Beata Brzóska



Pobieranie 23,09 Kb.
Data13.06.2018
Rozmiar23,09 Kb.

Beata Brzóska

Przedszkole nr 5

7100 Gryfino


CZYNNIKI WARUNKUJĄCE ROZWÓJ SAMODZIELNOŚCI DZIECKA W
WIEKU PRZEDSZKOLNYM.
We współczesnym społeczeństwie istnieje żywe przekonanie o znaczeniu samodzielności dla rozwoju człowieka i dla efektywności jego działania w przyszłości. Poszukiwanie dróg prowadzących do osiągnięcia samodzielności rodzi pytanie- jakie czynniki determinują ten rozwój. Na ogół czynniki związane z edukacją dzieli się na wewnętrzne i zewnętrzne. Taki sam podział można przyjąć w odniesieniu do czynników (warunków) związanych z rozwijaniem samodzielności w wychowaniu wczesnoszkolnym.

J. Kujawiński do czynników wewnętrznych zalicza poziom rozwoju psychicznego jednostki, a szczególnie zdolności poznawczych, uwzględniając także poziom rozwoju fizyczno- zdrowotnego oraz emocjonalno- motywacyjnego, a zwłaszcza jego odporność na sytuacje trudne, związane z rozwiązywaniem problemów teoretycznych i praktycznych. Bowiem dziecko rozwiązując samodzielnie jakikolwiek problem teoretyczny, to nie tylko przejawia aktywność poznawczą (uzupełnia wiedzę, przeprowadza operacje myślowe, itp.), ale również emocjonalno- motywacyjną (przeżywa określone uczucia, załamuje się, bądź nie rezygnuje z wysiłku itp.). Oznacza to, że samodzielność związaną z rozwiązywaniem problemów może przejawiać dziecko, które osiągnęła odpowiedni poziom rozwoju sfery poznawczej, emocjonalno- motywacyjnej i sprawczej, które jest zdolne do podejmowania większych wysiłków w dłuższym okresie czasu.1

Ignorowanie stopnia rozwoju i możliwości dziecka jest podstawowym błędem wobec którego wszystkie inne mają charakter pochodny. Nie licząc się z psychiką dziecka, stawia mu się różne wymagania, które nie odpowiadają jego psychice przez to zanika indywidualność, twórczość i samodzielność.

Przy omawianiu czynników determinujących rozwój samodzielności nie można pominąć czynników zewnętrznych- tzw. warunków kształcenia, które w dużym stopniu stwarza sam nauczyciel. Do nich należą metody nauczania i wychowania, układ zabiegów


nauczyciela, wykorzystanie środków dydaktycznych, jednym słowem stworzenie takich sytuacji pedagogicznych, które sprzyjają stymulowaniu samodzielności u uczniów.

Wg. J. Kujawińskiego nauczyciel powinien zadbać o to, aby:

- rozwiązywane problemy były dostosowane do potrzeb i możliwości dziecka, miały
charakter praktyczny ( ze względu na dominującą fazę myślenia konkretno- obrazowego),

- dobrać możliwie najlepsze metody i formy pracy,

- przygotować optymalne materiały i środki dydaktyczne,

- zastosować styl pracy zapewniający uczniom znaczną swobodę działania oraz poczucie


bezpieczeństwa, a szczególnie podmiotowości.

Wymienione czynniki determinują proces zdobywania wiedzy i umiejętności warunkują rozwój samodzielności wychowanków.

Jednym z podstawowych czynników wewnętrznych kształtujących pozytywne postawy wobec dążenia do osiągnięcia samodzielności w funkcjonowaniu wychowanków jest motywacja. Motywacja stanowi główną siłę napędową do podejmowania przez jednostkę wszelkich działań i nadaje tym działaniom zorganizowany charakter.

J. Reykowski- jeden z wybitnych polskich psychologów- motywację ujmuje jako

„proces regulacji, który pełni funkcję sterowania czynnościami, tak aby doprowadziły one do osiągnięcia określonego wyniku”2 – jest zatem motorem i głównym determinatorem zachowań wychowanków, w tym także osiągnięć w zakresie samodzielności. Jednakże należy pamiętać, że zmienia się wraz z wiekiem jednostki, dlatego charakteryzuje ją zawsze określona struktura, dynamika i rozwój. Ponadto motywacja uwarunkowana jest nie tylko wewnętrznymi właściwościami psychosomatycznymi, ale także czynnikami zewnętrznymi we wzajemnej złożoności i sprzężeniu, za które odpowiada nauczyciel.

Organizując proces dydaktyczno- wychowawczy powinien pamiętać, że wzbudzanie motywacji u wychowanków jest jednym z koniecznych warunków stymulowania do samodzielności. Przy czym samodzielne czynności winny być motywowane w sposób naturalny, to znaczy przez motywy wewnętrzne.

Zdaniem K. Obuchowskiego termin „motyw” stosujemy chcąc określić wszystkie czynniki, które spowodowały czyjeś działanie. Sformułowanie motywu umożliwia
podjęcie postanowienia o działaniu, ukierunkowując je na osiągnięcie określonego stanu rzeczy (celu).3

Jak wynika z powyższej definicji motyw może być czynnikiem sprawczym jakiegoś działania, a jednocześnie może tym działaniem sterować.

W toku rozwoju dziecka kształtują się u niego typy motywów dominujących, warunkujących określone ukierunkowanie osobowości. Z tego wynika zadanie dla wychowawców, a mianowicie pomoc w ustaleniu prawidłowej hierarchii motywów, w wyborze właściwego motywu spośród kilku konkurencyjnych, w osłabieniu lub eliminowaniu motywów niepożądanych w rozwoju osobowości dążącej do osiągnięcia samodzielności. Bowiem w niektórych wypadkach procesy motywacyjne osłabiają procesy poznawcze. Ma to miejsce wówczas, gdy treść procesów poznawczych jest sprzeczna z dominującym motywem, wówczas nawet spostrzeżenia mogą mieć utrudniony dostęp do świadomości.

Na ogół panuje przekonanie, że motywujące działanie jest pochodne względem motywującego działania potrzeb, że człowiek realizuje te zadania, które odpowiadają jakimś jego potrzebom. Potrzeba działa jak sygnał alarmowy, prowadząc jednostkę do dokonania czynności, która może je zaspokoić.

Spośród wielu potrzeb ludzkich (Murray ustalił 12 potrzeb biologicznych i 28 psychicznych), niektóre winny być zaspokajane i rozwijane w procesie wychowawczo- dydaktycznym.

Niezaspokojenie potrzeb, czy pewnych doznań i przeżyć może prowadzić do poważnych zakłóceń normalnego zachowania się jednostki, między innymi do zmiany jej postępowania, czy też do zmian psychicznych, takich jak zniechęcenie czy osłabienie woli, oraz do zmian charakteru i cech osobowości. Ważne jest aby już istniejące potrzeby były rozwijane w procesie wychowawczym i aby następowało w nim ukierunkowanie sposobów ich zaspokajania i zapewnianiu właściwych ku temu warunków. Wśród podstawowych potrzeb, mających bezpośredni związek z procesem oddziaływania wychowawczo- dydaktycznego jest pragnienie wiedzy i rozumienia. Silnie ono ujawnia się już w okresie przedszkolnym i wczesnoszkolnym, co szczególnie uwidacznia się w


ciekawości dzieci tych grup wiekowych. Bowiem dzieci nie trzeba uczyć ciekawości, jest ich wrodzoną właściwością i niezwykle ważnym czynnikiem motywującym działania zmierzające do zaspokojenia ciekawości, które zaś stanowią fundament motywacyjny aktywności.

J. Parafiniuk- Soińska uważa, że aktywność jednostki przyśpiesza jej rozwój, kształtuje postawę wobec tego, co jest przez jednostkę poznawane i zmieniane.4

Proces poznawania otoczenia przez dziecko rozpoczyna się bardzo wcześnie i przejawia się w pojawieniu odruchu orientacyjno- badawczego, który jest najwcześniejszym i podstawowym mechanizmem sterującym jego aktywność.

Wraz z rozwojem poznawczym dziecka, aktywność staje się jednym z podstawowych mechanizmów regulujących zachowanie i jest wyznacznikiem jego rozwoju psychicznego, a wraz z wiekiem podlega kształtowaniu i doskonaleniu. Jej progresywny charakter polega na rozszerzaniu dziedzin działania dziecka, usprawnianiu wykonywanych przez nie czynności, zapewniając tym samym efektywny rozwój dziecka.

Podsumowując chciałabym podkreślić, że rozwijanie i kształtowanie samodzielności dzieci należy rozpatrywać jako proces przebiegający określonymi etapami i odzwierciedlający stopniowe przechodzenie od niższych form rozwoju działania. Każdy z etapów związany jest z dojrzewaniem biologiczno- psychiczno- społecznym jednostki.

S. Szuman podkreśla, że „ w aktywności dzieci i młodzieży na plan pierwszy wysuwa się moment zainteresowania. Zainteresowanie pobudza do aktywności, do działania (…) nie ma zainteresowań, które by nie wyrażały się w czynnym ustosunkowaniu się do tych przedmiotów i zjawisk, które nas zaciekawiły..”5

Zatem stymulowanie samodzielności winno opierać się na zainteresowaniach już istniejących, ale jeszcze w większym stopniu na rozwijaniu i nieustannym różnicowaniu tych zainteresowań.

Zainteresowania związane są z aktywnością jednostki, jej potrzebami i emocjami oraz, że są wynikiem właściwej pracy dydaktyczno- wychowawczej nauczyciela.


Jednakże należy pamiętać, że zainteresowania dzieci w wieku przedszkolnym mają pewne cechy specyficzne związane z dziecięcymi możliwościami koncentracji procesów nerwowych z określonymi właściwościami uczuć, powoduje to, że na ogół są krótkotrwałe i zmienne. Dziecko w wieku przedszkolnym jest w stanie interesować się tylko tym, co jest dla niego dostępne poznawczo.

Treść jego zainteresowań uwarunkowana jest więc stopniem rozwoju umysłowego, od którego jest również uzależniona. Niemniej jednak i w tym okresie zainteresowanie uznawane jest za jeden z podstawowych czynników determinujących aktywność jednostki, a umiejętne stymulowanie i rozwijanie zainteresowań wpłynie na rozwój indywidualności dziecka oraz na pomoc w kształceniu jego samodzielności.

Obok opisanych czynników wewnętrznych, przyczyniających się w sposób samorzutny do rozwoju samodzielności dzieci i młodzieży, niemałą rolę odgrywają czynniki zewnętrzne, wśród których do najważniejszych należy zaliczać oddziaływanie wychowawczo- dydaktyczne nauczyciela. Chcąc przygotować dziecko do samodzielności w myśleniu i działaniu należy ukształtować w nich odpowiednią motywację, pamiętając, że najwyższy poziom motywacji do podejmowania samodzielnych zadań wiąże się z dostrzeżeniem ich przydatności, wynikającej z własnej potrzeby oraz zainteresowań. Z tego też względu priorytetowym zadaniem nauczyciela jest pobudzanie, podtrzymywanie i wspieranie zainteresowań dziecka. Bowiem działanie wynikające z zainteresowań osiąga najwyższą aktywność.




1 J. Kujawiński. Samodzielność uczniów klas początkowych w nauczaniu problemowym, w Życiu szkoły 1989, nr 2, s.71-72

2 J. Reykowski, Osobowość jako centralny system regulacji i integracji czynności, w Psychologia , W- wa 1975, s.95

3 K. Obuchowski, Psychologia dążeń ludzkich, Warszawa 1983, s.32

4 J. Parafiniuk- Soińska, Zarys pedagogiki wczesnoszkolnej, Szczecin 1996, s. 78

5 S. Szuman, Aktywność własna jako czynnik rozwoju dziecka w wieku 7- 14, w: Nowa Szkoła 1956/6 s. 568





©operacji.org 2019
wyślij wiadomość

    Strona główna