Biblioteka psychologiczna



Pobieranie 1,96 Mb.
Strona5/10
Data07.02.2018
Rozmiar1,96 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

48

pozycji omawiających dojrzewanie somatyczne, w niniejszej pracy Zostanie ono pominięte, przy czym Zachęcamy Czytelni­ka do zapoznania się z literaturą przedmiotu1.

Uprzednio stwierdziliśmy, że różne są proporcje andro­genów i estrogenów w organizmie męskim i żeńskim. Prze­waga androgenów wydzielanych przez męskie gruczoły płciowe (tkankę wewnątrzwydzielniczą jąder mężczyzny) oraz korę nadnerczy powoduje, że przede wszystkim sterują one procesem dojrzewania płciowego chłopców.

Pod wpływem androgenów dokonuje się rozwój narządów płciowych, ale także rozwój mięśni i kośćca, pojawiają się trzeciorzędne cechy płciowe, takie jak owłosienie typu męskie­go, charakterystyczna sylwetka i ruchy ciała. Androgeny wpływają również na funkcję skóry — pobudzają wydzielanie gruczołów potowych i łojowych, a przez to pośrednio mogą być przyczyną powstawania młodzieńczego trądzika.

W dużym uproszczeniu możemy powiedzieć, że pod wpły­wem androgenów chłopiec staje się dojrzały. Dotyczy to nie tylko przemian fizycznych, ale i sposobu zachowania: pod wpływem androgenów chłopiec nabiera pewności siebie, staje się aktywny, energiczny.

Istnieje pewna zależność między ilością androgenów w organizmie, a siłą popędu seksualnego. Przed dojrzewaniem ilość wydzielanych androgenów jest niewielka, zaś w czasie jego trwania wzmaga się znacznie. Pewien poziom androgenów jest więc konieczny do występowania prawidło­wych zachowań seksualnych. Kastracja osób płci męskiej dokonana przed okresem dojrzewania doprowadza do tego, że dojrzewanie w ogóle nie występuje. Nie dochodzi zatem do rozwoju narządów płciowych, jak i do prawidłowego rozwoju całego organizmu. Nie pojawia się też popęd seksualny, a za­chowanie w stosunku do osób płci przeciwnej ma charakter

1 Por. tom 2 „Biblioteki Psychologicznej" (s. 24—84) oraz Dojrzewa­nie. Praca zbiorowa pod red. A. Jaczewskiego i B. Woynarowskiej, jw.

4 — Rozwój erotyczny

49

aseksualny. Natomiast kastracja po dojrzewaniu, chociaż obniża siłę reakcji seksualnych, to jednak nie wygasza ich całkowicie. Wynika to stąd, że androgeny w okresie dojrze­wania uwrażliwiły mózg na bodźce seksualne i odtąd reakcje seksualne mogą wystąpić niezależnie od wydzielania odpowied­niej ilości androgenów. Powodują też erotyzację psychiki. Człowiek pod wpływem androgenów intensywniej interesuje się problemami erotycznymi, łatwiej następuje kojarzenie różnego rodzaju bodźców ze sferą seksualną, szybsze jest podniecenie seksualne i zdolność do przeżycia orgazmu. Poza tym androgeny wpływają na erotyzację zakończeń czuciowych w skórze i błonach śluzowych okolic narządów płciowych (u kobiet również we wszystkich okolicach erogen-nych). Powodują — zwłaszcza w okresie dojrzewania — przekrwienie, obrzęk skóry oraz niektórych narządów we­wnętrznych i okolic ciała (np. narządów miednicy małej).

Mniej wiemy o seksualnej roli hormonów płciowych żeń­skich — estrogenów. Oczywiście wiadomo, że wpływają one na rozwój układu rozrodczego kobiety, regulują cykl płciowy. Estrogeny uczestniczą w procesie dojrzewania dziewcząt, pod ich wpływem nabierają one na przykład kształ­tów kobiecych (odkładanie się tkanki tłuszczowej). Czy jednak estrogeny wywierają wpływ na, popęd płciowy kobiety — nie wiadomo; nie został także dotąd poznany ich wpływ na psychikę.

Należy zwrócić uwagę na fakt, że wzory dojrzewania płcio­wego są różnorodne i zindywidualizowane: zarówno tempo dojrzewania może być odmienne, jak i kolejność występu­jących zmian. Norma rozwojowa jest w odniesieniu do dojrzewania bardzo szeroka. Twierdzenie to wydaje się ważne dla wychowawców i nauczycieli, gdyż pozwala na zrozumienie wielu odmienności tak w somatycznym, jak i w psychicznym rozwoju dojrzewających dziewcząt i chłop­ców.

50

Dojrzewanie seksualne dziewcząt i chłopców



Gdy nadchodzi okres dojrzewania, krzywa wydzielania hormonów wzrasta, wykazując gwałtowny skok. Równie szybko rozwijają się narządy płciowe. Pojawiają się kolejno te cechy fizyczne, które są zdeterminowane działaniem hormo­nów płciowych. Przemiany te są stosunkowo nagłe.

Z badań prowadzonych na gruncie fizjologii, a także psychologii, wiadomo, że do przemian, które narastają powoli, organizm łatwiej się adaptuje. Wiadomo na przykład, że utrata znacznej nawet ilości krwi, prowadząca do daleko posu­niętej anemizacji, może nie być przez chorego dotkliwie odczu­wana, jeżeli następuje powoli, stopniowo. Natomiast Znacznie nawet mniejsza anemizacja wskutek gwałtownej utraty krwi (np. przy krwotoku tętniczym) może spowodować zgon. Jak widać, ważne jest samo tempo przemian. Jeżeli bywa ono powolne, przystosowanie do zmienionych warunków staje się ułatwione.

Dziewczęta i chłopcy różnią się Znacznie przebiegiem procesu dojrzewania. Dojrzewanie seksualne dziew­cząt rozpoczyna się wcześniej i ma wolniejszy przebieg. Pierwszym czynnościowym objawem (bo objawy morfotycz-ne1 występowały już wcześniej) jest pojawienie się u nich krwawień miesięcznych. Krwawienia te początkowo mają charakter nieregularny i po pierwszym miesiączkowaniu może nastąpić okres dłuższej, nawet kilkumiesięcznej przerwy. Najczęściej są to krwawienia bezowulacyjne, to znaczy, że cyklowi miesięcznemu nie towarzyszy dojrzewanie i wy­dalanie komórki jajowej. Dopiero w okresie, kiedy miesiączko­wanie staje się regularne, cykle są już przeważnie owulacyjne. Jest więc zrozumiałe, że w pierwszym etapie dojrzewania,

1 Są to objawy związane z somatyczną budową ciała.

4* 51

mimo wystąpienia miesiączki, dziewczęta są na ogół niezdolne do zajścia w ciążę. Nazywamy to fazą niepłodności wieku dojrzewania. Ta faza niepłodności trwa przeciętnie 2—4 lata.



Na temat rozwoju narządów płciowych dziewcząt wiemy niewiele, są one bowiem tak zlokalizowane, że praktycznie trudno je zbadać. Dane z literatury oparte są na materiale sekcyjnym, przy tym bardzo nielicznym.

Zdolność dziewcząt do odczuwania doznań seksualnych rozwija się odmiennie niż u chłopców. Dziewczęta nie są świadome rozwoju swoich narządów płciowych, nie wiedzą też, czy już jajeczkują, czy nie. Nie mogą natomiast nie za­uważyć przemian w zewnętrznej budowie ciała, rozwoju sutków, zmian sylwetki. Zachodzące w nich przemiany wewnętrzne ujawniają się w postaci miesiączkowania. Istotne także jest, że według wszelkiego prawdopodobieństwa, za­równo zgodnie z danymi A. C. Kinseya, jak Hanny Ma-lewskiej, zdolność do przeżywania orgazmu pojawia się u dziewcząt zazwyczaj później1 niż u chłopców.

Otóż okazuje się, iż przeciętny wiek, w jakim kobiety dojrzewają do odczuwania orgazmu, waha się między 18—25 rokiem życia. Badania wymienionych autorów dostarczyły w tym względzie również innego materiału. Okazało się, że prawie połowa badanych kobiet nigdy nie odczuwała orgazmu. Nie wiadomo, czy było to wynikiem braku odpowiedniej stymulacji seksualnej ze strony mężczyzn, czy też przyczyny tkwiły w samych kobietach. W przypadku przyczyny pier­wszej sprawa i tak nie jest jasna,--gdyż kobiety te mogłyby przecież przeżywać orgazm we śnie lub w wyniku masturbacji (patrz str. 102—114). Mogłyby także poszukiwać bardziej satysfakcjonujących kontaktów seksualnych z innymi mężczy-

1 Pogląd ten dotyczy większości kobiet. Równocześnie A. C. Kinsey wskazuje na fakt, że przeżycie orgazmu może wystąpić u kobiet już w dzie­ciństwie (patrz str. 82—83).

52

znami. Nadal więc nie wiadomo, ile kobiet spośród tych, które nie przeżywają orgazmu, jest do tego niezdolnych.



Jak wiadomo, dziewczęta somatycznie dojrzewają wcześniej niż chłopcy. Również ich dojrzewanie płciowe jest szybsze: w Warszawie pierwsze miesiączkowanie przypada przeciętnie na wiek ok. 13 lat. Przy tym czasowy rozrzut występowania dojrzewania u dziewcząt jest duży — za prawidłowe mie­siączkowanie przyjmuje się takie, które pojawia się po raz pierwszy między 10 a 16 rokiem życia.

Zachodzi tu interesujące, jak dotąd nie wyjaśnione, zja­wisko: Wiadomo, że dojrzewaniu towarzyszy wydzielanie androgenów i że wzrost ich występuje w czasie zbliżonym do pierwszego miesiączkowania. Od poziomu androgenów za­leży popęd seksualny człowieka, a wyniki badań wykazały, że zdolność przeżywania orgazmu przez kobietę jest w znacznym (nie wiemy tylko, w jakim) stopniu zależna od ich wydziela­nia. Dlaczego więc dojrzewanie seksualne dziewcząt, za którego kryterium uznano zdolność do przeżywania orgazmu, jest w porównaniu z chłopcami tak bardzo opóźnione ?

Nauka nie dysponuje danymi, które wyjaśniłyby to zja­wisko. Można jednak postawić hipotezę: Otóż wydaje się, że popęd seksualny u kobiet, w tym także u młodych dziewcząt, znacznie silniej podlega modyfikującemu działaniu czynników psychicznych niż popęd u chłopców. Może jest to uwarunko­wane niższym poziomem androgenów (ryc. 2), ponieważ androgeny u kobiet produkowane są tylko przez korę nad­nerczy, podczas gdy u mężczyzn również przez jądra. Wiemy, że androgeny pochodzenia jądrowego wykazują silniejsze działanie biologiczne niż analogiczne związki nadnerczowe. Oczywiście nie wolno dokonywać tu zbyt daleko idących uproszczeń, gdyż nie ma podstaw do przyjęcia założenia, że wyłącznie poziom androgenów we krwi determinuje nasilenie popędu płciowego.

Jak wiadomo, potrzeba rozładowania napięcia stanowi



53


obie pici


12-

10-


2T 6-

4-


o-l


2-

i—r-

2 4


r 6 8

i—r~ 10

i—i i i i—i i i i 12 14 16 18 20

wiek w latach

■ Ryc. 2. Różnice w wydzielaniu androgenów (na podstawie oznaczenia 17-ketosterydów1 w moczu) między chłopcami ((wg J. Tannera, 1956; cyt. A. Jaczewski, 1973)

motyw seksualnych zachowań mężczyzn, podczas gdy u kobiet dominującą rolę w tym zakresie odgrywa potrzeba więzi uczuciowej. Znów trzeba się zastrzec, że bywa to różnie. Mogą na przykład trafić się przypadki odmienne: kobieta o silnej, różnorodnie realizowanej potrzebie seksualnej (np. intensywnie masturbująca się młoda dziewczyna) — i mężczy­zna, który zadowala się miłością platoniczną. Najczęściej jednak bywa odwrotnie.



Ponieważ kobiety na ogół łatwiej podlegają wpływom obyczajowości, podporządkowując się wzorom i zakazom — stąd łatwiej przyswajają treści wychowawcze określające seks

1 17-ketostery dy są to związki chemiczne oznaczane w moczu w celu uzyskania informacji o poziomie wydzielania hormonów płciowych. 17-KS są produktem przemiany materii różnych związków chemicznych, nie tylko hormonów płciowych. Zmienność w wydzielaniu 17-KS służy do określa­nia pośredniego gospodarki hormonalnej. (Obecnie stosuje się metody bar­dziej precyzyjne).

54

pejoratywnie. Negatywne postawy emocjonalne w stosunku do seksu nie są wśród kobiet wcale wyjątkowe. Trzeba pa­miętać, że na kształtowanie się tych postaw wpływały do­świadczenia całych pokoleń kobiet — także tych oziębłych płciowo — które nigdy nie doznawały satysfakcji seksualnej w kontaktach z mężczyzną bądź dlatego, że ich nie kochał, bądź też, że cechował go brak wiedzy seksualnej lub nadmiar egoizmu. Tak traktowana kobieta, nierzadko przez męża wręcz gwałcona, nabierała wstrętu do seksu w ogóle, a do swego partnera w szczególności. Gorzkniała, popadała w depresję, a potem swój pełen obrzydzenia stosunek do spraw płci przekazywała innym młodym kobietom. Takich rozcza­rowanych kobiet było niemało. H. Malewska na podstawie materiału z wywiadów wykazała, że ok. 40% mężatek nigdy nie osiągało orgazmu.1

Dziewczęta wychowywane w takiej atmosferze nabierały przekonania, że współżycie seksualne jest czymś złym, nie­moralnym lub choćby tylko niepożądanym. Do różnych form aktywności seksualnej podchodziły więc z ogromnym bagażem zahamowań. Nic dziwnego, że gdy podejmowały współżycie seksualne, nie doznawały satysfakcji. Bywają i inne obciążenia psychiczne: lęk przed nieznanym, przed nieodwracalnym, przed czymś na wzór trwałego piętna (defloracja), oraz przed bólem, jaki towarzyszy pierwszemu stosunkowi, i przed ewentualną ciążą. W takiej sytuacji dziewczyna nie może przeżywać rozkoszy. Pamiętać trzeba też o częstej nieudol­ności, prymitywizmie w zakresie zachowań seksualnych chłopców i mężczyzn. Rozmowy z dziewczętami wskazują, że prymitywizm ten istnieje nadal i dotyczy również mężczyzn wykształconych.

Stosunek płciowy jest często dla młodej kobiety ofiarą, jaką z siebie czyni na rzecz mężczyzny, a taki początek życia

1 H. Malewska: Kulturowe i psychospołeczne determinanty życia seksual­nego, Wyd. 2. Warszawa 1969, PWN, s. 81-160.

55

seksualnego musi wpływać na dalszy jego przebieg. Trzeba dłu­giego czasu i pozytywnych doświadczeń, aby kobieta zdołała przełamać wewnętrzne opory. Sprzyja temu uczucie miłości, pod którego wpływem powstaje przekonanie, że to, co się robi, nie ma nic wspólnego z niemoralnością, ale może być źródłem szczęścia. I dopiero wtedy można oczekiwać dozna­nia satysfakcji seksualnej.

Opóźnione dojrzewanie seksualne dziewcząt może być wy­nikiem różnych czynników, w tym najważniejszymi są: słabszy popęd seksualny zdeterminowany biologicznie oraz wpływ czynników psychicznych.

Dojrzewanie seksualne chłopców odbywa się w rów­nie niekorzystnych, choć odmiennych warunkach. Są to warunki wewnętrzne: szybko rozrastają się i dojrzewają funkcjonalnie narządy płciowe. Następuje erotyzacja Zakoń­czeń czuciowych, pojawia się pobudliwość płciowa. Pobudli­wość ta jest u chłopców bardzo silna. Składa się na to wiele czynników — już sam fakt rozrostu genitalii absorbuje uwagę chłopca. Genitalia te są nie tylko duże, ale i pobudliwe. U chłopców występują w tym czasie częste wzwody, przy czym są one wynikiem nie tyle pobudzenia erotycznego, ile przekrwienia narządów miednicy małej, przy braku hamowa­nia korowego (por. str. 44—45). W piśmiennictwie przytacza się listę sytuacji1, które u chłopców w okresie dojrzewania wywołują wzwody. Lista ta, długa i urozmaicona, wskazuje na jedno: Chłopiec znajduje się w stanie wzmożonej reaktyw­ności płciowej, jego popęd jest tak silny, a hamowanie tak słabe, że niemal każda sytuacja może prowadzić do wzwodu. Wzwody te bywają niekiedy dla chłopców kłopotliwe, mogą się bowiem pojawiać w sytuacjach nieodpowiednich (np. na lekcjach wychowania fizycznego, na pływalni, na plaży),

1 Wg*A. C. Kinseya, cyt. A. Jaczewski: Erotyzm dzieci 1 młodzieży.

Wyd. 2, jw.( s. 66.

56-

kiedy strój nie maskuje tego zjawiska. Chłopcy mogą ponadto reagować wzwodem i podnieceniem seksualnym, a nawet przeżywać orgazm z wytryskiem nasienia w takich sytu­acjach, których zdecydowanie nie aprobują. Jak bardzo po­pęd płciowy ma wtedy charakter odruchowy, nie kontrolo­wany psychicznie, można wykazać na przykładzie dość ty­powych relacji chłopców.

Otóż często podają oni, że w określonych sytuacjach, np. w tłoku tramwajowym, napotkani osobnicy o skłonnościach patologicznych wykorzystując ścisk i nieśmiałość chłopca, zaczynają dotykiem pobudzać jego narządy płciowe, przy czym, niezależnie od za­żenowania i obrzydzenia, chłopak na te „pieszczoty" reaguje wzwo­dem i orgazmem.

Takie zjawisko jest niemożliwe u osoby starszej. Dojrzały mężczyzna, nie aprobując sytuacji, nie ulegnie podnieceniu, tak samo dziewczyna. Jeżeli nie akceptuje ona zalotów, żadne pieszczoty nie będą w stanie wywołać u niej podniecenia i do­prowadzić do orgazmu. Ten odruchowy charakter reakcji seksualnych u chłopców stanowi dla nich pewne źródło za­grożenia. Niezależnie bowiem od ich postaw emocjonalnych mogą na drodze związku odruchowo-warunkowego powstać skłonności patologiczne, o czym piszemy w dalszych rozdzia­łach tej książki (patrz str. 183—187).

Dojrzewanie seksualne chłopców ma pewien określony po­rządek. W pierwszej fazie następuje rozrost jąder i wydłużanie się worka mosznowego. Kolejno rozrasta się członek, przy czym trudno metodą obiektywnych pomiarów uchwycić przemiany w tym zakresie. Jak wiadomo, jest to narząd, który zmienią swe wymiary w zależności już nie tylko od stanu emocjonalnego, ale także na przykład od temperatury oto­czenia. Wszelkie pomiary członka w stanie wiotkim są więc bezużyteczne, natomiast pomiaru we wzwodzie praktycznie: nie można uzyskać. Tak zatem musimy na podstawie obser-

57

wacji ograniczyć się do stwierdzenia, że narządy płciowe rozrastają się, jakkolwiek nie mamy na to przekonującej antropometrycznej dokumentacji.

W tej fazie rozwoju pojawiają się intensywne wzwody. Wzwody zdarzają się chłopcom w każdym wieku (por. str. 48). W okresie tym występują jednak częściej i towarzyszy im znacznie silniejsza wrażliwość czuciowa. Członek staje się wrażliwy na dotyk i wrażliwość ta narasta. Mniej więcej na pół roku przed pojawieniem się pierwszych wytrysków płynu nasiennego (polucja) chłopcy doznają po raz pierwszy orgazmu. Intensywność odczuwanego orgazmu wzrasta i w chwili pojawienia się pierwszych wytrysków orgazm ma już cha­rakter bardzo silnego doznania. Chłopcy uprawiający mastur-bację w okresie przed wystąpieniem wytrysków podają często, że orgazm w czasie wytrysku staje się znacznie intensyw­niejszy.

Somatycznie zbiega się to zazwyczaj ze zjawiskiem gine-komastii (obrzęku sutków), a także mniej lub bardziej zaawan­sowanego (jest to cecha indywidualnie nasilona) owłosienia łonowego.

Nasuwa się tu pytanie, kiedy, na jaki wiek kalendarzowy, przypada dojrzewanie seksualne chłopców. Otóż, jak wia­domo, dojrzewanie ma przebieg całkowicie indywidualny. Jak wynika z Zestawienia dokonanego przez Wandę Dolotę, Hannę Strączkowską i Barbarę Woynarowską (ryc. 3—4), czasowy rozrzut pojawienia się kolejnych faz dojrzewania jest ogromny. Nie można przeto odpowiedzieć na pytanie: W jakim wieku chłopcy dojrzewają seksualnie? — jest to bowiem sprawa indywidualny. Można natomiast stwierdzić! że w Polsce w latach sześćdziesiątych — sądząc na podstawie bardzo zresztą nielicznego materiału — pierwsze wytryski płynu nasiennego pojawiały się u chłopców w wieku 12,5— 16 lat, przy czym średnia statystyczna dla grupy chłopców

58






Stadia rozwoju wtórnych cech pfciowycfi









Klasa

Miejscowość. w której

usytuowana iest sriccta



Stadia rozwoiu wtórnych cech płciowych

1




m

IV

V




Warszawa

R




8

iii- _

V

Pruszków Płock



m

i

i i







W i




H

I




VI

Warszawa




?

ffif

ii

}

Pruszków

| .




1?

Hffi

}

Vii

Warszawa







8




ffiS

VIII

Warszawa

- _i









Sfflf

sr

Ryc. 3—4. Schematy obrazujące (w %) różne stadia dojrzewania płciowego chłopców (<3) i dziewcząt (9) w tym samym wieku (wg W. Doloty, H, Strą-•czkowskiej i B. Woynarowskiej, 1974)

59

wiek w latach



Ryc. 5. Poziom wydzielania androgenów (w mg/dobę) na podstawie ozna­czenia 17-ketosterydów w moczu (por. ryc. 2) u mężczyzn. Krzywa I — górna granica normy. Krzywa III — dolna granica normy. Krzywa II przeciętne wartości. Zwracają uwagę znaczne różnice, indywidualne w za­kresie normy: dla wieku np. 25 lat — wydzielanie waha się w granicach od 25 mg do 7 mg/dobę (wg J. Bogdanowicza, 1962; cyt. A. Jaczewski, 1973)

badanych w Warszawie wyniosła 14,2*. Jak widzimy, dojrze­wanie seksualne chłopców przypada na wiek bardzo młody, na okres, w którym ich dojrzałość psychiczna i społeczna są jeszcze niewielkie.

Omawiając dojrzewanie seksualne należy zwrócić uwagę na jeszcze jedno zjawisko. Otóż wiemy, że poziom wydzielania androgenów u już dojrzałych ludzi jest znacznie zróżnicowa­ny indywidualnie (por. ryc. 5). Różnice te są bardzo duże, przy czym w przypadkach krańcowego, maksymalnego stęże­nia jest ono trzykrotnie większe niż u osób o stężeniu niskim

• A. Jaczewski, M. Pyzuk: Wstępne wyniki badań nad wiekiem dojrze­wania chłopców i dziewcząt .„Materiały Instytutu Matki i Dziecka" Warszawa 1964, t. IV.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna