego PKB. Oficjalne statystyki ukraińskie nie odzwierciedlały zatem faktycznego stanu gospodarki Ukrainy. Podobnie niejasna była sytuacja związana z wielkością polsko-ukraińskich obrotów handlowych w statystykach ukraińskich. Według nich wyniosły one za 1997 rok 985 mln USD, w przeciwieństwie do polskiej statystyki, zgodnie z którą wyniosły 1 mld 662 mln USD (polski eksport i import odpowiednio: 1 mld 206,8 mln USD i 415,5 mln USD)78. W 1997 r. po raz kolejny wzrosły wzajemne obroty handlowe. Ponadto w tym roku zapoczątkowano współpracę nad (prawdopodobnie najważniejszym dla obu państw) wspólnym projektem gospodarczym, tj. budową korytarza transportowego Gdańsk (Berlin) - Warszawa - Odessa. Ma on zapewnić wygodne połączenie Odessy z Europą Północną i Zachodnią. Biegnąć ma nim szybka kolej oraz rurociąg umożliwiający transport kaspijskiej ropy naftowej do Europy Zachodniej79. Projekt ten wymagał będzie jednak pomocy finansowej ze strony Unii Europejskiej.

W 1998 r. po raz pierwszy od 1993 r. nastąpił spadek wzajemnych obrotów handlowych do wysokości 1 mld 462,3 mln USD, tj. o 150 mln USD (polski eksport i import odpowiednio: 1086,4 mln USD i 377,2 mln USD)80. Załamanie nastąpiło we wrześniu. Mimo to Ukraina pozostawała szóstym partnerem gospodarczym Polski81.

Wcześniej, w maju, odbył się w Rzeszowie Polsko-Ukraiński Szczyt Gospodarczy. Uczestniczyli w nim przedstawiciele władz i reprezentanci prywatnego biznesu obu państw. W grudniu tego roku przebywał w Kijowie minister gospodarki Janusz Steinhoff, który omówił perspektywy inwestycyjne. Jednak nie wydawały się one jasne, choć w maju tego roku zostało zawarte porozumienie o współpracy kredytowej pomiędzy obu stronami. Współpraca ta była ograniczona brakiem środków finansowych oraz słabym rozwojem infrastruktury kredytowo-ubezpieczeniowej na Ukrainie. Co więcej, Rada Najwyższa Ukrainy z powodów wewnątrzpolitycznych odrzuciła polski kredyt w wysokości 20 mln ecu przeznaczony na realizację projektów inwestycyjnych na Ukrainie82. Wielkość polskich inwestycji na Ukrainie wynosiła wówczas około 40 mln USD, a ukraińskich w Polsce była nadal znikoma.

Nie udało się w tym roku przedsiębiorstwom polskim sfinalizować ich udziału w budowie rurociągu Odessa - Brody. Powodem był brak potwierdzonych informacji co do ilości i jakości azerskiej ropy, jaka będzie przesyłana w przyszłości tą drogą83.

Wart zaznaczenia jest fakt, że w 1998 r. Ukraina kilkukrotnie zwracała się do strony polskiej o wsparcie jej wysiłków na rzecz zawarcia Układu Stowarzyszeniowego z Unią Europejską oraz uzyskania członkostwa w CEFTA. Polska może jednak efektywnie wesprzeć wysiłki Ukrainy po uzyskaniu przez nią członkostwa w Światowej Organizacji Handlu (WTO)84.

Rok 1999 okazał się kolejnym okresem spadku wzajemnych obrotów handlowych. Ich wartość wyniosła 1 mld 40,1 mln USD (polski eksport i import odpowiednio: 701,7 mln USD i 338,4 mln USD)85, czyli w porównaniu z poprzednim rokiem wartość obrotów spadła o 442,3 mln USD. I tu dane polskie znacznie różnią się od ukraińskich, według których eksport do Polski wyniósł 301,4 mln USD, a import z Polski 258,5 mln USD86. Główną przyczyną spadku obrotów był kryzys walutowy w Rosji, który wybuchł na jesieni 1998 r. Wpłynął on na gospodarkę ukraińską mocno uzależnioną od rosyjskiej. Przede wszystkim nastąpił spadek ukraińskiego importu nośników energii z Rosji na skutek splotu czynników, takich jak wzrastające zadłużenie w Rosji, niekorzystne dla Ukrainy warunki importu nośników energii z Rosji oraz pogłębiający się kryzys płatności ukraińskich w sektorze energetycznym87.

W obliczu istniejącej sytuacji, w przemówieniu inauguracyjnym z 30 września 1999 r., wybrany ponownie prezydent Ukrainy Leonid Kuczma wymienił podstawowe kierunki polityki gospodarczej na lata 2000 - 2004. Wśród nich znalazły się m.in.: wspieranie producentów krajowych i tworzenie rynku wewnętrznego oraz przebudowa gospodarki ukraińskiej w kierunku modelu rynkowego w powiązaniu z dalszą liberalizacją stosunków gospodarczych. W polityce zagranicznej jako cel strategiczny prezydent wymienił wejście do UE. Następnie na pierwszym miejscu znalazło się strategiczne partnerstwo z Rosją. Jako drugie pod względem znaczenia wymienione zostało strategiczne partnerstwo ze Stanami Zjednoczonymi. Na trzecim miejscu znalazły się stosunki z najbliższymi sąsiadami: Polską, Słowacją, Węgrami, Rumunią, Białorusią, Mołdową i Turcją. Przy czym prezydent Leonid Kuczma zaznaczył, że "znaczące dotychczasowe doświadczenie współpracy z Polską może stać się dobrą podstawą do wypracowania i urzeczywistnienia wspólnej deklaracji na XXI wiek"88. W 1999 r. Polska znalazła się na ósmym miejscu jako eksporter na Ukrainę - 2,6% (po Rosji, Chinach, Turcji, Niemczech, Włoszech, USA i Białorusi), a na siódmym miejscu jako importer - 2,2% (po Rosji, Niemczech, Turkmenistanie, USA, Białorusi i Włoszech)89.

Jednak na początku 2000 r. zostały przełamane tendencje spadkowe i nastąpił systematyczny wzrost wzajemnych obrotów, których wartość wyniosła 1273,6 mln USD. Oznaczało to wzrost w stosunku do 1999 r. o 22,4%. W tym roku Ukraina była dla Polski 12 rynkiem zbytu i zajmowała 21 pozycje w rankingu importerów90.

Co się tyczy wartości bezpośrednich inwestycji Polski w gospodarce ukraińskiej wyniósł on 62 mln USD (w sektorze bankowo-finansowym – 31,9%, w przemyśle - głównie maszynowym, spożywczym i lekkim – 19.9%, w handlu wewnętrznym – 13,2%), co stanowiło 1,6% całej wartości bezpośrednich inwestycji zagranicznych na Ukrainie91.

Tradycyjnie, w ramach działalności promocyjnej w 2000 r., odbył się w Rzeszowie III Polsko-Ukraiński Szczyt Gospodarczy pod patronatem i z udziałem prezydentów obu krajów, a w Kijowie miała miejsce trzecia edycja wielobranżowej wystawy narodowej „Biznes – Polska 2000”.

Do sukcesów obustronnej współpracy w omawianym roku, należy zaliczyć podpisanie porozumienia o powołaniu Uniwersytetu Polsko-Ukraińskiego z siedzibą w Lublinie92.

2001 r. był drugim rokiem wzrostu wzajemnych obrotów handlowych po załamaniu w latach 1998-1999. W sumie ich wartość wyniosła 1 mld 452 mln USD (polski eksport i import – odpowiednio: 1002,7 mln USD i 449,3 mln USD). Ukraina stała się dla Polski 9. partnerem w eksporcie (2,8%) oraz 23. w imporcie (0,9%). Dla Ukrainy Polska była 7. partnerem w eksporcie (3,1%) oraz 6. w imporcie (2,9%)93. Ze strony polskiej w wymianie handlowej z Ukrainą uczestniczyło 5,5 tys. podmiotów94.

Polski eksport na rynek ukraiński obejmował przede wszystkim maszyny i urządzenia mechaniczne oraz sprzęt elektryczny, metale nieszlachetne, tworzywa sztuczne, kauczuk, produkty przemysłu chemicznego, artykuły rolno-spożywcze, wyroby włókiennicze, drewno i wyroby z drewna, meble, produkty mineralne (węgiel), środki transportu oraz wyroby z kamienia i cementu.

Natomiast w imporcie Polski z Ukrainy dominowały produkty mineralne, metale nieszlachetne, wyroby przemysłu chemicznego oraz produkty pochodzenia zwierzęcego95.

Polski udział w bezpośrednich inwestycjach na Ukrainie nieznacznie wzrósł i wyniósł w 2001 r. 69,3 mln USD, co stanowiło 1,58% wszystkich bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Przedsiębiorstwa z polskim kapitałem stanowiły wówczas 10% wszystkich przedsiębiorstw z kapitałem zagranicznym na Ukrainie. W sumie podmiotów gospodarczych z polskim kapitałem zarejestrowano 1,8 tysięcy, z czego ponad 200 zajmuje się produkcją96.

Intensyfikacja współpracy gospodarczej między obu krajami miała miejsce również i w 2002 r. Polska zajęła trzecie miejsce jako partner gospodarczy Ukrainy obok Rosji i Niemiec. Dynamicznie rozwijała się współpraca regionalna w zakresie euroregionów „Karpaty” i „Bug” oraz między polskimi szesnastoma województwami a ich ukraińskimi odpowiednikami w ramach umów partnerskich97.


W n i o s k i
Przedstawione polityczne i gospodarcze aspekty stosunków polsko-ukraińskich skłaniają do kilku wniosków.

Po pierwsze, w miarę upływu lat od 1991 r. oba kraje zbliżało do siebie wspólne pragnienie stania się jednym z podmiotów zintegrowanej Europy, bez względu na ich stosunek do Rosji. Szczególnie perspektywa członkostwa w Unii Europejskiej i wypływające z niego korzyści stwarzały dobrą płaszczyznę współpracy między Polską i Ukrainą. Niemniej jednak, w związku z wolnym przebiegiem ukraińskich reform gospodarczych oraz wciąż dużym uzależnieniem gospodarczym Ukrainy od Rosji, nie można obecnie w poważniejszym stopniu zdynamizować stosunków polsko-ukraińskich w dziedzinie gospodarczej. Ponadto należy wspomnieć, że polska gospodarka ma jeszcze przed sobą długi proces pokonywania swojego zacofania gospodarczego w stosunku do krajów członkowskich Unii Europejskiej, co stwarza również określone ograniczenia w omawianych stosunkach polsko-ukraińskich.

Po drugie, perspektywa członkostwa Ukrainy w Pakcie Północnoatlantyckim, co jest jednym z celów polskiej polityki zagranicznej, jest odległa. W procesie dochodzenia do członkostwa w NATO Ukraina będzie napotykać poważniejsze trudności, niż miało to miejsce w przypadku Polski. Co więcej, scena polityczna Ukrainy jest podzielona w tej kwestii i trudno będzie w najbliższej przyszłości osiągnąć tu jedność.

Po trzecie, jeśli chodzi o stanowisko Ukrainy wobec członkostwa Polski w NATO, UE i UZE przechodziło ono ewolucję od pewnych obaw i zastrzeżeń do wyraźniejszego poparcia.

Po czwarte, Polska chcąc być znaczącym i pożądanym partnerem dla Ukrainy, musi konsekwentnie popierać jej aspiracje związane z integracją ze strukturami zachodnioeuropejskimi oraz członkostwem w Światowej Organizacji Handlu, ale powinna także znajdować się przynajmniej w pierwszej piątce państw liczących się w stosunkach gospodarczych i handlowych z Ukrainą.

Po piąte, o czym wspomniano w artykule na marginesie, muszą zostać na trwałe pokonane zaszłości historyczne pomiędzy społeczeństwami polskim i ukraińskim. Oficjalne deklaracje o pojednaniu są tylko wstępem do długiego procesu budowania zaufania pomiędzy obu narodami.



Pomimo wielu pojawiających się trudności została zbudowana infrastruktura polityczna, prawna i gospodarcza pomiędzy obu państwami. Należy ją konsekwentnie rozbudowywać.

Wybrane aspekty polityczne i gospodarcze stosunków polsko-ukraińskich w dobie integracji europejskiej (lata 1991 – 1992)

W artykule autor starał się przedstawić przebieg stosunków polsko-ukraińskich w latach 1991-2002, w okresie, w którym politycy z obu krajów działali w nowej dla nich rzeczywistości geopolitycznej - po rozpadzie Związku Radzieckiego i powstaniu Wspólnoty Niepodległych Państw. W nowych realiach Ukraina, która musiała w pierwszej kolejności chronić swoją nowo powstałą suwerenność państwową, była skazana na szybkie uregulowanie i zacieśnienie stosunków z najbliższymi państwami sąsiednimi, w tym z Polską. Natomiast Polska uznając donośność powstania niepodległego państwa ukraińskiego, która jako pierwsza w świecie uznała oficjalnie Ukrainę i nawiązała z nią pełne stosunki dyplomatyczne, zdawała sobie sprawę, że od dobrosąsiedzkich stosunków z Ukrainą i od udzielania jej pomocy w zbliżeniu do struktur zachodnioeuropejskich, zależy jej bezpieczeństwo. Pierwsza część artykułu została poświęcona aspektom politycznym, druga aspektom gospodarczym tych stosunków. Pomimo ich dynamicznego rozwoju pozostały nierozwiązane problemy polityczne oraz niewystarczająca współpraca gospodarcza obu krajów o czym autor też wspomina.



The chosen political and economic aspects of Polish-Ukrainian relations in the time of European integration (1991-1992)
In his article the author tried to show the development of Polish-Ukrainian relations between 1991 and 2002 so in the times when politicians of both countries acted in new geopolitical reality – after the disintegration of the Soviet Union and the emergence of the Independent States Union.. In the new reality Ukraine had to, first of all, protect its new independence and quickly normalize and tighten the relations with the neighbouring countries including Poland. Also Poland realized the importance of independent Ukraine and was the first in the world to officially acknowledge its existence and to start diplomatic relations with it. Poland knew that its safety depended on good relations with Ukraine and support given to let it approach Western-European structures. The first part of the article deals with political aspects, the second with economic aspects of these relations. The writer also mentions the fact that in spite of dynamic development of the mutual relations, there are still unsolved political problems and insufficient economic cooperations of both countries.

1 R. Jakimowicz, Zarys stosunków polsko-rosyjskich w latach 1992-1999, w: "Studia i Materiały PISM", 2000, nr 23, s. 5.

2 A s p e k t y p o l i t y c z n e dotyczące stosunków polsko-ukraińskich zostały przedstawione w znacznej części na konferencji naukowej pt. Polska między Zachodem a Wschodem w dobie integracji europejskiej zorganizowanej przez Polskie Towarzystwo Nauk Politycznych Oddział w Lublinie Wydział Politologii UMCS w dniach 25-27 maja 2000 r. w Puławach. Tytuł mojego referatu, przedstawionego na tej konferencji, brzmiał Stosunek krajów byłego ZSRR do procesów integracyjnych Polski (lata dziewięćdziesiąte).

3 J.M. Nowakowski, Polska polityka wschodnia w 1991 r. W: "Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 1991". Warszawa 1993, s. 77.

4 Ibidem, s. 85.

5 Kronika 1991. Ważniejsze wydarzenia. W: "Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 1991", Warszawa 1993, s. 246.

6 M. Cieślik, Stosunki polsko-ukraińskie. W: "Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 1992", Warszawa 1994, s. 135.

7 Działalność traktatowa Polski, I. Państwowe umowy dwustronne i deklaracje polityczne. W: "Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 1992", Warszawa 1994, s. 374-375; Bardzo dobrze układające się stosunki polsko-ukraińskie nie były jednak wolne od kwestii spornych: akcja "Wisła" z 1947 r. czy sprawa własności mienia kościelnego zakonu karmelitów w Przemyślu oraz kwestie religijne. Patrz, M. Cieślik, Stosunki polsko-ukraińskie ..., w: Ibidem, s. 140.

8 J. Bratkiewicz, Stosunki z Rosją, Ukrainą i Białorusią, w: "Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 1993/1994", Warszawa 1994, s. 132.

9 Ibidem, s. 132-133.

10 Ibidem, s. 134.

11 M.J. Całka, Stosunki z Ukrainą. W: "Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 1995", Warszawa 1995, s. 119.

12 Ibidem, s. 120-121.

13 A. Olechowski, Ku jednej bezpiecznej Europie. "Rzeczpospolita" z 14 listopada 1994 r.

14 M.J. Całka, Stosunki z Ukrainą ..., Warszawa 1995, s. 121.

15 Ibidem, s. 122.

16 Ibidem, s. 122-123.

17 A. Chojnowska, Stosunki z Ukrainą. W: "Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 1996", Warszawa 1996, s. 134-135.

18 Ibidem, s. 136.

19 Ibidem.

20 Ibidem, s. 137.

21 A. Chojnowska, Stosunki z Ukrainą. W: "Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 1997", Warszawa 1997, s. 138.

22 Ibidem, s. 138-139.

23 Ibidem, s. 139.

24 Ibidem, cyt. za "Biuletyn Ukraiński", Ośrodek Studiów Wschodnich, nr 4 (lipiec-wrzesień) 1996.

25 Ibidem, s. 141.

26 T.A. Olszańki, Stosunki z Ukrainą. W: "Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 1998", Warszawa 1998, s. 156.

27 A. Chojnowska, Stosunki z Ukrainą. (... ), Warszawa 1997 s. 142.

28 T.A. Olszański, Stosunki z Ukrainą (...), Warszawa 1998, s. 156-157.

29 Ibidem.

30 Ibidem.

31 Ibidem.

32 18 sierpnia 1997 r. weszła w życie, podpisana w 1996 r., umowa o ruchu bezwizowym.

33 M. Cieślik, Stosunki z Ukrianą, [w:] „Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 1999”, Warszawa 1999, s. 177.

34 Ibidem, s. 178.

35 Ibidem.

36 Ibidem, s. 179.

37 Ibidem.

38 Ibidem, s. 179-180.

39 Ibidem, s. 183.

40 Zofia Szmyd, Stosunki z Ukrianą, [w:] „Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 2000”, Warszawa 2000, s. 183.

41 Ibidem, s. 183-184.

42 Ibidem, s. 184.

43 Ibidem, s, 186-187.

44 Z. Szmyd, Ukraina, [w:] „Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 2001”, Warszawa 2001, s. 230.

45 Ibidem, s. 231.

46 Ibidem, s. 232-233.

47 Ibidem.

48 Ibidem.

49 Z. Szmyd, Ukraina, [w:] „Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 2002”, Warszawa 2002, s. 297.

50 Ibidem, s. 297-298. Niewątpliwie ważnym wydarzeniem tego roku była pielgrzymka Jana Pawła II na Ukrainie (23-27 czerwca).

51 Ibidem.

52 Wizyta premiera Leszka Millera na Ukrainie, [w:] „Przegląd Rządowy” styczeń/luty 2002, Warszawa 2002, nr 1-2, s. 46-48.

53 Ibidem.

54 Podstawowe kierunki polskiej polityki zagranicznej. Informacja ministra spraw zagranicznych przedstawiona na forum Sejmu RP 14 marca 2002 r., [w:] „Przegląd Rządowy” maj 2002, Warszawa 2002, nr 5, s. 130.

55 VII posiedzenie Polsko-Ukraińskiej Komisji Mieszanej ds. Współpracy Gospodarczej i Handlu, [w:] „Przegląd Rządowy” czerwiec 2002, Warszawa 2002, nr 6, s. 111.

56 Informacja rządu nt. polskiej polityki zagranicznej w 2003 r., [w:] „Przegląd Rządowy” luty 2003, Warszawa 2003, nr 2, s. 95.

57 Patrz, Działalność traktatowa Polski I. Rządowe umowy dwustronne deklaracje polityczne, w: "Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 1991", Warszawa 1993, s. 189.

58 M. Cieślik, Stosunki polsko-ukraińskie, w: "Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 1991", Warszawa 1993, s. 142.

59 Ibidem.

60 Działalność traktatowa Polski I. Państwowe umowy dwustronne i deklaracje polityczne, w: "Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 1992". ..., s. 375.

61 M. Cieślik, Stosunki polsko-ukraińskie ..., Warszawa 1993, s. 142-143.

62 O. Andrzejewska, Polsko-ukraińska współpraca, w: "BOSS Gospodarka. Export-Import" 15 IV 2000 r., nr 15, s. 33.

63 J. Bratkiewicz, Stosunki z Rosją, Ukrainą i Białorusią, ..., Warszawa 1994, s. 133.

64 Działalność traktatowa Polski I. Podstawowe umowy dwustronne i deklaracje polityczne, w: "Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej 1993/1994", Warszawa 1994, s. 187.

65 O. Andrzejewska, Polsko-ukraińska współpraca, ..., s. 33.

66 M.J. Całka, Stosunki z Ukrainą, ..., Warszawa 1995, s. 124.

67 O. Andrzejewska, Polsko-ukraińska współpraca, (...), s. 33.

68 Działalność traktatowa Polski I. Państwowe umowy dwustronne i deklaracje polityczne, w: "Rocznik Polskiej polityki Zagranicznej 1995", Warszawa 1995, s. 229; M.J. Całka, Stosunki z Ukrainą. ..., Warszawa 1995, s. 124.

69 O. Andrzejewska, Polsko-ukraińska współpraca, ..., s. 33.

70 A. Chojnowska, Stosunki z Ukrainą, ..., Warszawa 1996, s. 137; Stosunki traktatowe Polski I. Umowy dwustronne i deklaracje podpisane w 1955 r, w: Ibidem, s. 325.

71 We wrześniu tego roku odbyło się w Krynicy V Forum Ekonomiczne Polska - Wschód. Było ono okazją do spotkań pomiędzy politykami i biznesmenami z obu krajów. Tego samego miesiąca zostały zorganizowane targi "Kontakt - 95" w Krośnie. Natomiast Targi Wschodnie "Tylko we Lwowie" odbyły się w październiku. Patrz, A. Chojnowska, Stosunki z Ukrainą. ..., Warszawa 1996, s. 138.

72 O. Andrzejewska, Polsko-ukraińska współpraca, s. 33.

73 A. Chojnowska, Stosunki z Ukrainą, ..., Warszawa 1997, s. 143.

74 Ibidem.

75 Ibidem.

76 Ibidem.

77 T.A. Olszański, Stosunki z Ukrainą, w: ..., Warszawa 1998, s. 159.

78 Ibidem. Patrz także, O. Andrzejewska, Polsko-ukraińska współpraca, ..., s. 33.

79 Ibidem.

80 O. Andrzejewska, Polsko-ukraińska współpraca ...) s. 33.

81 M. Cieślik, Stosunki z Ukrainą, w: ..., Warszawa 1999, s. 180.

82 Ibidem, s. 180-181.

83 Ibidem.

84 Ibidem.

85 O. Andrzejewska, Polsko-ukraińska współpraca, ... s. 33.

86 Handel zagraniczny Ukrainy, Wydział Ekonomiczno-Handlowy Ambasady RP w Kijowie, w: "Rynek - Wschodni Partnerzy" 2000, nr 5, s. 6.

87 Ibidem, s. 5.

88 Handel zagraniczny i koniunktura gospodarcza na rynkach wschodnich, Wydział Ekonomiczno-Handlowy Ambasady RP w Kijowie, w: "Rynek - Wschodni Partnerzy" 2000, nr 3, s. 3.

89 Handel zagraniczny Ukrainy w 1999 ..., s. 6.

90 Z. Szmyd, Ukraina ..., Warszawa 2001, s. 234.

91 Ibidem, s. 235.

92 Ibidem.

93 Z. Szmyd, Ukraina ..., Warszawa 2002, s. 300.

94 Wizyta premiera Leszka Millera na ..., Warszawa 2002, s. 208.

95 Z. Szmyd, Ukraina ..., Warszawa 2002, s. 300.

96 Ibidem. Struktura bezpośrednich inwestycji Polski na Ukrainie za 2001 r., zob. Ibidem, s. 299.

97 Wizyta Leszka Millera we ..., Warszawa 2002, s. 93.





©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna