Biblioteka psychologiczna



Pobieranie 1,96 Mb.
Strona4/10
Data07.02.2018
Rozmiar1,96 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

36

psychofizjologicznych związanych ze stymulacją seksualną oraz niewiele zachowań będących reakcjami na tę stymulację zostało wyjaśnionych. Na współczesnym stanie wiedzy seksuologicznej ciąży bowiem jednostkowość, fragmenta­ryczność badań oraz przedwczesne uogólnienia, dokonywane przez większość badaczy. Stąd też w dobie obecnej w dzie­dzinie tej panują poglądy sprzeczne, nie sprawdzone naukowo, a nawet będące przesądami. Na przykład pogląd o koniecz­ności ograniczania aktywności seksualnej ze względu na możliwość „wyczerpania się" popędu seksualnego okazał się fałszywy.

Badania G. Newmana i C. Nicholsa wykazały, że potencja
seksualna utrzymuje się długo i jest większa u osób mających
regularne, częste stosunki płciowe.1 Nadal istnieją teorie
o szkodliwości biologicznej wczesnego rozpoczynania życia
seksualnego, o możliwości i konieczności sublimacji
2 popędu,
o negatywnym wpływie aktywności seksualnej na potencję
w wieku podeszłym itp.

Mówiąc o popędzie seksualnym, mamy na ogół na myśli wewnętrzną siłę, pobudzającą do zachowań nazywanych seksualnymi. Sądzi się, że siła ta jest z trudem opanowywana, przy czym jednostki różnią się tak pod względem samej siły, jak i zdolności jej powściągania.

Go jednak sądzi współczesna nauka o popędach? Traktuje ona popędy jako pierwotne mechanizmy regulacyjne, które mają zapewniać zaspokojenie potrzeb organizmu (potrzeb biologicznych). Czynią to w ten sposób, że uruchamiają

1 Cyt. K. Imieliński: Psychofizjologiczne problemy seksuologii. W: Seksuo­logia społeczna. Zagadnienia psychospołeczne. Wyd. 2. Pod red. K. Imieliń-skiego, jw., s. 144.

* Termin wywodzi się z psychoanalizy i oznacza wyładowanie energii libido (energii seksualnej) nie wprost, w postaci zachowań seksualnych, ale pośrednio, w postaci złożonych zachowań aprobowanych kulturowo, np. czynności o charakterze intelektualnym, artystycznym, także sporto­wym i in.

37

i podtrzymują odpowiednie czynności niezbędne do osiągnię­cia warunków, dzięki którym potrzeby zostają zaspokojone.1

U zwierząt niższych mechanizmy te stanowią element wrodzonego wyposażenia — są to instynkty. U zwierząt wyższych, a szczególnie u człowieka, popędy wytwarzają się przy znacznym udziale doświadczenia.

Dawniej sądzono, że człowiek ma określoną liczbę popędów i że są one odpowiedzialne za pewne kategorie zachowania się. Nowsze badania wskazują na to, że popęd nie „jest", lecz ,,staje się"2, a doświadczenie determinuje ten proces. Nie ma też określonej, takiej samej liczby popędów u wszystkich ludzi. Można powiedzieć, że istnieje ich tyle, ile człowiek potrafi wytworzyć, co zależy od jego zdolności do różnico­wania pobudzeń wewnętrznych i od zdolności do znalezienia osobnych operacji redukujących te pobudzenia.3 Tak zatem u większości ludzi powstają popędy pokarmowe, heteroseksu-alne, rodzicielskie, a także inne związane ze stanami orga­nicznymi, takimi na przykład jak ból. Możliwe jest jednak rów­nież, że u niektórych osób ten czy inny popęd nie został wykształcony, a więc w ich zachowaniu brak ukierunkowa­nia wynikającego z działania danych popędów4. Może nie wykształcić się popęd heteroseksualny, macierzyński i in. Dlatego trudno byłoby powiedzieć, że człowiek przynosi ze sobą na świat popędy, trzeba raczej rzec, iż przynosi na świat „materiał", z którego popęd się formuje.5

Wpływ popędów na zachowanie się zależy od stopnia ich pobudzenia oraz od ich związku z innymi mechanizmami regulacyjnymi.

1 J. Reykowski: Osobowość jako centralny układ regulacji i integracji czynności. W: Psychologia. Pod red. T. Tomaszewskiego. Warszawa 1975, PWN, s. 772.

8 Tamże, s. 773.

8 Tamże.

4 Tamże, s. 775.

* Tamże. »

38

W początkowym okresie życia niezrealizowanie popędu uruchamia silną, ogólną aktywność dziecka, tłumiącą inne dążenia. Zachowania mające redukować popęd stają się wówczas gwałtowne i mało zróżnicowane. W miarę rozwoju jednostki popęd w coraz większym stopniu podlega kontroli świadomości.



Popęd seksualny jest szczególnie złożony. Opiera się on bowiem nie tylko na pobudzeniach pochodzących z narządów wewnętrznych, ale i na stymulacjach zewnętrznych, płyną­cych z otoczenia. Zewnętrzne bodźce seksualne są w znacz­nym stopniu zindywidualizowane. Poza pewną klasą bodźców pełniących powszechnie rolę bodźców seksualnych (np. nagość ciała), większość z nich nabiera charakteru seksualnego w zależności od indywidualnego doświadczenia człowieka. Na przykład określony zapach, pewne przedmioty, elementy muzyki — mogą, wskutek skojarzenia z ubiegłym podniece­niem seksualnym, stać się wyuczonymi (warunkowymi) bodźcami seksualnymi. Zatem istotną rolę w pobudzeniu wewnętrznym odgrywa ośrodkowy układ nerwowy, dzięki któremu umożliwione są procesy uczenia się.

Wewnętrzne pobudzenia seksualne zależą od mechanizmów mózgowo nerwowych i hormonalnych, między którymi istnieje ścisłe powiązanie morfologiczne i czynnościowe. Powrócimy jeszcze do tego problemu (patrz str. 42—48).

Mówiliśmy, że popęd jest jednym z podstawowych ele­mentów zapewniających zaspokojenie potrzeb człowieka. Na­tomiast samo pojęcie potrzeby obejmuje te właściwości ży­wego organizmu, dla których utrzymania i rozwoju muszą być spełnione określone warunki, aby mógł on prawidłowo funkcjonować. Przez „prawidłowe" funkcjonowanie rozumie się realizację możliwości danego organizmu.1 .

1 K. Obuchowski: Psychologiczne problemy seksuologii. W: Seksuologia społeczna. Zagadnienia psychospołeczne. Pod red. K. Imielińskiego, jw., s. 226.

39

Jeżeli wymagane, określone warunki zostaną spełnione — potrzeba ma formę potencjalną. Jeśli nie są spełnione — potrzeba aktualizuje się poprzez wywołanie stanu wewnętrzne­go napięcia. Jest to stan niespecyficzny, który musi być roz­poznany, aby człowiek mógł potrzebę Zaspokoić (oczywiście, niekiedy może ją zaspokoić przypadkowo) i powstałe napięcie zredukować za pomocą określonego zachowania. Jakie to ma być zachowanie — tego musi się człowiek wyuczyć albo w oso­bistym doświadczeniu, albo społecznie, w drodze przekazu informacji.1



Warto tu zaznaczyć, że bywa również tak, iż zachowanie seksualne wyprzedza potrzebę. Zjawisko takie występuje na przykład u młodzieży podejmującej kontakty seksualne wsku­tek naśladowania kolegów lub pragnącej w ten sposób podnieść własny prestiż (chwalenie się doświadczeniami seksualnymi).

Wśród różnorodnych potrzeb człowieka potrzeba se­ksualna zajmuje miejsce szczególne, gdyż jej zaspokojenie służy zarówno samemu człowiekowi, jak i zachowaniu ludz­kiego gatunku. Potrzeba ta w rozwoju człowieka podlega ewolucji, zgodnie z biologicznymi prawami tego rozwoju, chociaż rolę modyfikującą wywierają tu także czynniki natury psychologicznej i społecznej. Będziemy o nich mówić w dal­szym tekście (patrz str. 63—81).

Należy podkreślić, że jakkolwiek mechanizmy fizjologicz­nych reakcji seksualnych są wrodzone, to jednak poczucie przynależności do płci, kierunek zachowań seksualnych (hetero- czy homoseksualnych) i in. kształtują się zazwyczaj pod dominującym wpływem oddziaływań zewnętrznych.

Potrzeba seksualna jest u człowieka — jakkolwiek w różnym stopniu — zintegrowana z innymi jego potrzebami, szczegól­nie Z potrzebą kontaktu emocjonalnego (potrzebą więzi uczuciowej), Stopień tej integracji ma istotne znaczenie dla

1 Tamże, s. 228.

40

zaspokojenia potrzeby seksualnej człowieka i stanowi właści­wość specyficznie ludzką.

Związek potrzeby seksualnej i potrzeby kontaktu emocjo­nalnego jest związkiem dynamicznym (zmiennym) w prze­biegu życia człowieka. Ponadto obserwuje się jego indywidu­alne odmiany oraz różnice zależne od płci (patrz str. 53—54).

Wyjątkowo silny jest ten związek w wieku dorastania,
kiedy potrzeba seksualna dopiero się kształtuje, co wywołuje
dwa ważne skutki:1 Jako potrzeba nowa, potrzeba seksualna
nie jest początkowo uświadamiana, brak rozeznania przed­
miotu potrzeby. Przeto młody człowiek może odczuwać
wewnętrzne napięcie, niepokój — nie rozumiejąc jego przy­
czyn i nie potrafiąc mu zaradzić. Drugi skutek to ten, że
potrzeba seksualna jako potrzeba nowa ujawnia się w sytua­
cjach, które dotychczas nie miały znaczenia sytuacji seksu­
alnych. Brak więc doświadczenia, jak się zachować, brak
poczucia bezpieczeństwa. Inaczej mówiąc, sytuacje, w których
ujawnia się potrzeba seksualna, mają często charakter sy­
tuacji trudnych.


Równocześnie w wieku dorastania dominujące znaczenie
dla rozwoju osobowości ma dalszy rozwój potrzeby kontaktu
emocjonalnego
2, gdy potrzeba ta jest zaspokajana w emocjo-
nalnych kontaktach z rówieśnikami.

Kontaktom tym zostaje na ogół przyporządkowana jeszcze nieokreślona potrzeba seksualna, co może prowadzić do kształtowania się różnych form ekspresji wyłącznie erotycz­nej (patrz str. 96), jak i do form aktywności czysto seksu­alnej (np. zbiorowa masturbacja; patrz str. 114).

1 I. Obuchowska: Psychologiczne aspekty dojrzewania. W: Dojrzewanie.
Praca zbiorowa pod red. A. Taczewskiego i B. Woynarowskiej. Warszawa
1982, WSiP

2 Wg K. Obuchowskiego na wiek dorastania przypada trzecia faza roz­
woju potrzeby kontaktu emocjonalnego, w której potrzeba ta jest zaspo­
kajana w kontaktach z rówieśnikami. Kontakty te od ok. dziesiątego roku
życia stają się dominantą preferencji interpersonalnych. Por. Psychologia
dążeń ludzkich. Wyd. 3. Warszawa 1972, PWN, s. 234-236.

41

Najczęściej dopiero po takim okresie „poszukiwań" kształ­tuje się dojrzała forma kontaktów heteroseksualnych (patrz str. 116—137), w których występuje nierozłączność potrzeby seksualnej i potrzeby więzi uczuciowej.

Podłoże somatyczne i fizjologiczne

W mechanizmie zachowań seksualnych — obok uwarunko­wań psychospołecznych, o których powiemy w następnym rozdziale — istotną rolę odgrywają czynniki genetyczne, morfologiczne i fizjologiczne.



Czynniki genetyczne, będąc przekaźnikami mecha­nizmów dziedzicznych, stanowią o możliwościach rozwojo­wych człowieka. Są to więc predyspozycje, które w mniejszym lub większym stopniu podlegają wpływom oddziaływań śro­dowiska i zależnie od nich aktualizują się i rozwijają lub też ulegają zahamowaniu, a niekiedy zniekształceniu. Rola czyn­ników genetycznych w rozwoju seksualnym człowieka jest znaczna. Od nich zależy płeć (ten czynnik nie podlega od­działywaniom zewnętrznym), konstytucja, funkcjonowanie układu neurohormonalnego i in.

Morfologia, czyli budowa ciała, w tym narządów płcio­wych, będąca zaktualizowaniem się programu genetycznego, ma istotne znaczenie dla rozwoju seksualnego, przy czym szczególna rola przypada tu prawidłowemu rozwojowi struk­tur nerwowych i gruczołów wewnątrzwydzielniczych, a wszel­kie ich uszkodzenia wpływają negatywnie na rozwój seksu­alny.

Czynniki fizjologiczne włączone w rozwój seksualny człowieka związane są z funkcjonowaniem kory mózgowej, ośrodków podkory, gruczołów wewnątrzwydzielniczych i na­rządów płciowych. Kora mózgowa spełnia w stosunku do

42

popędu seksualnego funkcję regulującą i kontrolującą.1 Me­chanizmy korowe „rozpoznają" charakter bodźców we­wnętrznych, „przerabiają" je na specyficzne dla człowieka odczuwanie emocjonalne oraz „scalają" emocje z reakcjami seksualnymi.

W odniesieniu do bodźców zewnętrznych kora mózgowa decyduje o powstaniu pod ich wpływem reakcji seksualnych, o przebiegu tych reakcji lub ich wygaszeniu. Zatem bodźce środowiskowe mogą zapoczątkować lub wygaszać reakcje seksualne tylko za pośrednictwem kory mózgowej. Psychiczne hamulce natury moralnej bądź religijnej, uwarunkowane wy­chowaniem, mogą zahamować wyzwolenie się reakcji seksu­alnej lub zniekształcić jej przebieg. Tak samo urazy emocjo­nalne związane z seksem mogą utrudniać lub nawet unie­możliwiać prawidłowy przebieg zachowań seksualnych.

O wpływie kory mózgowej na reaktywność seksualną świad­czą liczne badania eksperymentalne na zwierzętach, a także obserwacje dokonane na ludziach.2



Specjalnej roli kory dowodzą na przykład badania Johna Moneya prowadzone na ludziach z poprzecznie uszkodzonym rdzeniem kręgowym, u których wskutek przerwania rdzenio­wych dróg nerwowych nie mogły docierać do kory żadne bodź­ce czuciowe. Ludzie ci miewali przeżycie orgazmu3 we śnie,

1 Z punktu widzenia współczesnej wiedzy psychologicznej relacje za­chodzące pomiędzy korą i podkorą są znacznie bardziej złożone niż to przedstawiono w niniejszym rozdziale — gdyż w rzeczywistości brak jedno­znacznego podziału funkcji na „emocjonalną podkorę" i „racjonalną korę". Ponieważ jednak przyjęło się ujmowanie problemu w takiej konwencji, mającej swój walor dydaktyczny, również autorzy przyjęli ją w tym opra­cowaniu.

* Zostały one"przedstawione przez K. Imielińskiego w rozdziale: Psycho-fizjologiczne problemy seksuologii. W: Seksuologia społeczna. Pod red. K. Imielińskiego, jw.



s Orgazm jest to szczytowy stan pobudzenia seksualnego odczuwany subiektywnie jako uczucie rozkoszy.

43

czyli wyobraźnia ich samodzielnie wytwarzała podniety seksualne zdolne zaspokoić tak wzbudzony popęd.1

Ciekawe obserwacje przeprowadzono na ludziach, którym w czasie operacji wyłączono funkcje płatów skroniowych. Otóż wykazywali oni znaczne pobudzenie seksualne, a ba­dacze odnosili wrażenie, że jest ono wynikiem zniesienia zahamowań, jakie towarzyszyły czynnościom płciowym tych ludzi przed zabiegiem. Przeto można sądzić, iż okolica pła­tów skroniowych sprawuje funkcję nadrzędną, modyfiku­jącą, głównie jednak hamującą ludzką aktywność seksualną.

W reakcjach seksualnych istotną rolę odgrywają też recep­tory zmysłowe, szczególnie związane ze zmysłem dotyku, wzroku i węchu. Odbierane przez nie bodźce są zarówno ele­mentem pobudzającym cały złożony układ wegetatywny współczulny (regulacja ukrwienia, tętno, ciśnienie itp.), jak i wydzielanie wewnętrznej Ponadto dochodząc do ośrodków wyższych funkcji psychicznych bodźce te wywołują skoja­rzenia, generują wyobrażenia i wspomnienia. Receptory zmy­słu dotyku rozsiane są po całym ciele (w obrębie piersi, ust, szyi i wewnętrznej strony ud i in.), lecz skupiają się najsilniej w okolicy zewnętrznych narządów płciowych. Pod wpływem ich stymulacji uaktywnia się popęd seksualny. Miejsca, które są najbardziej uwrażliwione na stymulację seksualną, nazywa­ne są strefami erogennymi.

Ośrodki podkorowe, biorące udział w mechanizmie prze­biegu reakcji seksualnej człowieka, mieszczą się w układzie limbicznym oraz w międzymózgowiu. Kierują one wrodzo­nymi reakcjami seksualnymi oraz scalają bodźce nerwowe z hormonalnymi. Pobudzanie tych ośrodków (za pomocą elektrod) wyzwala stany od lekkiego podniecenia seksualnego aż do orgazmu. Natomiast ich uszkodzenie obniża lub nawet znosi popęd seksualny. Bodźce z receptorów dochodzą naj-

K. Imieliński: Psychofizjologiczne problemy seksuologii, jw., s. 130.



44

pierw do ośrodków podkorowych, tam otrzymują „ładunek emocjonalny" i razem z nim przekazywane są do kory, która albo „zezwala", bądź nie, na pojawienie się określonych sta­nów emocjonalnych i zachowań seksualnych.

U dzieci (a także u niektórych osób dorosłych), u których mechanizmy korowe nie są dostatecznie rozwinięte, mecha­nizmy podkorowe przeważają, stąd zachowania popędowe górują zazwyczaj nad rozumowymi. W miarę rozwoju czło­wieka mechanizmy korowe (tzw. mechanizmy regulacji poznawczej) obejmują kontrolę nad mechanizmami emocjo­nalnymi. Występuje to w różnym stopniu i zależy m.in. od rodzaju treningu wychowawczego, jakiemu poddane jest dziecko.

W między mózgowiu (w części zwanej „podwzgórzem") znajdują się też ośrodki nerwowe wegetatywne regulujące natężenie emocji. Ośrodki te przekazują impulsy do nad­nerczy, które wydzielają adrenalinę działającą na mięśnie gładkie. Prowadzi to do wegetatywnych przemian, jakie towarzyszą stanom emocjonalnym: do blednięcia, czerwienie­nia się, przyspieszenia bicia serca, pocenia się dłoni itp. Podwzgórze spełnia ponadto rolę wewnątrzwydzielniczą, produkując substancję pobudzającą czynność wewnątrz­wydzielniczą przysadki mózgowej.

Wiadomo, że istnieje ścisły związek popędu z wydziela­niem określonych hormonów. Najlepiej poznano w tym za­kresie wpływ androgenów. Androgeny nie są, jak sądzono dawniej, hormonami wyłącznie męskimi, a estrogeny żeński­mi. Obydwa te hormony są potrzebne zarówno kobiecie, jak i mężczyźnie, różne są tylko ich proporcje u każdej z płci.

Również „męski" lub „żeński" typ ośrodków seksualnych w podwzgórzu nie jest wrodzony, lecz nabyty. Badania G. W. Harrisa i D. Jacobsohna1 wykazały, że podwzgórze

1 Cyt. K. Imieliński: Psychofizjologiczne problemy seksuologii, jw., s. 134.

45

wywiera decydujący wpływ na czynność przysadki mózgo­wej. Różnicowanie ośrodków dokonuje się pod wpływem działania hormonu zwanego testosteronem. W okresie dojrze­wania układ nerwowy ostatecznie „dostraja się" do jednego rodzaju hormonów (androgenów lub estrogenów), po czym kierunek popędu seksualnego utrwala się, tj. zmiany poziomu hormonów we krwi nie powodują już zmian w ukierunko­waniu popędu seksualnego.1



Rola hormonów nie została jeszcze w pełni poznana. Wiadomo jednak, że zdolność do reakcji seksualnych zależy nie tylko od prawidłowych czynności gruczołów płciowych, ale od całego układu hormonalnego, w tym przede wszystkim od nadnerczy i tarczycy. Na przykład obniżenie wydolności tarczycy powoduje spadek aktywności każdego typu, w tym także aktywności seksualnej.

Najwyższy poziom hormonów płciowych" występuje po dwudziestym roku życia, następnie powoli Zaczyna spadać do pięćdziesiątego roku życia, po czym opadanie znacznie się przyspiesza.2

Hormony płciowe funkcjonują już w okresie płodowym. Bezpośrednio po porodzie są one wydzielane w stosunkowo dużych ilościach i wywierają istotny wpływ na rozwój dziecka. Zjawisko to nazywa się przełomem hormonalnym i uwa­runkowane jest również działaniem hormonów przekazy­wanych płodowi z krwi matki. Pod wpływem tych hormonów noworodek wykazuje przekrwienie i obrzęk narządów płcio­wych, u dziewcząt pojawia się wydzielanie śluzu z pochwy, a nawet nieznaczne krwawienie. Zarówno u chłopców, jak u dziewcząt następuje obrzęk sutków, któremu towarzyszy zdolność do produkcji — w niewielkiej ilości — mleka. To jedyny okres w życiu mężczyzny, kiedy jest on zdolny do laktacji.

1 Tamże.

2 Tamże, s. 135.

46


osoba dorosta=100%-i



80-



20


noworodek=0%

mózg


12 14 16

i

18

i

20

wiek w tatach



Iii—1—i—1—I—i 3 4 5 6 7 8 9 1011121314

wiek w latach



Ryc. 1. Zestawienie czterech krzywych obrazuje następujący porządek: naj­większe tempo w okresie dzieciństwa wykazuje rozwój mózgowia (A). Ogól­ny rozwój fizyczny ma tempo wolniejsze (A), natomiast rozwój układu roz­rodczego (A), który jest zależny od wydzielania hormonów płciowych (B), charakteryzuje znaczne — w stosunku do powyższych — opóźnienie tempa rozwoju (wg N. Wolańskiego, 1980)

47

Objawy przełomu hormonalnego w pewnym stopniu przypominają niektóre objawy dojrzewania. U noworodków płci męskiej obserwujemy, nawet dość często, wzwody prącia. Na skórze występuje — poronna co prawda — postać trądzika.

Wszystko to mija szybko i przez dalsze lata wydzielanie hormonów płciowych utrzymuje się na stałym, niskim po­ziomie. Schematycznie przedstawiono to na rycinie 1B. Zwraca uwagę fakt, że — relatywnie w stosunku do zwiększa­jącego się wzrostu i ciężaru ciała dziecka — wydzielanie hor­monów płciowych maleje, gdyż poziom wydzielania hormonów pozostaje nie zmieniony. Tak więc — dzieciństwo aż do dojrzewania stanowi okres rozwoju, w którym obok ogólnego wzrostu masy ciała dokonuje się szybki wzrost masy mózgu (por. ryc. 1 A) (nie najważniejsze to co prawda kryterium rozwoju układu nerwowego, w tym Zakresie ważniejsze jest doskonalenie się struktur i funkcji), natomiast najmniej zwiększa się wydzielanie hormonów płciowych i w konsek­wencji tego najwolniej przebiega rozwój układu rozrodczego (ryc. 1 A).

Do okresu dojrzewania narządy rozrodcze nie rozwijają się prawie Zupełnie. Dziecko rośnie, a jego genitalia pozostają wciąż takie jak niemal u noworodka. Nic dziwnego, że nie­kiedy rodzice wykazują niepokój z powodu braku rozwoju narządów płciowych na przykład u chłopca dwunastoletniego (przed dojrzewaniem). Bywa to powodem zasięgania porad lekarza, przy tym chodzi o wykluczenie hypogonadyzmu1. Przed okresem dojrzewania trudno jednak ocenić i rokować w tej sprawie; na ogół nie należy niepokoić się z powodu małych genitalii dziecka.

Dojrzewanie seksualne odbywa się na tle ogólnych przemian ustroju. Ponieważ w piśmiennictwie polskim mamy wiele



1 Hypogonadyzm polega na niedostatecznym rozwoju gruczołów płciowych.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna