Charakterystyka myślenia dziecka



Pobieranie 75 Kb.
Data23.10.2017
Rozmiar75 Kb.

mgr Ewa Machulska

CHARAKTERYSTYKA    MYŚLENIA  DZIECKA

W  MŁODSZYM  WIEKU  SZKOLNYM

 

 



  1.     Ogólna charakterystyka rozwoju dziecka w młodszym wieku.

 

Przed dzieckiem rozpoczynającym naukę w klasie I szkoła stawia



określone wymagania, które musi spełniać, aby osiągnąć powodzenie w nauce. Wymagania te dotyczą właściwego rozwoju umysłowego, fizycznego, jak i emocjonalnego. ”Rozwój (...) to wszelki długotrwały proces kierunkowych zmian, w których można wyróżnić prawidłowo po sobie następujące etapy przemian, (fazy rozwojowe) danego obiektu (układu) wskazujące obiektywnie stwierdzalne różnicowanie się tego obiektu (układu) pod określonym względem”. (Wielka Encyklopedia Powszechna 1967 s.148).

                   Wyodrębnienie młodszego wieku szkolnego wiąże się ze specyfiką rozwoju psychicznego i fizycznego dziecka w pierwszych latach nauki. Zarówno rozwój fizyczny jak i psychiczny dokonuje się w ścisłym ze sobą powiązaniu. Biorąc pod uwagę proporcje ciała możemy powiedzieć, że dziecko w młodszym wieku szkolnym jest już „małym dorosłym”. Należy pamiętać, że kształtowanie się proporcji ciała oraz przyrost długości i wagi jest sprawą indywidualną. W tym okresie organizm dziecka uzyskał odpowiednią równowagę i odporność. Kościec dziecka jest miękki i plastyczny i nie znosi obciążeń. Młodszy wiek szkolny odznacza się  przewagą wewnętrznego rozrastania się, dojrzewania. Dobrze funkcjonują analizatory, zwłaszcza wzrokowy i słuchowy. W tym też czasie zwiększa się wytrzymałość i siła fizyczna mięśni. Dziecko w tym wieku przejawia duże zainteresowanie aktywnością ruchową. Ogólnie można powiedzieć, że dzieci w młodszym wieku szkolnym są wystarczająco na swój wiek rozwinięte fizycznie i ruchowo.

 

Całokształt cech charakteryzujących rozwój fizyczny jest ściśle powiązany z rozwojem psychicznym. Jednym z kierunków rozwoju psychicznego w młodszym wieku szkolnym jest rozwój możliwości poznania przez dziecko otoczenia. W procesie nauczania i wychowania następuje rozwój uwagi. Następuje wzrost selektywności dowolności uwagi przez doskonalenie się takich cech jak zdolność do koncentracji, przerzutność, pojemność i czas trwania. Od zjawiska uwagi nie można oddzielić zjawiska obserwacji i spostrzegania. Rozwój spostrzegania w młodszym wieku szkolnym polega na zdobywaniu przez dziecko umiejętności skupiania się na przedmiocie spostrzeganym lub obserwowanym. Powodzenie w nauce zapewni dziecku czynne spostrzeganie przechodzące w planową i systematyczną obserwację. Spostrzeżenia dzieci w wieku szkolnym są dokładniejsze niż w wieku przedszkolnym.



                   W okresie szkolnym następuje dalszy rozwój wrażeń  słuchowych i wzrokowych. Podejmując przez dziecko działanie mające na celu rozwiązywanie zadań, doskonali pracę analizatorów. Młodszy wiek szkolny zwany jest w psychologii „wiekiem pamięci”. Pod wpływem nauki szkolnej w okresie 7-11 roku życia wzrasta więcej niż dwa razy szybkość, trwałość i pojemność pamięci. Proces zapamiętywania łączy się z rozwojem uwagi dowolnej. Dziecko w sposób trwały zapamiętuje to, na co skierowana jest jego uwaga. Ponadto rozwój pamięci przebiega w związku z rozwojem myślenia dziecięcego. Szczegółowiej myślenie omówię w dalszej części pracy. Z rozwojem myślenia ściśle jest związany rozwój mowy. Główną zmianą, jaka zachodzi w młodszym wieku szkolnym, jest pojawienie się mowy pisanej, która pozbawiona jest: intonacji, gestów, mimiki. Nie łączy się także z działaniem. Dziecko opanowując mowę pisaną systematycznie uczy się opanowania gramatycznej struktury języka. Procesy poznawcze dzieci w młodszym wieku charakteryzuje dynamiczny rozwój, co wpływa na usamodzielnienie się czynności umysłowych.

 

2.     Istota myślenia.

Pojecie myślenia jest różnie ujmowane przez wielu autorów. Najczęściej używane jest pojęcie myślenia jako czynności. J. Kozielecki opierając się  na  pracach  F.C. Bartletta, J.S. Brunera, J.P. Guilforda, S.L. Rubinsztejna, proponuje określenie myślenia jako zinternalizowanej  czynności wytwarzanej i wyboru informacji (treści) zachodzącej w zasadzie w sytuacjach problemowych (1966, s.15). Podobnie jak

T. Tomaszewski – J. Kozielecki przez czynność rozumie zespół procesów ukierunkowanych na osiągnięcie wyniku (1966, s.16). Czynności ludzkie mają charakter celowy, które zmierzają do rezultatu, czyli wyniku. Cechą czynności myślenia jest jej zinternalizowany charakter oraz to, że umożliwia ona wytwarzanie informacji dla przedmiotu, a także ich wyborze. Internalizacja wskazuje, że myślenie jest czynnością wewnętrzną, która zachodzi w umyśle człowieka. Natomiast informacja w psychologii myślenia używana jest w dwóch znaczeniach:

-         treściowym, czyli przez informacje rozumie się każdą treść, czy wiadomość,

-         selektywnym, czyli informacja jest czynnikiem, który zmniejsza niepewność zdarzeń.

Kozielecki termin „informacje” używa w znaczeniu treściowym. W innej swojej

pozycji J. Kozielecki podaje definicję, która mówi, że „ (...) czynność myślenia jest łańcuchem operacji umysłowych, za pomocą których przetwarzamy informacje, czyli treści zakodowane w spostrzeżeniach, wyobrażeniach i pojęciach. (1975 s.366-367)

A.   Jurkowski opierając się na definicji myślenia zaproponowanej przez

J. Kozieleckiego, częściowo zmodyfikowanej i uzupełnione elementami spotkanymi u innych autorów ujmuje istotę myślenia w sposób następujący:

„Myślenie, to uwewnętrzniona czynność operowania informacjami, obejmująca przede wszystkim ich wybór i wytwarzanie, dzięki której dochodzi do pośredniego i uogólnionego poznania rzeczywistości”. (1975 s.10)

Według Rubinsztejna „myślenie należy traktować jako proces twórczy, który

prowadzi do zdobycia nowej wiedzy”. (1962 s.73) Myślenie zachodzi w sytuacjach problemowych i nieproblemowych. W związku z tym wielu psychologów wyróżnia:

-         myślenie produktywne

-         myślenie reproduktywne

Myślenie produktywne polega na wytwarzaniu informacji w sytuacjach problemowych. W myśleniu produktywnym można wyróżnić:

A/ myślenie konwergencyjne – operacje wykonywane są w tych sytuacjach problemowych, gdzie jest jedno rozwiązanie, wynikające z warunków zadania i związanych z nim reguł np. większość zadań tekstowych w podręczniku,

B/  myślenie dywergencyjne – operacje występują w problemach o wielu rozwiązaniach np.  pisanie wypracowania, wiersza. 

W procesie problemowego uczenia się myślenie ma charakter ukierunkowany (zależnie od typu problemu). Problemy otwarte pobudzają ucznia do myślenia dywergencyjnego (twórczego). Problemy zamknięte pobudzają do myślenia konwergencyjnego. Myślenie reproduktywne polega na stosowaniu utrwalonej wiedzy. Reproduktywne mogą być jedynie czynności pamięciowe np. czytanie gotowych, łatwych tekstów. (J. Kozielecki 1966, s.19).

     W literaturze psychologicznej bardzo często można spotkać się z określeniem

„myślenie twórcze”. Zdaniem Guilforda myślenie dywergencyjne charakteryzuje się twórczością. „Twórczość, to aktywność przynosząca wytwory dotąd nieznane a zarazem społecznie wartościowe”. (Pietrasiński 1969, s.10). Należy pamiętać, że twórczość nie jest tylko przywilejem artystów, uczonych, lecz może mieć miejsce w każdej ludzkiej aktywności: organizacyjnej, poznawczej, produkcyjne,j artystycznej, wychowawczej, opiekuńczej, usługowej, porządkowej, sportowej. W zakresie pojęcia twórczości zawarte jest pojecie myślenia twórczego, które może być rozumiane w dwojaki sposób. W szerokim rozumieniu myślenie twórcze cechuje się samodzielnością i ukierunkowaniem. Polega na rozwiązywaniu problemów.

 

Za  Hilgardem  możemy  wyróżnić  MYŚLENIE:



 A/ ukierunkowane:

             - twórcze – odkrywanie  nowych  zależności,  szukanie 

nowych  rozwiązań,  wytwarzanie  nowych  metod  i  przedmiotów;

- krytyczne – formułowanie  sądów  o  twierdzeniach,  rozstrzyganie  o  ich  prawdziwości,  wydawanie  ocen;

  B/ nieukierunkowane ( asocjacyjne ):  typowe  dla  fantazjowania  i  marzeń  sennych.  (H. Smolińska – Rębas; 1988, s.170.)

 

W  wąskim  rozumowaniu  myślenie  twórcze  opisuje  Kozielecki  w  książce  „Zagadnienia  psychologii  myślenia”  (1966, s.23.)  Podczas rozwiązywania  problemu  wyróżnia  dwie  fazy  wytwarzania  pomysłów  rozwiązania  i  weryfikację  pomysłów  rozwiązania  (ocena  i  wybór). Są  to  dwa  odrębne  systemy  myślowe  funkcjonujące  w  sytuacji  problemowej.



 

 

3.     Rozwój  myślenia  w  ontogenezie.

 

Analizując  literaturę  dostrzegłam,  że  większość  autorów  zajmujących  się  zagadnieniem  rozwoju  myślenia  opiera  się  na  wyróżnionych  przez  J. Piageta  okresach  rozwoju  inteligencji  (tabela  1).



 Tabela  1:

       


       Wiek  życia

                         Struktury  poznawcze

       0  -  2

    Inteligencja  sensoryczno - motoryczna

       2  -  6

    Inteligencja  przedoperacyjna

       6  -  11

    Operacje  konkretne

      11  -  15

    Operacje  formalne

 

/M. Przetacznik – Gierowska

G. Makiełto – Jarża, 1985, s.71/

 

Przetacznikowa  sprowadza  wyróżnione  okresy  do  trzech,  wyróżniając  w  obrębie  drugiego  dwa  podokresy  wyobrażeń  przedoperacyjnych  i  operacji  konkretnych   (1987,  s. 105-106). Piaget pierwszy etap rozwoju dziecka, czyli okres inteligencji sensoryczno - motorycznej dzieli na sześć stadiów organizacji aktywności dziecka. W pięciu początkowych stadiach dziecko dochodzi do celów przez wykonywanie prób manipulacyjnych. Zgodnie z teorią Piageta czynności zinternalizowane pojawiaja się w ostatnim (od 1.6-2 szóstym) stadium inteligencji sensoryczno - motorycznej. Dziecko wykrywa nowe sposoby nie za pomocą czynnego, zewnętrznego eksperymentowania, lecz poprzez kombinacje wewnętrzne, myślowe. Dzięki temu dochodzi do celu bez próbowania na oślep rozmaitych schematów. Mamy tu do czynienia z myśleniem sensoryczno -motorycznym (zmysłowo-ruchowym). W stadium przedoperacyjnym rozwija się przede wszystkim myślenie konkretno - wyobrażeniowe. „Konkretność myślenia na tym poziomie polega na tym, że czynności umysłowe dokonuje się za pośrednictwem obrazków, stanowiących wyobrażeniową reprezentację czynności zewnętrznych” (M. Przetacznik - Gierowska, G. Makiełło - Jarża 1985, s.158). Wielu psychologów zwraca uwagę na związek myślenia z działaniem. Odnosi to się także do późniejszych okresów rozwojowych, a zwłaszcza do wieku przedszkolnego. Myślenie konkretno - wyobrażeniowe jest typową formą dla dzieci w wieku przedszkolnym. Różnorodne czynności wykonywane przez dzieci w tym wieku są od początku czynnościami poznawczymi, w które włączają się procesy myślowe. Zabawy i zajęcia dzieci (początkowo chaotyczne i bezplanowe) stają się stopniowo działaniem celowym i zorganizowanym. Myślenie dziecka skupia się na spostrzeganym pojedynczym przedmiocie. Czynności myślowe dziecka przedszkolnego nie są jeszcze operacjami, gdyż dziecko nie jest w stanie wrócić do punktu wyjścia, a w działaniu uwzględnia jedno z wybranych kryteriów przedmiotu.



Powyżej 6 roku życia czynności umysłowe dziecka organizują się w określone struktury logiczne. Dziecko dostrzega, że spostrzegany przez nie układ elementów sytuacji jest wynikiem zachodzących zmian i czynności.

Pozwala to dziecku na przewidywanie bardziej trafnych skutków własnych czynności i dalszych zmian sytuacji. Dziecko w tym wieku potrafi także składać, odwracać i łączyć te same elementy w obrębie jakiejś całości konkretnie danej, ujmować ten sam materiał z różnych punktów widzenia. Przechodzi zatem do okresu operacji konkretnych (M. Przetacznikowa, 1982, s.472). Okres ten przypada na 6-11 r. życia dzieci. Porównując myślenie dzieci 6-7 letnich, a dzieci wkraczających w wiek 11-12 lat dostrzegamy duże różnice. Dziecko na początku nauki w szkole cechuje nadal myślenie konkretno – wyobrażeniowe tzn.  że łatwiej przeprowadza operacje (czynności) umysłowe w oparciu o konkretny materiał. Z czasem dziecko zaczyna rozumieć mowę oderwaną od spostrzeganego, konkretnego przedmiotu, wówczas mamy do czynienia z myśleniem słowno – logicznym. Przypada on na okres czwarty, czyli operacji formalnych oderwanych od działania na konkretnych przedmiotach lub ich wyobrażeniach. „ Logiczne myślenie posługujące się operacjami formalnymi jest, jak sądzi Piaget, najwyższa formą regulacji stosunków między organizmem a środowiskiem. (M. Przetacznik – Gierowska, G. Makiełło – Jarża, s.73). Młodzież staje się zdolna do zestawiania sądów, wyprowadzania wniosków z ich kombinacji. Myślenie logiczne staje się abstrakcyjne i ma charakter hipotetyczno – dedukcyjny tzn. zanim uczeń przystąpi do jakiegoś badania, stawia hipotezy (uwzględniając prawa i zasady). Stara się wydedukować konsekwencje w przypadku przyjęcia określonej hipotezy. Myślenie w tym okresie jest myśleniem obiektywnym tzn. wyzwolonym od praktycznego działania. (J. Jakóbowski, E. Stucki, 1978, s.25).

Reasumując możemy wyróżnić w ontogenezie trzy rodzaje myślenia, które są zarazem jego szczeblami rozwojowymi:

a/ myślenie sensoryczno – motoryczne (zmysłowo –ruchowe)

b/ myślenie konkretno – wyobrażeniowe

c/ myślenie słowno – logiczne (pojęciowe) (M. Przetacznik – Gierowska, 1985, s.154, G. Makiełło – Jarża).

W dalszych rozdziałach skoncentruję się na myśleniu charakterystycznym dla dzieci w młodszym wieku szkolnym.

 

4.     Główne operacje myślowe.

 

Człowiek nie tylko odbiera docierające do niego informacje różnego rodzaju,



lecz przez operowanie nimi może również wytwarzać nowe dla niego dane lub wiadomości. Koncentrując się na myśleniu nie można pominąć roli, jaką odgrywają w nim świadome operacje myślowe, dzięki którym właśnie operujemy oraz dochodzimy do pośredniego i uogólnionego poznania świata. Do podstawowych operacji myśleniowych A. Jurkowski (przyjmując pogląd reprezentowany przez S.L. Rubinsztejna) wymienia takie operacje jak: analiza, synteza, abstrahowanie, uogólnienie, porównywanie.

ANALIZA – polega na oddzieleniu złożonej całości i wyodrębnieniu jej elementów, cech. Przedmiotem analizy może być spostrzegana zmysłowo rzeczywistość zewnętrzna a także pojęcia  oderwane.

SYNTEZA – jest odwrotnością analizy. Polega na myślowym łączeniu określonych elementów w jedną całość.

ABSTRAHOWANIE – oznacza myślowe operowanie wybranymi cechami przedmiotu i zjawisk, z pominięciem pozostałych.

UOGÓLNIENIE – to operacja wyodrębniona w przedmiotach cech wspólnych i łączenie ich. Jest ona podstawą wytwarzania pojęć, ustalanie praw naukowych.

PORÓWNYWANIE – polega na zestawieniu rzeczy lub ich elementów, a to prowadzi do wykrywania podobieństw i różnic.

            Z. Pietrasiński powołując się na S.L. Rubinsztejna przyjmuje „że główną rolę w ukierunkowanym myśleniu odgrywają dwie, spośród wymienionych poprzednio, operacje: analiza i synteza”. (1969, s.41). Analiza wyodrębnia poszczególne elementy, a także ich powiązania z coraz to innymi elementami. Dzięki temu ujawniają się nowe cechy poszczególnych elementów. Zachodzi to dzięki przeplataniu się analizy i syntezy. „W ten sposób synteza i analiza rozpoczynając się w pewnej kolejności, bardzo szybko stają się procesami nierozdzielnie ze sobą związanymi”. (Tomaszewski, 1953, s.373).

          L. Wołoszynowa zwraca uwagę na jeszcze inne operacje myślowe jak: szeregowanie, klasyfikowanie, konkretyzacji, systematyzacji (1975, s.617). Procesy abstrakcji i uogólnienia zachodzą w jedności z procesem konkretyzacji, która polega na uzasadnieniu zadań teoretycznych przykładami z otaczającego nas świata. Natomiast porządkowanie zdobytej wiedzy w system dokonuje się za pomocą formy czynności myślowych – systematyzacji.

        J.P. Guilford ujmuje wszystkie operacje umysłowe w 5 podstawowych klas:

1.     Poznanie – (odbiór określonych informacji). Wchodzą tu operacje, które można zaliczyć do poznania „recepcyjnego”, które przynoszą nam nową wiedzę nie czyniąc nas odkrywcami.

2.     Pamięć – zapamiętywanie i przechowywanie informacji.

3.  i  4. Wytwarzanie – informacji – (myślenie produktywne) – czyli wydobywanie z pamięci określonych treści jak i dochodzenie do nowych informacji.

Autor wyróżnia tu:

a). myślenie konwergencyjne

b). myślenie dywergencyjne

5.  Ocenianie – polega na ustaleniu przydatności lub poprawności informacji. (Z.Pietrasiński, 1969, s.43-44).

 

5.Charakterystyka myślenia dziecka w klasie I-III.

 

Pod wpływem systematycznego nauczania i wychowania w szkole następuje



intensywny rozwój intelektualny dziecka. W toku nauki dziecko pod okiem nauczyciela uczy się obserwować przedmioty i zjawiska, wyodrębniać ich cechy oraz wykrywać zależności między nimi. Śledząc rozwój myślenia łatwo zauważyć, że jest ono bardziej dojrzałe i coraz lepiej służy dziecku w młodszym wieku szkolnym. Myślenie staje się czynnością zamierzoną, a to nastawienie umożliwia koncentrację na wykonywanym zadaniu, czyli główną cechą myślenia staje się ukierunkowanie na zdobywanie wiedzy szkolnej. Dziecko początkowo poznaje w sposób systematyczny świat poprzez stykanie się z konkretnymi przedmiotami (poznanie i myślenie obrazowe, konkretne), ale czasem zaczyna rozumieć mowę oderwaną od spostrzegania konkretnego przedmiotu (poznanie i myślenie logiczne, abstrakcyjne). 

         Myślenie dziecka zaczyna cechować zdolność do dokonywania operacji

konkretnych (ok. 9 r.ż.). W pierwszej fazie omawianego okresu dziecko w większości przypadków znajduje się jeszcze w  podokresie wyobrażeń przedoperacyjnych. Brakuje jeszcze odwracalności myślenia, która stanowi warunek uznania czynności myślowych za operację oraz jest koniecznym warunkiem do kształcenia się pojęć. Z czasem można zaobserwować wyraźniejsze przejawy operacyjności myślenia. Oznaką tego jest kształtowanie się pojęć stałości tzn. rozumienia, że jakaś cecha może pozostać niezmieniona pomimo pewnych przekształceń. Przykładem może być przelewnie wody z naczynia wąskiego do szerokiego. Dzieci nie ulegają wówczas percepcji lecz powracają w myśli do punktu wyjścia lub uwzględniają kompensowanie się poszczególnych wymiarów. (A. Jurkowski, 1975, s.147). Stopniowo też dzieci osiągają rozumienie stałości masy (ok. 8 r.ż.), ciężaru (ok. 9-10 r.ż.), a w wieku 11-12 lat pojęcie stałości objętości. (A. Jurkowski, 1975 B s.241).

         Istnieje pewna grupa dzieci rozpoczynających naukę w klasie I, których myślenie cechuje zdolność do wykonywania operacji. Dzieci te są zdolne zrozumieć, że dany układ elementów sytuacji jest wynikiem zmian i czynności, które zaszły szybciej. A także potrafią złożyć, odwrócić i połączyć te same elementy w obrębie całości i ten sam materiał ująć z różnych punktów widzenia. Jednak większość dzieci dopiero w drugiej fazie młodszego wieku szkolnego nabywa umiejętność operacyjnego myślenia na poziomie operacji konkretnych. Cechą podstawową stadium operacji konkretnych jest zależność ich od treści, na których są dokonane. Czynności umysłowe stają się odwracalne. Dzięki temu dziecko powraca w myśli do punktu wyjścia, toteż  w sposób istotny wzrastają jego możliwości umysłowe. Jest to, jak podkreśla L. Wołoszynowa jedną z zasadniczych zdobyczy tego okresu rozwojowego, (1975, s.616).

         Koniecznym warunkiem do kształcenia pojęć jest osiągnięcie odwracalności myślenia. Jak wykazały badania psychologiczne, odwracalność myślenia jest osiągane nierównomiernie. Na przykład dziecko opanowało już pojęcie stałości w jednej dziedzinie (pojęcie stałości masy), a w innej jeszcze nie (w zakresie objętości).  

     Do podstawowych czynności decydujących o efektywności procesu myślenia

zalicza się analizę i syntezą. Wiek szkolny jest okresem, gdzie analiza i synteza rozwijają się intensywnie. Każde poznanie zaczyna się od spostrzeżenia i ujęcia całości (synteza pierwotna). Następny etap poznania tzw. poznanie przedanalityczne zaczyna się, gdy dziecko dokonuje analizy myślowo (lub na drodze operowania konkretami) rozdziela przedmioty, a także zjawiska wyodrębniając ich części, właściwości, ustalając zachodzące między nimi związki i stosunki. Na poziomie kl. I-III analiza jest jeszcze elementarna i ściśle związana z sytuacją poglądową. Dopiero później, kiedy dziecko opiera się na wyobrażeniach, analiza ma charakter abstrakcyjny. Następnie zaczyna się etap trzeci, czyli scalenie wyodrębnionych części (elementów) i tworzenie z nich nowej części (synteza wtórna). W związku z tym należy pamiętać, że syntezę wtórną poprzedza poznanie jego elementów dokonane w procesie analizy. Zadaniem nauczyciela kl. I-III jest wdrażanie do prawidłowej analizy, która prowadzi do wtórnej syntezy. Analiza i synteza nie wyczerpują wszystkich stron myślenia. Chcąc poznać przedmiot nie wystarczy tylko rozdzielić w myśli przedmiot na części, a następnie rozdzielone części złożyć w całość.

         Na pojęcie każdego przedmiotu (zjawiska) składa się wiele elementów. Niektóre elementy, (części) czy właściwości są bardziej ważne, a inne mniej. Należy umieć odróżnić to, co jest istotne dla danego przedmiotu (zjawiska) od tego, co nie jest istotne i ważne. Osiąga się to za pomocą abstrahowania i uogólnienia. Zachodzą one w jedności z procesem konkretyzacji. Myślenie dziecka rozwija się w toku nauczania, w kierunku uogólnienia poszczególnych faktów i zjawisk, w kierunku tworzenia ogólnych pojęć i praw oraz w kierunku konkretyzacji tej uogólnionej wiedzy. Dziecko przyswaja sobie wiedzę uporządkowaną w pewien system. Dokonuje się to za pomocą systematyzacji.

         W myśleniu dzieci młodszych występują zaczątki krytycyzmu wobec sądów wypowiadanych przez dorosłych wobec tego, co napisane w książkach. Wydawane sądy są często pochopne. Dzieci często zgadują i podają pierwszą lepszą odpowiedź. 

         Dzieci nie starają się uzasadnić, podać argumenty, spojrzeć krytycznie na wyciągane wnioski. Jest to spowodowane brakiem odpowiednich wiadomości, które mogłyby im posłużyć przy argumentacji.

         W młodszym wieku szkolnym obserwuje się rozwój rozumowania. Dostrzega się znaczny rozwój zdolności wnioskowania. Jednak najczęściej „metody” dowodzenia stosowane przez dzieci są słabo zróżnicowane i rozwinięte. Podstawę myślenia dziecka w klasach niższych stanowi spostrzeganie i działanie na przedmiotach. Celowe i planowe spostrzeganie to obserwacja. Dziecko w tym wieku ma często trudności ze skupieniem uwagi i wówczas obserwacja jest nietrwała. Często dziecko spostrzega przedmiot globalnie bez analizy i ponownej syntezy. Podanie celu obserwacji, pytań problemowych ukierunkowuje spostrzeganie. W toku nauki szkolnej doskonalą się operacje umysłowe, zmieniają się jakościowo wszystkie procesy poznawcze, a wraz z nimi przekształca się myślenie. „Jedno z najbardziej podstawowych – jakościowych przeobrażeń, jakiemu myśleniu ulega w okresie miedzy 7 a 11 rokiem życia, polega na tym, że staje się ono samodzielną wewnętrzną czynnością poznawczą, operującą pojęciami, realizowaną w słowach i przebiegającą zgodnie z zasadami logiki. Ta nowa postać myślenia zwana bywa myśleniem pojęciowym, abstrakcyjnym, symbolicznym albo słowno – logicznym”. (L. Wołoszynowa, 1982, s.607).

 

6.     Rozwijanie myślenia uczniów w procesie dydaktyczno – wychowawczym.

 

L.S. Wygotski uważa, że prawidłowo zorganizowany proces nauczania „(...) wiedzie rozwój umysłowy ze sobą, dając początek wielu procesom rozwojowym, które bez nauczania stałyby się niemożliwe”. (1960, s.545). Jednym z głównych zadań nauczania jest to, iż wyrabia u uczniów umiejętności logicznego myślenia, jako podstawy poprawnego wypowiadania się i wszelkiego działania uporządkowanego. Można to osiągnąć poprzez właściwą organizację pracy, stosowanie takich środków, metod i form organizacyjnych na lekcjach, które rozwijają u uczniów właściwą postawę intelektualną, wyrażającą się twórczym, logicznym i krytycznym myśleniu.



         Na czoło należy wysunąć te formy, metody i środki, które w optymalnym stopniu aktywizują strefę poznawczą i uczuciową dziecka.

         Poprzez aktywność człowiek zaspokaja różne potrzeby i realizuje wynikające z nich cele. (J. Kujawiński, 1990, s.42). Na lekcjach staram się tworzyć takie warunki, które pobudzają uczniów do aktywnego poznania rzeczywistości. Aktywność twórczą przejawia uczeń, który jest zdolny do myślenia dywergencyjnego. Chcąc pobudzić ucznia na czoło należy wysunąć metody problemowego uczenia się, metody organizujące działanie dziecka, metody umożliwiające obserwacje i odkrywanie. Przez cały czas zajęciom powinno towarzyszyć przeżywanie radości, czasem smutek, wzruszenie. „W nauczaniu początkowym szczególnie doniosłą rolę przypisuje się uczeniu przez przeżywanie określonych wartości”. (M.L. Plankiewicz, 1985, s.15). Właściwe metody nauczania wpływają na rozwijanie samodzielnego działania i myślenia dziecka. Wielu psychologów potwierdza istnienie relacji między doświadczeniem dziecka (jego aktywnością poznawczą zewnętrzną) a procesami myślowymi (aktywność poznawcza wewnętrzna) przy czym mowa odgrywa bardzo istotną rolę. Czyli czynności intelektualne wywodzą się z czynności lokomocyjnych i manualnych, które stanowią podstawę procesu uwewnętrznienia – swoistego rozwijania operacji myślowych (Moroz, 1986, s.18). Należy nie zapominać, że w wieku 7 – 11 lat dominuje myślenie obrazowe nad abstrakcyjnym, stąd też dziecko z trudem zapamiętuje materiał, jeżeli nie jest podany w sposób obrazkowy. Dlatego na lekcjach staram się organizować działania uczniów zarówno praktyczne, jak i umysłowe z użyciem różnych środków dydaktycznych, np.:

Edukacja matematyczna - klocki „Dienesa”, patyczki do rozwijania logicznego myślenia, liczby w kolorach, minikomputer Papyego, geoplan, różnorodne liczmany, tarcza zegara, monety, itp.

Edukacja polonistyczna - loteryjki, suwaki ułatwiające zapamiętywanie pisowni wyrazów, lizaki ortograficzne, karty ortograficzne, obrazki,teksty z lukami, krzyżówki ortograficzne.

Edukacja przyrodniczo-społeczna – okazy naturalne, ich modele lub obrazy, tablice, fotografie, widokówki, mapy, narzędzia, naczynia, czasopisma dziecięce, różne wytwory pracy i  materiały.

Część pomocy dzieci wykonują same na lekcjach pracy techniki np. minikomputer Papyego, liczmany, suwaki, lizaki ortograficzne, ...

                Stosowanie różnorodnych ćwiczeń w procesie dydaktycznym ma duży wpływ na kształtowanie twórczego myślenia. Do ćwiczeń rozwijających myślenie konwergencyjne możemy zaliczyć m.in. rozsypanki wyrazowe, teksty z lukami, ćwiczenia w układaniu z podanych wyrazów kilka zdań wiążących się z treścią, układanie obrazków w historyjkę obrazkową, rebusy, proste krzyżówki, zagadki, szarady, wykreślanki literowe, dobieranie wyrazów parami. Jak już wspomniałam, myślenie dywergencyjne występuje w sytuacjach problemowych otwartych o wielu rozwiązaniach. Można stosować różne ćwiczenia, które wpływają na poszczególne zdolności twórcze, głównie na płynność, giętkość, oryginalność myślenia. (H. Smolińska-Rębas, 1988, s.174). Kształcenie myślenia dywergencyjnego może przebiegać w zakresie czterech płynności: słownej, skojarzeniowej, ekspresyjnej i ideacyjnej. Przykładowe ćwiczenia w zakresie płynności słownej: podawanie w określonym czasie największej liczby wyrazów na daną głoskę, układanie wyrazów z podanych liter, układanie i rozwiązywanie zagadek i rebusów, podawanie wyrazów będących nazwami roślin, zwierząt, rzeczy, ... 

W zakresie płynności skojarzeniowej można stosować ćwiczenia:

porządkowanie wyrazów według podanych grup, łączenie rymujących się wyrazów, dobieranie antonimów lub synonimów do podanych wyrazów, tworzenie wyrazów pochodnych od podstawowego, rozwiązywanie zadań, uzupełnianie luk w tekście, ...

          Płynność ekspresyjna aktywizuje się m.in. w ćwiczeniach redakcyjnych, nadawaniu tytułów pojedynczym obrazkom i historyjkom obrazkowym, ilustrowaniu opowiadania rysunkiem.

           Pobudzanie płynności ideacyjnej następuje w trakcie wykonywania ćwiczeń zawierających zadania, które polegają na wytwarzaniu możliwie największej liczby pomysłów.

           Myślenie dywergencyjne kształtuje się podczas tworzenia swobodnego tekstu. Również wplatanie w czasie lekcji różnego rodzaju gry i zabawy dydaktyczne, zmuszają uczniów do samodzielnego wysiłku myślowego. W nauczaniu się przez zabawę występują elementy kształcenia wielostronnego tj. uczenie się przez poznawanie, przeżywanie, odkrywanie i działanie.

           Chcąc rozwijać mowę i myślenie dzieci często na lekcjach stosuję różnego rodzaju rozrywki umysłowe: zagadki, rozsypanki, łamigłówki,quizy, krzyżówki, rebusy.

           Dzieci, rozwiązując zagadki, zmuszone s do znacznego wysiłku umysłowego. Występuje tu konieczność zastanowienia się, rozumowania, kombinowania, a więc krytycznego, odkrywczego myślenia. Pobudzam uczniów do myślenia poprzez organizowanie obserwacji na lekcji oraz doskonaleniu jej. Staram się zmierzać do tego aby obserwacja ta stawała się coraz bardziej rzetelna, dokładna i wnikliwa. Organizuję także różne eksperymenty, a także wprowadzam uczniów w sytuacje, które rodzą różne pytania i w sytuacje problemowe.

            W sytuacjach problemowych uczniowie dostrzegają problemy, interesują się nimi i muszą je rozwiązać. Należy pamiętać, aby te problemy były na miarę możliwości dziecka. W toku rozwiązywania problemów w umyśle dziecka zachodzą różne procesy: przewidywanie, planowanie, sprawdzanie, kombinowanie, wybieranie, odrzucanie, zastępowanie, wnioskowanie, ocenianie oraz przypominanie, wyobrażenie, analiza i synteza, porównywanie.

         Na podnoszenie myślenia uczniów na wyższy poziom ma także duży wpływ „stopniowe wdrażanie dzieci do odpowiedzialności za słowo, za to, co się wypowiada, przyzwyczajenie do rozważania wszystkich możliwych czynników, do rzetelności i dokładności w wykonywaniu pomiarów i obliczeń, do rozpatrywania spraw z różnych punktów widzenia” /H. Gutowska, 1982 s. 189/.

          Pojęcia powstają w wyniku myślenia abstrakcyjnego i pełnią ważną rolę w dalszym rozwoju myślenia. Pojęcie pomija indywidualne cechy przedmiotów, lecz odnosi się do właściwości, które są wspólne wszystkim przedmiotom danej klasy. W tworzeniu się pojęć biorą udział operacje myślowe: porównywanie, analizowanie, abstrahowanie, syntezowanie, uogólnianie. W czasie lekcji staram się wykorzystywać każdą sytuację, stosując różne ćwiczenia,  środki dydaktyczne, metody, formy organizacyjne, aby w optymalnym stopniu rozwijać myślenie dzieci.

 

 BIBLIOGRAFIA:



 

 

1.   W. Dubiel  „Kształcenie logicznego myślenia w początkowym nauczaniu matematyki”. Nauczanie Początkowe 1992/1993 nr 5.



2.    /red./ H. Gutowska  „Środowisko społeczno-przyrodnicze w kl. 1-3” Warszawa 1982 WSiP.

3.   J. Jakóbowski, E. Stucki  „Niektóre zagadnienia dydaktyki współczesnej” Bydgoszcz 1978, WSP Bydgoszcz.

4.    A. Jurkowski  „Ontogeneza mowy i myślenia” Warszawa 1975, WSiP.

5.     A. Jurkowski  „Charakterystyka rozwojowa ucznia” /W:/ Podstawy psychologii dla n-ek /red./ Jan Strelau, Warszawa 1975.

6.     J. Kozielecki  „Zagadnienia psychologii myślenia” Warszawa 1966, PWN.

7.      J. Kujawiński  „Rozwijanie aktywności twórczej uczniów klas początkowych” Warszawa 1990  WSiP.

8.    B. Laskowska  „Rozwijanie myślenia i wielozdaniowych wypowiedzi ustnych w kl. I-III”.  Nauczanie Początkowe 1989/90 nr 4/5.

9.    M.  Moroz  „Współczesne środki dydaktyczne w nauczaniu początkowym matematyki”  Warszawa 1986,  WSiP.

10.  Z. Pietrasiński  „Myślenie twórcze” Warszawa, 1969, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych.

11. M. L. Plankiewicz  „Rozwijanie twórczej aktywności językowej w klasach niższych /w:/ „Z teorii i praktyki nauczania początkowego” cz. III pod red. K. Lenartowskiej, H. Smolińskiej,  Bydgoszcz 1985, WSP Bydgoszcz.

12. M. Przetacznik-Gierowska, Makiełło-Jarża  „Psychologia rozwojowa i wychowawcza wieku dziecięcego” Warszawa 1985, WSiP.

13. M. Przetacznikowa  „Wiek przedszkolny”  /w:/ Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży” /red./ M. Żebrowska  Warszawa  1982, PWN.

14.  S. L. Rubinsztejn  „Podstawy psychologii ogólnej”. Warszawa  1962, Książka i Wiedza.

15. H. Smolińska  „Kształcenie myślenia dywergencyjnego podczas tworzenia swobodnego tekstu” /W:/ Z teorii i praktyki nauczania początkowego  cz. III  pod red. K. Lenartowskiej, H. Smolińskiej,  Bydgoszcz 1985, WSP  Bydgoszcz.

16.  H. Smolińska  „Istota i możliwości stymulacji myślenia twórczego” /W:/ Prace Komisji pedagogiki i psychologii  XIII – Edukacja i rozwój dzieci w młodszym wieku szkolnym. Warszawa – Poznań 1989, PWN.

17. A. Tomaszewski  „Problem myślenia w nauce  Pawłowa”  Nowa  Szkoła  1963  nr4.

18.  Wielka Encyklopedia Powszechna  1967, t.10.

19.  L. Wołoszynowa  „Młodszy wiek szkolny” /W:/ Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży  /red./



20.  L. S. Wygotski  „Wybrane prace psychologiczne” Warszawa  1960, PWN.

21.  J. Zborowski  „Rozwój aktywności twórczej dzieci”  Warszawa  1986, WSiP



©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna