Chojna jako cząstka narodzin państwowości polskiej w X i XX wieku



Pobieranie 21,2 Kb.
Data24.02.2019
Rozmiar21,2 Kb.

Chojna jako cząstka narodzin państwowości polskiej w X i XX wieku

opracowała Joanna Krzewska

Historia tego najdalej na zachód wysuniętego terytorium państwa polskiego w niezwykły sposób zawiązała się na trwałe z losami narodu polskiego. Jedno z najbardziej przełomowych dla naszej państwowości momentów dziejowych miało miejsce na Ziemi Chojeńskiej. Były to dwukrotne narodziny państwowości polskiej na Pomorzu Zachodnim: po raz pierwszy w X wieku i ponownie w wieku XX ― w 1945 roku. W X wieku książę Polan ― Mieszko I ― włączył te ziemie do tworzonego państwa polskiego, tu również odbyła się bitwa z Niemcami pod Cedynią; w XX wieku zaś po krwawej wojnie i przegranej Niemiec decyzją wielkich mocarstw ziemie nad Odrą stały się zachodnią granicą Polski.

Chojna jest jedną z najstarszych jednostek osadniczych na Pomorzu Zachodnim. Jej historia rozpoczyna się właściwie w X w., kiedy to pojawia się i zaczyna odgrywać ważną rolę państwo Polan. Przekazy źródłowe z tego wieku wskazują, że tereny te zamieszkałe były przez słowiańskie plemię Licikawików, których w latach sześćdziesiątych X wieku Mieszko I poddał swojej władzy.

W 963 roku Chojna na około 200 lat znalazła się pod panowaniem polskim. Potem wcielili ją do swego państwa Pomorzanie. Wiele wskazuje na to, że Chojna należała do ulubionych grodów książąt pomorskich. Często przebywał w niej książę Bogusław I, który został tu pochowany w 1187 roku. Miasto nosiło wówczas nazwę Konic. W XIII wieku występowało pod nazwą Chinz. Niemiecka nazwa Chojny ― Königsberg ― powstała prawdopodobnie z bliskiej fonetycznie językowi niemieckiemu nazwy polskiej, która upodobniła się być może do niemieckiego słowa ‘konig berg’. Obecna nazwa wzięła się prawdopodobnie od otaczających miasto borów iglastych. Według autora „Słownika geograficznego” drzewa iglaste nazywano chwojami lub chojami1.

Dokumenty pisane z 1234 r. zaświadczają, że książę zachodniopomorski Barnim I sprowadził do Chojny kolonistów zza Odry, z Branderburgii, co dało początek stopniowo postępującej germanizacji. Ten sam książę w 1255 r. nadał Chojnie prawa miejskie. Gród lokalizowano na prawie magdeburskim.

Zasięg terytorialny miasta potwierdzony aktem z 1271 r. odpowiada w zasadzie jego dzisiejszym rozmiarom. Dalszy wzrost posiadłości nastąpił w XIV i XV wieku.

Znaczenie gospodarcze Chojny opierało się na związku ze środowiskiem rolniczo-leśnym oraz na udziale w handlu. Podobnie jak w większości znaczących miast również tu znajdowała się komora celna.

Chojna już w XII w. stała się dobrze rozwiniętym gospodarczo ośrodkiem. Kupcy chojeńscy uprawiali handel skórami, wełną i zbożem. W drugiej połowie XIV wieku w mieście odbywały się co dwa tygodnie targi i trzy razy w roku jarmarki. Kupcy spławiali swe towary Rurzycą i Odrą do Szczecina. Na przełomie XIII i XIV wieku miasto zostało zwolnione z opłat przewozowych na Rurzycy i Odrze.

W grodzie rozwinęło się rzemiosło, istniały tu cechy: sukienników, krawców, szewców, rogowników, tkaczy, kowali, płócienników oraz szereg zawodów branży spożywczej. Ludność trudniła się także rolnictwem, uprawiając oprócz zbóż chlebowych len i konopie, a nawet winnice. W 1335 roku w Chojnie znajdowała się mennica, należąca początkowo do margrabiego, później zaś wydzierżawiona mieszczanom.

Wzrost uprzywilejowania miasta znalazł również odbicie w rozwoju samorządu miejskiego i sądownictwa. Około 1480 roku pojawił się pisarz miejski, co zapoczątkowało powstanie kancelarii miejskiej. Ławnicy wymienieni zostają po raz pierwszy w przywileju z 1298 roku. W latach 1366–1372 rada miejska przyjęła tzw. niższe i wyższe sądownictwo sołeckie.

W latach 1402–1455 Ziemia Chojeńska znajdowała się w zastawie u Zakonu Krzyżackiego. Wielokrotnie też ziemie te były miejscem zmagań wojsk polskich, krzyżackich i pomorskich, co spowodowało znaczne zniszczenie miast i wsi. W 1433 roku przez te tereny przemaszerowały wojska husyckie.

W 1455 roku margrabiowie brandenburscy z rodu Hohenzollernów wykupili Ziemię Chojeńską z rąk krzyżackich i od tego momentu należała ona nieprzerwanie do Brandenburgii, a później do Prus ― aż do 1945 roku.

Chojna pod względem kościelnym podlegała biskupstwu kamieńskiemu. Jednym z pierwszych działaczy ruchu reformacyjnego był augustianin z Chojny ― Tielman Schnabel, jeden z uczniów Lutra.

Wojna trzydziestoletnia (1618–48) doprowadziła miasto do ruiny. Na skutek przemarszów wojsk szwedzkich i cesarskich oraz chorób i epidemii liczba ludności zmniejszyła się o 87%, a zabudowa o 52%.

W 1627 roku wkroczyły tu wojska cesarskie. Był to „czarny okres” w historii Chojny. W 1630 roku miasto zapłaciło 100 319 talarów kosztów wojennych. Dlatego ludność z radością powitała wkroczenie w tym samym roku wojsk szwedzkich króla Gustawa Adolfa. Pamiątkę po tym wydarzeniu stanowi prawdopodobnie pomnik zbudowany z kamieni polnych przy drodze do Krajnika.

W drugiej połowie XVII wieku polityka elektora Fryderyka Wilhelma i jego następców doprowadziła do ograniczenia wpływów szlachty. Utworzono konwent miasta złożony z trzech wybieralnych („directores”) reprezentujących Myślibórz, Chojnę i Gorzów. W czasie wojen napoleońskich władze administracyjne Nowej Marchii przeniosły się z Kostrzynia do Chojny. Jako ciekawostkę odnotować należy fakt, że w 1712 roku przez Chojnę przejeżdżał car Piotr Wielki, a nieco później polski król August II Mocny. W wyniku okupacji francuskiej i nakładanych kontrybucji Chojna straciła przeszło 204 tys. talarów.

W wyniku prześladowań religijnych w Europie na teren państwa pruskiego, między innymi do Chojny, zaczęli napływać uchodźcy. Wśród nich znajdowało się wielu doświadczonych i wykwalifikowanych rzemieślników z Palatynatu, Lotaryngii i Szampanii.

W omawianym okresie ożywiło się również życie gospodarcze miasta. Już w 1706 roku działała w Chojnie drukarnia i apteka. Rozwijało się rzemiosło artystyczne, powstała także pierwsza manufaktura wyrobów bawełnianych.

W latach 1816–1819 powstał powiat chojeński. Po ostatecznym uregulowaniu granic obejmował on tereny na lewym brzegu Odry oraz miasto Kostrzyń wraz z okolicą. Układ ten przetrwał prawie bez zmian do 1939 roku.

Czynnikiem wstrzymującym rozwój gospodarczy był brak rozwiniętej sieci komunikacyjnej. Przez Chojnę biegła droga bita z Berlina do Gdańska. Miała ona duże znaczenie wojskowe i towarowe, jednak z uwagi na jej zły stan i brak innych połączeń, wymiana handlowa napotkała na ogromne problemy. W końcu, dzięki staraniom i pożyczkom zmodernizowano tę drogę oraz wybudowano szereg innych. Doprowadziło to do umocnienia pozycji Chojny, która stała się znaczącym węzłem komunikacyjnym. W 1876 roku odbyły się tu uroczystości z okazji ukończenia pierwszej linii kolejowej w powiecie.

Po zakończeniu wojen napoleońskich Chojna przeżyła głęboki regres gospodarczy, stając się miastem typowo urzędniczym. Największym zakładem przemysłowym była do połowy XIX wieku cegielnia. Mieściła się tu także drukarnia. Specyficzną produkcją, która przyniosła Chojnie rozgłos, był wyrób dzwonów. Tradycje odlewnicze sięgały czasów średniowiecznych, ale sławę zdobyła dopiero rodzina Fischerów, która założyła w XIX wieku dużą odlewnię. Znaczną pozycję miał także wyrób obuwia, ale jeszcze większą rolę odgrywała w początkach XIX wieku produkcja piwa. W 1808 roku znajdowały się tu 92 browary.

Wynikiem upadku gospodarczego było pogorszenie się warunków materialnych mieszkańców, co prowadziło do niezadowolenia i buntów klasowych. W latach czterdziestych doszło do rozruchów głodowych spowodowanych wzrostem cen żywności. Nastroje te potęgowała ogromna epidemia cholery, której ofiarą padło w Chojnie 250 osób.

Chojna posiadała ograniczone możliwości rozwojowe. Magistrat dysponujący niewielkim funduszem długo nie mógł podejmować żadnych poważniejszych inwestycji. W 1843 roku wskutek pożaru zniszczenia uległa zabytkowa wieża kościoła farnego, którą odbudowano w 1859 roku. Do 1806 roku w Chojnie czynny był drugi, mniejszy kościół Augustianów, który spełniał rolę kościoła garnizonowego. W latach osiemdziesiątych dziewiętnastego wieku władze Chojny przyznały dość znaczne fundusze na odremontowanie zabytkowych budowli.

Rozwój Chojny w tym okresie postępował bardzo wolno. Ludność w większym stopniu utrzymywała się z rolnictwa i leśnictwa. Istniało tylko kilka zakładów przemysłowych.

Dopiero II wojna światowa przyniosła całkowitą zmianę sytuacji polityczno-społecznej Ziemi Chojeńskiej, a cały teren powiatu stał się w końcowym okresie tej wojny teatrem zażartych walk. Już 31 stycznia 1945 roku wojska radzieckie przekroczyły granice powiatu chojeńskiego i sforsowały rzekę Odrę, tworząc na północ i południe od Kostrzyna dwa przyczółki mostowe. Na pozostałym obszarze powiatu walki trwały jeszcze przez cały luty. Linia frontu ustabilizowała się ostatecznie w marcu na rzece Odrze.

W końcowym okresie II wojny światowej Odra była główną linią obronną III Rzeszy. Z powiatu chojeńskiego wyszło też ostatecznie ostatnie uderzenie na Berlin, w ramach tzw. operacji berlińskiej. Był to więc rejon strategicznie ważny dla obu stron. W planowany rejon rozpoczęcia natarcia przerzucone również zostały jednostki I Armii Wojska Polskiego. Zadaniem I Armii było sforsowanie Odry w rejonie Siekierek, Starych Łysogórek i Gozdowic. Właściwie natarcie rozpoczęło się dnia 16 kwietnia 1945 roku. W toku krwawych i zaciętych walk I Armia sforsowała Odrę i posunęła się w głąb obszaru na lewym brzegu rzeki. Podobnie przebiegały działania wojsk radzieckich. Dnia 17 i 18 kwietnia oddziały polskie osiągnęły Starą Odrę i kontynuowały działania wojenne w kierunku Łaby. Udział wojsk polskich w końcowej fazie II wojny światowej w walkach na Ziemi Chojeńskiej zamyka niejako 1000-letnią klamrą dzieje Polski, które rozpoczęły się między innymi na tych terenach w pobliżu historycznej Cedyni.

II wojna światowa przyniosła Ziemi Chojeńskiej poważne zniszczenia w zabudowie miejskiej i wiejskiej. Osadnictwo utrudnione było ponadto wielkim zaminowaniem terenów, szczególnie tych położonych wzdłuż Odry. Obszary, gdzie linia frontu utrzymywała się przez dłuższy czas, zostały wyludnione w ponad 80%, zniszczenia zabudowy wsi sięgały 75%. W sierpniu 1945 roku pozostało z dawnego zaludnienia powiatu tylko 6000 osób. Najbardziej zniszczonymi miastami były: Chojna ― 75% zniszczeń zabudowy, następnie Cedynia ― 45% i Dębno ― 35%. Inwentarz żywy w rolnictwie był wytrzebiony w ok. 99%. Park maszynowy w zakładach był zniszczony bądź wywieziony.

W maju–czerwcu 1945 roku w Chojnie została zorganizowana administracja polska, która z miejsca przystąpiła do odbudowy życia społeczno-gospodarczego. Najważniejszą sprawą było osadnictwo miejskie i wiejskie. Zajmujący się organizacją polskiego osadnictwa Państwowy Urząd Repatriacyjny zdołał do końca 1945 roku osiedlić w powiecie blisko 11 tysięcy Polaków. W następnym roku liczba ludności polskiej wzrosła do 25 tysięcy, a w 1947 roku osiągnęła już prawie 30 tysięcy osób. Równocześnie trwało przesiedlanie resztek ludności niemieckiej za Odrę, realizowane na podstawie przyjętych w Poczdamie międzynarodowych uzgodnień prawnych.




1 Zob. J. Staszewski, Słownik geograficzny. Pochodzenie i znaczenie nazw geograficznych, Warszawa 1959.





©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna