Awa jachowicza utwory dla dzieci



Pobieranie 4,6 Mb.
Strona1/2
Data15.12.2017
Rozmiar4,6 Mb.
  1   2

STANISŁAWA JACHOWICZA

UTWORY DLA DZIECI

Spis treści


Wstęp 2

Rozdział I 5

BAJKA W POLSKIM PIŚMIENNICTWIE 5

1.1 Pochodzenie bajki 5

1.2 Struktura bajki 8

1.3 Rozwój bajki polskiej od średniowiecza do pierwszej połowy XIX wieku 14



Rozdział II 29

KILKA SŁÓW O STANISŁAWIE JACHOWICZU 29

2.1. Dzieciństwo i młodość 29

2.2 Lata 1819-1831 33

2.3. Lata 1842 – 1857 37



Rozdział III 40

STANISŁAW JACHOWICZ JAKO TWÓRCA LITERATURY DLA DZIECI 40

3.1. Dorobek pisarski Stanisława z Dzikowa 40

3.2. Jachowiczowski model bajki 48

3.4 Dydaktyczne wartości w poezji Stanisława Jachowicza 58



Zakończenie 74

Bibliografia podmiotowa 76

Wstęp



Od początku XIX stulecia wielu twórców zmierzało do stworzenia literatury odpowiadającej potrzebom najmłodszych, przygotowując ją do wieku i poziomu intelektualnego odbiorcy. Dostępna była literatura dla dzieci
„o królach i królowych albo, co gorzej o upiorach i strachach lub dziadach
i babach co dzieci jedzą”1.

Istniało wielkie zapotrzebowanie na nowy rodzaj literatury, które były


w dziecinnym stylu napisane i opowiadałyby prawdziwe i moralne opowieści. Jedną z osób, która rozumiała znaczenie takiego piśmiennictwa był Stanisław Jachowicz. Dlatego między innymi swą pracę poświęciłam temu autorowi. Zawdzięczamy mu narodziny autentycznej literatury dla dzieci, w tym bajki. Fakt ten miał oczywiście nie tylko znaczenie literackie, ale też praktyczne, spełniał postulaty pedagogów, zainteresowanych problemami edukacji moralnej, społecznej i narodowej.

Utwory Stanisława Jachowicza to bajki mojego dzieciństwa. Dzięki nim wiem na przykład, że róża ma kolce, a orzechów nie powinno się rozgryzać zębami. Pamiętam też, że ,,dobro dobrem się odpłaca”. Jako przyszła nauczycielka upatruję w wierszach Jachowicza dużą rolę wychowawczą.


Z pewnością wykorzystam ją w swojej pracy, a praca nad tą rozprawką stanowiła doskonałą okazję, aby poznać, zgłębić i w pełni zrozumieć przesłania płynące z utworów tego poety.

Po zapoznaniu się z dorobkiem autora zauważyłam, że dla Stanisława Jachowicza były ważne podstawowe wartości oraz dziecięce marzenia.


W to, co tworzył wkładał swoją duszę. Wiedział, że młodym trzeba radości
i słońca. Całe życie poświęcił dzieciom, pisał dla nich i dla nich pracował.
W jego utworach mocno uwidacznia się czytelny dydaktyzm, który trafia
do najmłodszego czytelnika dzięki swojej celności i prostocie. Jachowicz przedstawił codzienne sytuacje dziecka, udzielając mu jednocześnie wskazówek, jak należy postępować. Brakuje w tej surowej poezji zwykłych dziecięcych wzruszeń oraz przeżyć.

Stanisław Jachowicz chciał przede wszystkim zapewnić dziecku prawo


do harmonijnego rozwoju osobowości. Pragnął wydobyć pełnię ukrytych talentów, wychować dzieci w umiłowaniu dla dobra, piękna, wolności i wiary
w Boga. Był pierwszym pisarzem, który zainteresował się psychiką dzieci
i starał się je zrozumieć . Badania psychiki dziecka wprawdzie nie poparł żadnym systemem pedagogicznym, ale pozwoliły autorowi precyzyjnie ukazać na kartach swych utworów wiele spraw, których dotychczas nie dostrzegano
lub nie rozumiano. Wiersze Jachowicza wyróżniają się niezwykle serdecznym stosunkiem do małych odbiorców i niewątpliwymi walorami artystycznymi. Dlatego też recepcja była żywa nie tylko w XIX wieku, ale jest tak i dzisiaj.

Stanisław Jachowicz należał do pierwszego pokolenia pisarzy polskiej literatury dziecięcej. To właśnie on ją tworzył, bo nie miał poprzedników, a jego następcy korzystali z dorobku pisarskiego pozostawionego przez wspaniałego człowieka. Przez całe swe życie pozostał wierny oświeceniowemu wzorcowi wiersza, bajki, przypowieści.

Utwory tego autora zawierają w sobie prawdy moralne i podkreślają najważniejsze wartości, dlatego wciąż są i są aktualne. Lata upływają, a jego poglądy i utwory nie starzeją się. Są cenną lekturą dla dzieci, pedagogów, nauczycieli, wychowawców oraz rodziców. Wszyscy mogą wiele się nauczyć analizując poszczególne utwory Jachowicza. Jego nazwisko wciąż trwa
w świadomości społecznej.

Z uwagi na charakter tego autora i moje postępowanie badawcze poprzedzające syntezowanie zebranego materiału do interpretacji utworów poety, wybrałam i zastosowałam analizę teoretyczno-literacką tekstów. Pewne powtarzające się cechy pisarstwa Jachowicza starałam się zaakcentować i w ten sposób wyłoniły się poszczególne rozdziały i podrozdziały pracy, np. Bajka


w polskim piśmiennictwie, Kilka słów o Stanisławie Jachowiczu, Stanisław Jachowicz jako twórca literatury dla dzieci.
Całość pracy zamyka
jej zakończenie i bibliografia.


Rozdział I

BAJKA W POLSKIM PIŚMIENNICTWIE

Bajka wyrosła z fantazji, doświadczeń społecznych, prymitywnej wiedzy o otaczającym świecie oraz z tęsknoty za pięknem, dobrem i sprawiedliwością pierwotnego człowieka. Wędrowne wątki i motywy przekazywane z pokolenia na pokolenia przez bariery czasu przenikały do kultury literackiej dla dorosłych, a nieco później zadomowiły się trwale w piśmiennictwie dla dzieci i młodzieży. Bajki były opowiadane początkowo przez piastunki, rodziców i wychowawców dopiero później stały się one pierwszymi samodzielnymi lekturami dla dzieci, które przyswajają sobie podstawową wiedzę o świecie, zapoznają się
z kanonicznym systemem wartości i norm moralnych oraz przeżywają dzięki nim swoje pierwsze wzruszenia i emocje2.

1.1 Pochodzenie bajki


Bajka jako gatunek powstała w starożytności na kanwie bajki ludowej. Najstarsze teksty, częściowo pochodzenia orientalnego, Grecy przypisywali Ezopowi (VI w. p.n.e.), którego autentyczność budziła wątpliwości. Legendy
o pogardzanym niewolniku, który urósł do godności cenionego doradcy królów, utrwaliły się w tradycji greckiej i tłumaczyły genezę bajki, ponieważ Ezop miał mówić zamożnym nieprzyjemne dla nich prawdy, ukrywając je pod zasłoną zwierzęcej alegorii3. W swoich bajkach wyśmiewał ludzi , ukazując ich pod postaciami zwierząt. Bajki te miały od początku charakter moralizatorski oraz satyryczny i przeznaczone były dla dorosłego odbiorcy.

Z pozoru zabawne, bajki Ezopa zawierały gorzką prawdę i głęboką mądrość4. Tłumaczyły genezę, ponieważ ich autor mówił możnym nieprzyjemne dla nich prawdy, kryjąc je pod zasłoną zwierzęcej paraboli, dlatego też uważany jest za twórcę bajki zwierzęcej, czyli takiej , w której zwierzęta odgrywają główną rolę, a zarazem są określeniami typów, charakterów ludzkich,


a przedstawione relacje między nimi są odpowiednikami społecznych stosunków i instytucji w świecie ludzi. Tworzył również bajki moralizatorskie
i satyryczne. Tradycja chrześcijańska stworzyła własny mit o boskim udziale
w dziejach bajkopisarstwa. Dzielono bajki na ,,boskie” i ,,ludzkie”, różniące się nie tylko pochodzeniem, ale również funkcją i celem. Ignacy Trąpczyński – stwierdził, że tylko te pierwsze uczą prawdziwego dobra, odkrywając istotne ułomności natury ludzkiej. Pisarze ziemscy mogą uczyć jedynie ,,ludzkiej przezorności’’, potrzebnej w celu unikania ,,zdrad, omyłek, zawodów’’. Bliską ezopowej legendzie była koncepcja powstania bajki jako dzieła niewolniczego umysłu, zmuszonego do ukrywania prawdy w alegorycznych obrazach. Zwykle łączono tę myśl z poglądem wywodzącym fabulistykę kultury orientalnej.
Na fali zainteresowań Orientem w XVIII wieku pisarze europejscy dostrzegali bogactwo bajek hinduskich i arabskich, okazało się przy tym, że wiele wątków fabularnych znanych dotąd ze zbioru Ezopa kryje się w rękopisach wschodnich. Jeden z najczęściej przytaczanych argumentów wziął rozkwit bajkopisarstwa
z despotyzmem wschodnim, zmuszającym do ,,ukrywania nauk pod zasłoną”5. Wskazywano również widoczne w bajkach ,,znamiona i obroty azjatyckiego dowcipu”, skłonnego do posługiwania się parabolami i zagadkami, do mówienia za pomocą obrazów6.

Francuski pisarz Bernard Fontenelle wskazywał na obserwacje


i doświadczenia pierwotnego człowieka, które dały byt bajkom w tym samym czasie, kiedy tworzył się kult tradycji i kształtował system prawny. Inny teoretyk francuski, Charles Batteux dowodził, że bajka powstawała równocześnie z procesem kształtowania się systemu pojęć. Pierwotny człowiek władał prymitywnym i mało pojęciowym językiem, nie mógł nim wyrazić wszystkich uczuć i spostrzeżeń; posługiwał się zatem przenośniami i alegoriami, które dzięki procesowi fabularyzacji dały początek bajce. Zastanawiał badaczy animalizm, a szczególnie głoszony w fabulistyce pogląd o wyższości zwierząt nad ludźmi. Jean de Florian, bajkopisarz i teoretyk francuski; widział w tym kulcie zwierząt przejaw wiary i metempsychozę: lud wierzył, że przez zwierzęta przemawiają duchy naszych przodków, by podzielić się swoim doświadczeniem. Podjęto wiele prób by rozstrzygnąć dylemat, czy gatunek powstał z czysto utylitarnej potrzeby pierwotnych ludzi , czy raczej był owocem bezinteresownego dowcipu. Z polskich znawców bajki rozważył ten problem pisarz z okresu oświecenia Stanisław Czerski, który w ślad za innymi teoretykami starał się opisać proces powstawania gatunku w społeczeństwie pierwotnym. Według tej oświeceniowej koncepcji pierwsze powstawały ,,obyczajowe postrzeżenia i przestrogi’’, później natomiast odpowiadające im ,,obrazy zmyślne’’ z obdarzonymi rozsądkiem postaciami zwierząt7.
(...)Ludzie prości wczasowi, nie będąc tak opatrzeni w morał, jak my teraz uzbierawszy swoje obyczajowe postrzeżenia i przestrogi, odziewali je w obrazy zmyślone, używali do tego aktorstwa zwierząt, z którymi przez swój dzikszy sposób życia byli bardziej niż my spoufaleni i którymi przyznawali rozsądek8.

Dziś już możemy z pewnością stwierdzić, że wszystkie teorie, oparte


na zbyt dowolnej interpretacji faktów, nie uchroniły się przed surową krytyką.
W ogóle współczesna folklorystyka odnosi się sceptycznie do pochodzeniowych hipotez, kwestionuje zasadność szukania jakiegoś obszaru ,,narodzin bajki”9. Koncentruje się natomiast na podziale wątków fabularnych, bada ich genezę oraz charakter, stara się określić zasięg terytorialny i ewentualnie drogi migracji.

1.2 Struktura bajki


Konstrukcja paraboliczna, która jest charakterystyczna dla bajki różni
ją od innych krótkich opowieści; daje zawsze dwa plany znaczeń: dosłowny
i jednostkowy oraz przenośny i ogólny. Ukształtowanie paraboliczne fabuły zawęża objętość bajki jednocześnie zmusza do redukcji elementów świata przedstawionego . Szczegóły są bardzo ważne, bo od szczęśliwie dobranych
i wyrazistych realiów fabuły zależą w dużym stopniu literackie walory obrazu bajkowego. Najwybitniejsi bajkopisarze zawdzięczali swoje sukcesy umiejętności indywidualizowania postaci oraz sytuacji, zawsze przy zachowaniu schematów fabularnych, które wywodziły się z odległej przeszłości. Powtarzalność motywów i wątków to fenomen bajkopisarstwa. Tradycyjny krąg bohaterów bajki pełni rolę nośnika pokoleniowych doświadczeń, powoływanie się na mądrość przodków stanowi ważny w tym gatunku twórczości sposób motywacji sądów10.

Bajka jako gatunek literacki należy do najstarszych w literaturze , a jego ludowe początki , dawniejsze od piśmiennictwa sięgają aż w czasy prehistoryczne. Bohaterami są zwierzęta, ich historie są pretekstem


do wyrażania prawd ogólnych na temat świata, były znane człowiekowi
z bezpośredniej obserwacji i wspólnej egzystencji w warunkach surowej przyrody. Przypisywanie zwierzętom cech charakteru czy innych trwałych właściwości, typowych dla ludzi pomogły w tworzeniu spójnych opowieści
o charakterze parabolicznym. W ten oto sposób ujawnia się alegoryczny charakter gatunku – zwierzęta są konwencjonalnymi maskami typów ludzkich,
a relacje między nimi odsłaniają stosunki społeczne. Ważną rolę w dziejach gatunku odegrał tradycyjny światopogląd bajki, opierając się głównie
na filozofii zdrowego rozsądku i etyce asekuracyjnej11

Jednym z ważniejszych tematów dyskusji była sprawa stosowności języka w bajkopisarstwie. Tłumacze Ezopa i Fedrusa skarżyli się na zbyt niestosowne słowa w oryginale, na przykład Łukasz Sokołowski, stwierdził, że ,,autorowie


ci nie są jedni z najczyściejszych i najpolerowniejszych’’, dlatego też
w przekładzie ,,ugodzone są niektóre ekspresje (...) i opuszczone są te wszystkie , którekolwiek tylko sprzeciwiać się mogły wstydowi i czyste obrazić uszy”12. W praktyce literackiej było różnie, gdy na przykład Ignacy Krasicki dbał
o czystość języka, to tacy pisarze, jak Naruszewicz czy Trembecki ozdabiali teksty soczystymi wyrażeniami, tak jak było to praktykowane w bajkopisarstwie staropolskim. Trudno nie zgodzić się z Ignacym Trąpczyńskim, który
to sformułował interesujący przepis złotego środka:
Sposób pisania bajek tym lepszy, im prościejszy, byle nie był niski. Opisy w nich mają miewać coś niby wiejskiego, prostakowieckiego, ale nie chłopskiego i prostackiego . (...) Słowem to ich najlepsze byłoby opisanie , gdyby pewnym średnim można je pisać językiem, przysłowiów prostszych, wyrażeń nie miejskich, nie dworskich zażywano, atoli bez obrazy grzeczności
i uczciwości
13.

Bajka, podobnie jak jej łaciński odpowiednik ,,fabuła”, nie jest terminem jednoznacznym . Według słowników staropolskich, które rejestrują kilka znaczeń i wiele wariantów znaczeniowych tego pojęcia, można wyodrębnić dwie grupy semantyczne bajki:



  1. Baśń, mit, opowiadanie o treści fantastycznej, legendarnej lub alegoryczno
    – dydaktycznej, utwór literacki.

  2. Wiadomość lub informacja zmyślona, nieprawdziwa, fałszywa, błędna; plotka, kłamstwo14.

Słowniki i przewodniki encyklopedyczne określają bajkę jako krótki utwór literacki i narracyjny, zwykle wierszowany, którego podstawą jest parabola (przypowieść) sugerująca praktyczne pouczanie, sąd moralny lub inny pogląd ogólny przez przytoczenie konkretnego przypadku. Poetyka paraboli ogranicza objętość bajki (przeważnie od kilku do około stu wersów) i sprzyja stosowaniu motywów dobra już utrwalonych w świadomości społecznej oraz tradycji literackiej15.

Według Jana Trzynadlowskiego bajka jest małą formą literacką z racji swojej budowy: racja - argument do racji oraz z racji swej struktury: eksplikacja twierdzenia ogólnego - narracja lub deskrypcja, albo narracja - twierdzenie ogólne. W obu sytuacjach ,,obrazek” stanowiący argument w bajce skonstruowany jest w taki sposób, że twierdzenie ogólne zawarte jest w taki sposób16.

Najdawniejsze definicje bajki, sformułowane przez starożytnych kaznodziei podkreślały jej dwuplanowość określoną jako ,,zmyślenie kryjące prawdę”17.

Z kolei Współczesny słownik gatunków literackich w taki sposób wyjaśnia termin ,,bajka”; jest to należący do literatury dydaktycznej gatunek literacki, wierszowany lub prozatorski. Charakterystyczny jest dla tych krótkich utworów, morał umieszczony zwykle na końcu. Bohaterami występującymi w bajkach


są najczęściej zwierzęta, ponieważ ich określone cechy doskonale nadawały
się do ilustrowania cech, wad i śmiesznostek ludzkich18 .

Procesy rozwojowe prowadziły do modyfikacji struktury gatunkowej, lecz zmiany te w znacznej mierze miały charakter rozważań alternatywnych. Biorąc ważniejsze z nich pod uwagę najogólniej można bajkę określić jako utwór:



  • małej formy literackiej, zwykle wiersz zawierający od kilku do około
    stu wersów;

  • fabularny o konstrukcji narracyjnej lub narracyjno – dialogowej
    z charakterystycznymi postaciami zwierząt , rzadziej innych bytów, odgrywających na zasadzie analogii reprezentatywne role ludzkie;

  • którego paraboliczna fabuła, realizuje dwa plany znaczeń, przez przytoczenie szczegółowego przypadku sugeruje praktyczne pouczenie, sąd moralny lub inny pogląd ogólny, który zwykle jest formułowany
    na początku lub na końcu fabuły jako tak zwany morał19.

Bajka istniała we wszystkich epokach literackich, choć zdarzały
się momenty, kiedy to odmawiano jej racji bytu. Lekceważona przez krytyków, powstawała na nowo by wbrew oczekiwaniu ujawnić możliwości swojej sztuki adekwatnie do aktualnych prądów literackich i zmiennych gustów. W okresach nie sprzyjających bajkopisarstwu egzystowała dobrze choć w cieniu wielkiej literatury. Podtrzymując więzi z tradycją europejską, spotykała się na rodzimym gruncie z kulturą ludową, w której to bajka zawsze należała do najważniejszych gatunków literackich20.

Wyznaczniki podziału bajek w pracach dawniejszych analizowano razem z podstawową dla teoretyków kwestią bajkowych możliwości, sprowadzających się do relacji między ,,zmyśleniem” a ,,prawdą”21. Wskutek tego nie literackie formy fabuł były podstawą podziału wysnutej przez starożytnych kaznodziei (Aftonios – III i IV w. n.e.) i przytaczanej z małymi zmianami aż do końca wieku XVIII, klasy bohaterów. Według tej teorii bajki dzielą się na trzy grupy:



  1. bajki racjonalne w których bohaterami są istoty rozumne.

  2. bajki moralne w których bohaterami są zwierzęta i inne byty.

  3. bajki mieszane są formą pośrednią których bohaterami są zarówno istoty rozumne jak i zwierzęta22.

Ten najdawniejszy podział bajek poddano krytyce w okresie oświecenia posądzając go o nieadekwatność do rzeczywistości literackiej. Nowa typologia uwzględniała przede wszystkim sposób konstrukcji i stopień rozbudowania obrazu świata przedstawionego, stąd podział na:

    1. bajki narracyjne, które są zbliżone do noweli, posiadają krótką i prostą fabułę. Przedstawiona w niej sytuacja zostaje rozbudowana, postacie wprowadzone w wielorakie relacje, poddane różnorakiej charakterystyce. Bajka narracyjna posługuje się obrazem, wydłużoną akcją, nacechowaną emocjonalnie fabułą jest odwołaniem do wyobraźni i uczuć bardziej niż
      do intelektu, dlatego też w zakończeniu nieodzownie korzysta z pointy formułowanej jako morał bądź zapowiada określoną naukę moralną
      na początku. Bajka narracyjna dzięki swym walorom oddziaływania
      na wyobraźnię i poruszania emocji przeszła pierwsza do repertuaru lektur
      dla dzieci. Za twórcę tego typu bajki uważa się przedstawiciela klasycyzmu francuskiego Jean de La Fontanie23. W bajkopisarstwie polskim ten rodzaj bajki uprawiali Stanisław Trembecki oraz Ignacy Krasicki.

    2. bajki epigramatyczne są zbliżone do epigramatu, krótsza, pozbawiona fabuły i wszelkich cech epickich24. Bajka epigramatyczna ma ton dysputy lub polemiki prowadzonej przez dyskutantów o dużej dyscyplinie intelektualnej. Forma wiersza jest środkiem organizującym dyscyplinę wywodu dodatkowo dzięki rymowi i rytmowi. Podstawowa zasada konstrukcyjna organizująca bajkę epigramatyczną oparta była na operowaniu paralelizmem i kontrastem. Reprezentowana przez niemieckiego pisarza i teoretyka literackiego okresu Oświecenia – Gotholda Ephraima Lessinga.

Powyższy podział z biegiem czasu ulegał wyraźnym przeobrażeniom choć nie zmieniał się w dwudzielny układ tego podziału. Jedną z ważniejszych ról odegrały dwa gatunki literackie odległe od siebie, ale bliskie odmianom bajki mianowicie: epigramat i baśń. Pierwszy z nich wywodzi się z napisów informacyjnych w Starożytnej Grecji i stanowi wzór krótkiego przedstawienia tematu (scenki lub wydarzenia)25. Drugi natomiast zachęca do wzbogacania fabuły, zwłaszcza, że wielorakie występowały w nim postacie bohaterów zwierzęcych.

Oprócz wymienionych wyżej kryteriów stosowano również inne założenia podziału dla wyodrębnienia istotnych typów i odmian gatunku, które zwracają uwagę na rolę czynnika dydaktycznego, który ma wartość zmienną, zależy


od charakteru odbiorcy dzieła. Przewaga dydaktyzmu lub jego ograniczenie stanowi podstawę do wyróżnienia dwóch odmian bajki: moralizatorska
i filozoficzna26. Pierwsza ma dokładnie sprecyzowany cel wychowawczy
i spełnia funkcję nauczycielską. Może być ona kierowana do ogółu odbiorców lub tylko do młodszych czytelników (bajka dla dzieci). Bajka filozoficzna oparta zazwyczaj na kontraście prawdy i fałszu, stara się mówić o sprawach egzystencjalnych, które ,,żyją” w zgodzie z normami społecznymi, a więc
w sposób wolny od moralizowania.

Do żadnego z powyższych podziałów nie można zaliczyć bajki publicystycznej, którego cechą charakterystyczną jest aktualna tematyka. Służy ona potrzebie chwili. Bajkowa parabola zatracała w zasadzie swój uogólniający sens, była czymś w rodzaju maski, kryjącej satyryczne aluzje skierowane


pod konkretnym adresem choć nie zawsze personalnym.

Bajka łączy klasycyzm z takimi pojęciami jak: harmonia, ład, porządek; proponuje program literatury utylitarnej oraz zaangażowanej jednocześnie, apeluje do racjonalizmu, podając rzeczowe i konkretne argumenty, operuje logicznym wywodem, jak również posługuje się jasnym i czystym językiem. Gatunek ten był potrzebą wszystkich czasów jednak jego sytuacja różniła


się znacznie w poszczególnych okresach literackich. Spotykał się z aprobatą
w ,,wieku filozoficznym”, który przyniósł jemu rozkwit i wzbogacił teorię, negatywnie natomiast był przyjmowany w okresie romantyzmu. W dobie pozytywizmu bajka została zepchnięta do roli czysto utylitarnej przeżywała okres stagnacji. Dobrodziejstwem natomiast okazała się dla niej młodopolska walka z utylitaryzmem, dzięki której nastąpił proces nazwany przez krytykę ,,przywracaniem bajki poezji”27 .

1.3 Rozwój bajki polskiej od średniowiecza do pierwszej połowy XIX wieku


W średniowiecznej Europie bajka zaliczała się do tych form twórczości literackiej, które zachowały ciągłość rozwojową od czasów starożytnych. Przyczyniła się do tego znaczna popularność gatunku – akceptowanego nie tylko z antyku, ale też z tradycji, która była przekazywana ustnie – oraz powszechny charakter pierwotny wątków i motywów, które rozprzestrzeniały się
od niepamiętnych czasów, bez względu na granice etniczne czy polityczne. Świadectwem tej migracji stał się przekazywany przez starożytność podstawowy zbiór bajek Ezopowych zawierających zarówno wątki ludowe jak również orientalne28. Bajki przypisywane Ezopowi stały się podstawą, wielu kolejnych zbiorów, korzystał z ich wątków zarówno rzymski wyzwoleniec Fedrus ( I w. n. e.) jak i grecki poeta Babrios ( I/II w. n. e.)29. Fedrus, wzorując się na Ezopie, pisał bajki w języku łacińskim, z których zachowało się do dziś ponad sto utworów. Jego utwory cechowała zwięzłość, jasność i prostota. Stworzył pojęcie bajki jako nowego gatunku literatury rzymskiej. U Greków Ezop był w rzeczywistości „pierwszą lekturą szkolną”30. Służył nie tylko jako podręcznik do nauki czytania i pisania, ale stał się także popularnym zbiorem tekstów do ćwiczeń retorycznych. To właśnie dla celów szkolnych podjęto trud zbierania rozproszonych utworów, zwykle epizodów przykładowych, zdobiących przeróżne teksty, od satyr i komedii po traktaty filozoficzne.

Bajki Ezopa opracowane były także przez greckiego pisarza, Babriosa, który żył na przełomie I/II w. n. e, w Syrii. Dzieła te ulegały dalszym przeróbką i stanowiły trzon nowych zbiorów wzbogaconych o wątki ludowe i orientalne.

W Polsce pierwsze teksty bajek pojawiły się w średniowieczu jako epizody w kodeksach łacińskich. Mało znajdujemy całościowych włączeń,
ale można wyszukać różne odmiany tych treści, w opowiadaniach, anegdotach, facecjach, wpisach do kazań, antologiach, nawet szkolnych podręcznikach. Dzieci, wszędzie obecne, słuchały bajarzy, wędrownych rybałtów, oglądały jarmarczne pokazy i sztuki czy odpustowe misteryjne obrzędy. Żywiły się też tym drugim, jakby nieoficjalnym nurtem wydawnictw straganowych, jakże rozszerzających ich wyobraźnię31. Z odmian bajek najczęściej zapisywane były bajki o charakterze moralizującym, szkolnym. Pięć egzemplów zamieścił
w swojej Kronice polskiej Mistrz Wincenty32. Na przykład znana ze zbioru Ezopa bajka o chytrych wilkach i naiwnych owcach, które za wszelką cenę wydania psów kupiły sobie rzekomą przyjaźń drapieżników, służy jako ilustracja sądu moralno-politycznego: wyraża knowania Mieszka Starego
w sporze o tron krakowski z Kazimierzem Sprawiedliwym. Spełniają one rolę swoistej wykładni, tłumaczącej przez analogię postępowania władców i dającej moralną ocenę ich czynów. Powstanie pierwszych zbiorów bajek wiąże się
z ogólnoeuropejską tendencją do przyswajania motywów tradycyjnych
za pośrednictwem popularnych w tej epoce przeróbek bajek Ezopa, Fedrusa
i Babriosa33.

Łacińskie zbiory egzemplów i bajek spotykamy u schyłku polskiego średniowiecza. Na szczególną uwagę zasługuje wymienienie kodeksu Marcina


z Łęczycy pochodzącego z 1466 roku, w którym to zostały zamieszczone bajki Ezopa.

Rzeczywisty rozwój fabulistyki polskiej nastąpił w dobie renesansu wtedy postało wiele zbiorów pisanych prozą albo wierszem. Do tradycji europejskich wprowadził bajkę polską jeden z najwybitniejszych mieszczańskich pisarzy XVI wieku, a mianowicie Biernat z Lublina. Za datę przełomową w bajkopisarstwie polskim był rok 1522, kiedy ukazało się dzieło wykształconego plebejusza Żywot Ezopa Fryga mędrca obyczajnego


i z przypowieściami jego
34, które stało się koncepcją zbioru poprzedzonego dużą opowieścią o Ezopie i genezie bajki nawiązującej do średniowiecza. Utwór traktował o niezwykłych przygodach ludowego bohatera, który dzięki pomysłowości umiał pokonywać wszelkie niebezpieczeństwa na które natrafił. Równocześnie Ezop był postacią komediową, ponieważ posiadał wiele cech ludycznej figury błazna35. Wiersze te nie tylko bawiły i śmieszyły, ale również zastanawiały, ponieważ podważał system wartości oparty na hierarchii społecznej i gloryfikował człowieka upośledzonego. Poeta nie tylko przybliżał czytelnikowi biografię Ezopa, ale i dokonał w niej szeregu przesunięć. Najważniejszym z nich jest próba powiązania dziejów mitycznego bohatera
z rzeczywistością polską XVI wieku. Dokonał zatem uwspółcześnienia przygód i poglądów bohatera.

Zasada antytezy kształtuje utwór na kilku płaszczyznach, stanowi trzon układu fabularnego i na nim opiera się konstrukcja bohatera. Legendarny Ezop


z jednej strony ukazany został jako szpetny niewolnik, który budzi odrazę kobiet i strach dzieci z drugiej strony natomiast widoczna jest jego szlachetna dusza
i dowcip godny filozofa. Sposób przedstawienia wyglądu postaci jest polemiką ze średniowieczną kategorią piękna, która osobom fizycznie atrakcyjnym z góry przypisywała zalety charakteru. W wypadku Ezopa zachodzi połączenie brzydoty z życiową mądrością, sprytem i błyskotliwością umysłową(pięknem wewnętrznym), dzięki którym z niewolnika stał się doradcą królów
i nauczycielem ludu. Bajki Biernata z Lublina nie są ani przykładem, ani też powtórzeniem zawartości żadnego ze znanych zbiorów są to przede wszystkim starożytne wątki greckie i rzymskie, które poeta spolszczał z dużą swobodą przystosowując do warunków rodzimych, a niekiedy robił aluzje do spraw społecznych oraz politycznych36. Nie są one liczne, przeważa bowiem zdecydowanie tematyka uniwersalna o charakterze obyczajowym. Dzieło Biernata, zgodne z głównym nurtem bajki europejskiej, reprezentatywne
dla niej idee wyraża sposób zmieniany37. Zarówno pierwszy tomik bajek Biernata z Lublina, jak nieco późniejszy zbiór Przypowieści Ezopowych nieznanego autora odegrały istotną rolę jako ogniwa spajające bajkę polską
z tradycyjną europejską. Świadectwem tej łączliwości było utrwalenie się dwóch podstawowych odmian gatunku: epigramatycznej i narracyjnej.

Dalsze dzieje polskiej bajki przypadają na okres barokowy kiedy to dwie orientacje takie jak zwrot ku rodzimości i związki z kulturą ogólnoeuropejską znalazły pełny wyraz38. Tendencje te znalazły wybitnych reprezentantów: Wacława Potockiego oraz Krzysztofa Niemirycza. Pierwszy z poetów tworzył przeważnie bajki dłuższe, ale nawiązywał do tradycji cyklu epigramatycznego. Nie dawał bajkom samodzielnego bytu, lecz umieszczał je w zbiorach niejednolitych pod względem gatunkowym. Potocki jako barokowy moralista czerpał najwięcej z folkloru, w realiach, języku i stylu był bliski szlachetnej codzienności natomiast w tematyce przedstawiał szczególną wrażliwość


na sprawy niepokojące obywateli Rzeczypospolitej w II połowie XVII wieku. Ten wybitny poeta sarmackiego baroku swobodnie pojmował dziedzictwo bajki. W swojej twórczości tworzył jedyne w swoim rodzaju formy gatunkowe. Poszukiwał bardziej ekspresywnych środków wyrazu, łączył motywy kilku wątków Ezopowych, tworzył tematyczne cykle, ramowe fabuły
o skomplikowanej konstrukcji, fabularyzował przysłowia i aforyzmy39. Tradycyjne wątki i motywy Potocki traktował z dużą swobodą przy czym stosował dwa sposoby przeróbek: albo fabułę rozwijał, opracowując poszczególne jej elementy bardzo starannie, albo ograniczał do roli sugestywnego przekładu w dłuższym wywodzie o charakterze perswazyjnym. W bajkach o rozszerzonej narracji starał się zwiększać i urozmaicać układy fabularne, ożywiać je wyraźnymi obrazami bohaterów, sytuacji oraz tła, kryjąc w nich schemat ogólnej paraboli. Oczywiście nie był to sposób zupełnie nowy, ale Potocki szedł znacznie dalej niż jego poprzednicy, niekiedy do tradycyjnego wątku tylko nawiązywał, by rozwinąć jego oryginalne motywy. Poeta nie odegrał roli polskiego La Fontaine’a, ale zmiany jakie wprowadził do polskiego bajkopisarstwa były podobne do dokonań francuskiego mistrza.

W literaturze sowizdrzalskiej wystąpiła pewna odmiana fantastyki


– zabawowej pełnej prześmiechów, łgarskich nowinek o krajach, gdzie słowa zamarzają, a śnieg można suszyć, drogi grodzi się kiełbasami, a pieczone woły spacerują po rynku – nonsensowne skojarzenia docierające tak łatwo
do młodych. Fantastyka podobna do bajki wystąpi w powieściach – najpełniej
w Historyji ucieszonej o zacnej królewnie Banialuce… przypisywanej Hieronimowi Morsztynowi40.

Przełom w tym kierunku zawdzięczamy Krzysztofowi Niemiryczowi, kiedy to w 1699 roku ukazał się tomik Bajek ezopowych i dał on początek prawdziwego „lafontenizmu” w Polsce41. Poeta zainspirowany był twórczością mistrza francuskiego o czym może świadczyć fakt wprowadzenia wiersza nieregularnego, jak również nowy sposób kreacji bajkowego świata, którego najważniejszym elementem stała się pogłębiona psychologicznie


i socjologicznie, zindywidualizowana postać literacka. Tradycyjne wątki opracowywał samodzielnie, najczęściej wydłużając fabułę. Komizm Niemirycza skłaniał do gorzkiej refleksji niż wesołości, styl familiarny, który stosował
La Fontanie i budził zachwyt czytelników był nieznany w twórczości polskiego poety. Bajki te są oparte na tradycji narratorskiej; poeta jako obserwator życia podchodzi do przekazywanych treści ze sceptycyzmem i dowcipem. Morały zaczerpnięte z tych obserwacji nie mają charakteru dydaktycznego, są pełne swobody i szczerego kontaktu z czytelnikiem. W bajkach przeważa ton powagi, który jest zauważalny zwłaszcza w wypowiedziach odautorskich, które uogólniają niewesołą prawdę o ludziach. Poglądy Niemirycza okazały się zbyt oryginalne, a filozofia poety arianina wykształconego na XVII-wiecznych dziełach różnych myślicieli wybiegała w idee oświeceniowe. Przede wszystkim do czasów saskich nie pasowała niechęć twórcy do wszelkiego dogmatyzmu42 .

Jan Stanisław Jabłonowski to bajkopisarz z okresu saskiego, autor tomu Ezop nowy polski wydanego w 1731 roku, który był zbliżony do kultury sarmackiej. Poeta ten od La Fontaine’a zaczerpnął treści fabularne, jednak fakt, że pisał w sposób gawędziarski, z dygresjami pełnymi moralizowania, przybliża te baki do tradycji staropolskich. Jabłonowski zajmował się pouczaniem czytelników, a czynił to na różne sposoby, biorąc za motta łacińskie sentencje np. „Każdy zachwala rzeczy dla siebie pomyślane”, czy „Niekiedy i głupota bywa mądra”, lub też „Biada ci rodzaju ludzki, zrodzony ku stracie, a nie pożytkowi”43 . Analizując dzieła najwybitniejszych twórców i przykładów niektórych z ich bajek, od starożytności do początku XVIII wieku gatunek ten ulegał ciągłemu rozwojowi44. Jednak pomimo nowych prądów, bajka zachowała swój wizerunek i charakter. Jej sens jest dość jasny – już od czasów bajki ludowej, przekazywanej ustnie, była potrzebna ludziom, urozmaicała, wzbogacała i wniosła mądrość w ich życie.

W oświeceniu bajce przypadła rola jednego z najistotniejszych gatunków literackich, cieszyła się ogromną popularnością. Zainteresowanie bajkopisarstwem przejawiało się nie jedynie w twórczości artystycznej, dydaktycznej czy publicystycznej, ale przede wszystkim w pracach
o charakterze teoretycznoliterackim45. Żaden inny gatunek piśmiennictwa nie był przedmiotem aż tylu dociekliwych rozpraw i nie wzbudził tak żywych polemik. Powodzenia bajki w czasach oświecenia tłumaczyło się charakterystycznym dla tego gatunku dydaktyzmem, zgodnym z tendencjami
i zainteresowaniami epoki. W literaturze XVIII wieku rozwinął się typ bajki bardzo słabym pierwiastku dydaktycznym – znamię moralizmu szczególnie uwidoczniło się w silnym nurcie bajkopisarstwa adresowanego do młodych ludzi, a więc mającego spełniać specjalne zadania wychowawcze i kształcące. Koncepcja bajki dla młodych czytelników nie zrodziła się ani w okresie oświecenia, ani nawet w czasach La Fontaine’a. Jej zwolennicy powoływali się na tradycję sięgające starożytności, cytując nieraz przesądne opinie
o pedagogicznych walorach prezentowanego gatunku. Dla poparcia tezy
o dawności wychowawczej roli apologu przytaczano starożytną opowieść
o Hermesie, który w dzieciństwie miał na Olimpie słuchać bajek.46.

W wnikliwych studiach o charakterze teoretycznoliterackim próbowano ustalić jej kryterium gatunkowe oraz normy obowiązujące twórców. Proponowano między innymi jasność, prostotę, wdzięk, naturalność, zwięzłość oraz zatajenie prawdy w obrazie literackim. Istniał pogląd o uniwersalności bajki jako środka dydaktyczno-wychowawczego47. Na początku


lat siedemdziesiątych Adam Naruszewicz przeżył okres bogatej twórczości poetyckiej, publikował on na łamach czasopisma oświeceniowe bajki, satyry, sielanki ody i wiersze okolicznościowe. Bajki tego poety nie są ani przekładami, ani przeróbkami, choć należą do nurtu bajkopisarstwa zapoczątkowanego przez La Fontaine’a. Wiąże je z tym nurtem przede wszystkim swobodny tok wiersza
i wynikające stąd konsekwencje dla stylu i sposobu narracji. Obraz świata przedstawionego często ulegał w bajkach Naruszewicza swoistym deformacjom, a jednym ze środków zmierzającym ku temu była bliska satyrze parodia, przechodząca niekiedy w heroikomizm. Charakterystyczne dla stylu Naruszewicza nagromadzenie zdrobnień zabarwia tekst ironią umożliwiając narratorowi zachować dystans wobec rozgrywanych wypadków.

Zwięzłość, prosty język, przesłanie moralne to jedne z cech charakterystycznych dla bajki oświeceniowej. Zawiera ona pewien ładunek życiowej wiedzy, która oparta jest na doświadczeniach ludzkich. Bajkopisarz tego okresu przedstawia w nich najczęściej dwie postulowane przez nich postawy: właściwą oraz z drugiej strony krytykującą.

Mistrzem tego gatunku okazał się Ignacy Krasicki, który motywy bajek czerpał z różnych źródeł, niekiedy orientalnych, którym ówczesna bajka dużo zawdzięczała48. Bajki Księcia Biskupa Warmińskiego odgrywały rolę literackiego wzoru jako arcydzieła upoetycznionej psychologii i charakterologii; prezentują pewną koncepcję życia i pogląd na świat. Ogólny sens bajek
ma charakter tradycyjny chrześcijański, uwydatnia nieskuteczność wiedzy
i filozofii wobec trudności praktycznych i przeciwności losu. Utwory te nie dają wzorów cnót ani ideałów ofiarności czy wyrzeczeń, ukazują świat taki jaki być nie powinien, ale często jest: egoizm, nieżyczliwość, snobizm, głupota, niewdzięczność, pycha. Jest to świat bez złudzeń, nie znający miłosierdzia,
w którym trudno liczyć na kogokolwiek i cokolwiek poza własną energią, rozwagą i pomysłowością. Gdyby nie humor i dowcip ton większości utworów przedstawiałby smętny dramat natury ludzkiej.

Poeta chętnie korzystał z tematów powtarzających się w fabulistyce światowej (w bajkopisarstwie chodzi nie tyle o nowość tematów, ile o nowość pomysłów kompozycyjnych, tomu, refleksji, ekspresji), niekiedy w jednej bajce łączył motywy z różnych utworów. Oryginalność Krasickiego polega


na sposobie wykorzystania motywów: - unikał rozwlekłości, - wyostrzał
i wysubtelniał puentę, -wprowadził indywidualną barwę uczuciową,
- precyzował rytm, - dynamizował akcję, - mistrzowsko operował paralelizmem i kontrastem49.

W okresie Sejmu Wielkiego znaczą popularność zdobywały bajki polityczne są one niezwykle ważne, ponieważ stanowią aluzję do sytuacji politycznej w kraju oraz problemu władzy w ogóle. Były to najczęściej dłuższe gawędy łączące patos z ostrą obelgą przeciw wrogom obozu reformacyjnego50.

Wiek XVIII Waksmund nazywa wiekiem "mądrych guwernantek"
z Francji, które uczą dzieci modnej konwersacji, koncypują dla nich pierwsze książeczki, będące jednocześnie dziecięcą literaturą i pedagogicznym instruktażem.

Gdy wszystko zmierzało w kierunku na rzecz dziecka, pojawił się Jakub Rousseau, który przeznaczenie ludzkości upatrywał w powrocie do natury.


W jego koncepcji dziecko to człowiek natury, czyli człowiek prymitywny
i amoralny, źródło jego natchnień i fascynacji. W powieści Emil (1762) jego eksperymentalna pedagogika chciała "rozwinąć w wychowanku przyrodzone
i indywidualne walory jego osobowości". M. D. Krajewski w swojej książce Podolanka wychowana w stanie natury, życie i przypadki ukazująca(W ramach eksperymentu Hrabia wychowuje dwoje dzieci, chłopca i dziewczynkę (Podolankę) w zamkniętej piwnicy. Przebywają tam oni aż do 22 roku życia
i w tym czasie poddawani są przez wychowawcę rozlicznym doświadczeniom. Pewnego dnia śpiąca Podolanka zostaje przeniesiona do pałacu hrabiego.
Tam okazuje się, że wychowanie w oderwaniu od cywilizacji wyposażyło dziewczynę w niezwykłą wrażliwość na piękno przyrody, ale zarazem uniemożliwiło jej zrozumienie zasad rządzących cywilizacją i stosunkami pomiędzy ludźmi kulturalnymi. W rozmowach zadaje niewygodne pytania, podważając tym samym panujące w towarzystwie konwencje. Postawa Podolanki staje się punktem wyjścia do przeprowadzenia krytyki norm społecznych i państwowych oraz zwyczajów ówczesnego społeczeństwa) nawiązuje do sposobu wychowania "dziecka natury", inspirowanego
przez Rousseau.

Pierwsze trzydziestolecie XIX wieku było dla polskiej bajki okresem upowszechnienia i rozwoju form literackich ukształtowanych w czasach stanisławowskich. Niezwykle bujna produkcja piśmiennicza pozwala mówić nawet o zjawisku bajkomanii, jak i o roli bajki w poszerzaniu kręgu czytelniczego. Ukazało się wówczas ponad czterdzieści tomów bajek oryginalnych, przekładów i antologii. Miejscem tak licznych debiutów były czasopisma o różnym poziomie i zasięgu społecznym51. Początkowo systematycznie ukazywały się w nich bajki jednak po przełomie romantycznym zainteresowanie tym gatunkiem wyraźnie zmalało i utrzymywało się jedynie na łamach czasopism satyrycznych i humorystycznych, które niestety nie miały wysokiej pozycji w życiu literackim52. Przewrót ten nie tylko nie osłabił praktycznej roli gatunku, ale dodatkowo ją umocnił pomimo tego, że wyznaczył mu miejsce poza głównym nurtem literatury. Doceniono bajkę jako formę wypowiedzi publicznej potrzebnej zwłaszcza w warunkach cenzury, kiedy należało utajnić poglądy stosując alegorie.

Franciszek Morawski i Antoni Gorecki unowocześnili warsztat poetycki
i aktualizowali tematykę, wybrali stary sposób mówienia niebezpiecznej prawdy. Pierwszy z nich nie poprzestał na tematach uniwersalnych, tworzył alegorie o wyraźnych cechach aluzji literackich czy politycznych, stosował ironię i kpinę oraz szyderstwo i humor dwuznaczności53. Wierność wobec zasad klasycyzmu nie przeszkadzała mu dość swobodnie traktować bajkę, której przypisywał określone cechy uniwersalne, wykraczające poza pojęcie gatunku literackiego. Uważał, że apolog był pierwszym źródłem z którego wszystkie inne wysnuły się formy, lub też streszczeniem wszystkich rodzajów poezji, w nim bowiem znajdujemy dramatyczność, dialogowanie, satyrę, opisowość, dydaktyczność, epigramma –w nim niekiedy alegię54. W dłuższych bajkach cenił przede wszystkim satyryczność, tworzył scenki typowe dla gawędy satyrycznej oraz stosował różne formy komizmu. Bohaterami scenek są ludzie – kłótliwi uczestnicy biesiady, nałogowy karciarz i pijak, przebiegły kupiec i wielu innych. Jednak najwyższą rolę w satyrycznych bajkach Morawskiego odgrywał sam sposób opowiadania. Poeta ten zmodyfikował Niemcewiczowską koncepcję bajki publicystycznej, ponieważ dążył do tego, aby bajka o tematyce aktualnej zachowała uniwersalne walory gatunku ezopowego zarówno kwestionowaną paraboliczność jak również zwięzłość i celowość.

Natomiast Antoni Gorecki osiągnął znaczną popularność wśród czytelników dzięki „złośliwym bajeczkom” w których to relacjonował wydarzenia istniejące na arenie międzynarodowej, poruszał aktualne sprawy


z życia politycznego w kraju, a po 1831 roku na emigracji. Zawsze był uważany za typowego pisarza epoki przejściowej. Naturalną cechą tych bajek jest satyryczność, a środkiem stylizacji - parodia55. Ośmieszał w nich naganne obyczaje poddawał sarkastycznej krytyce zło zakorzenione w stosunkach społecznych, stawał w obronie chłopów na przykład w wierszu Chłop
i kaznodzieja.
O złodziejach mówił rzadko, ale i to wywołało
ich gniew i pogróżki:
Krucy kradli, lis w polach, wilk obdzierał w kniejach,

A słowik im powiadał bajki o złodziejach.

A ty łotrze! – krzyknęli – wiesz, co to mocniejsi?

Kiedy oni źle robią, winni milczeć mniejsi!56
Antoni Gorecki odnowił moralistykę bajki, wyraźniej niż inni bajkopisarze XIX wieku przeciwstawił się oświeceniowemu relatywizmowi
i sceptyzmowi. Pisarz ten nie uznawał dwuznaczności moralnej jak również nie szczędził czytelnikowi obrazów najokrutniejszej przemocy, cynicznego kłamstwa, zniewalania umysłów mimo to przenika z tych opisów wyraźna nuta optymizmu oraz wiara w zwycięstwo słusznej sprawy.

Drugą gałęzią piśmiennictwa, gdzie bajka miała korzystne warunki rozwoju, była literatura dla dzieci i młodzieży. Na początku XIX wieku nastąpiło wyodrębnienie się specjalnej odmiany gatunku dla najmłodszych czytelników.

Utwory te miały być pisane stylem prostym i przystosowanym
do poziomu intelektualnego, wyobraźni i uczuć młodych odbiorców. Bajka miała być przeznaczona dla dzieci, a nie jak do tej pory bywało dla dorosłych. Narodziny autentycznej bajki dla dzieci zawdzięczamy polskiemu poecie
i pedagogowi – Stanisławowi Jachowiczowi, który tak oto definiował to pojęcie:
Bajki małe, proste, po większej części bez wszelkich ozdób, czasem tylko powszechny, codzienny wypadek, mały obrazek, powiastka, żarcik, zabawka – nic ważnego. Bajka nauczy, bajka w pamięci zostanie, z pamięci przejdzie
do serca, z serca w życie praktyczne i wyda owoc, owoc pożyteczny
57.
W kolejnych epokach nastąpiły istotne zmiany w dziejach gatunku szły one z duchem czasu i zmierzały do coraz to nowszych procesów. Krótki zarys dziejów bajki polskiej pozwala wysunąć pewne wnioski o sposobie istnienia, roli i znaczeniu tego gatunku twórczości literackiej. Zastanawia przede wszystkim jej niezwykła żywotność. Nie tracąc swojego charakteru bajka
z łatwością przystosowała się do prądów estetycznych, poetyk i gustów, umiała sprostać wymogom chwili i potrzebom określonych grup społecznych. Pod tym względem może być porównana z tak żywotnymi gatunkami, jak satyra
czy nawet powieść, choć w różnych wymiarach czasowych. Wynika stąd wielość jej form gatunkowych, zmieniających się stosownie do potrzeb epoki,
a więc trudnych do typologicznego uporządkowania. Kiedy zarzucono bajce skrajny dydaktyzm, rozwinęła się odmiana filozoficzna, kiedy zaś w utworze literackim ceniono głównie poetyckość – powstał typ bajki lirycznej.

Bajka istniała we wszystkich okresach literackich, chociaż były momenty kiedy krytyka nie znajdowała dla niej racji bytu. Była odporna na szyderstwa, istniała w cieniu wielkiej literatury, zawsze znajdując chętnych pisarzy


i co najistotniejsze wiernych czytelników zarówno młodszych jak i starszych. Bajka była po prostu potrzebna. Wprawdzie bajka głosiła sądy najogólniejsze, najczęściej takie, które zmieniały się powoli w czasie i przestrzeni to jednak
od tej reguły są nader liczne wyjątki, spotykane zwłaszcza w okresach rozwoju myśli etycznej. Nieznaczne nawet przeobrażenia w usytuowaniu bohaterów wątku wywodzącego się od Ezopa mogły zasadniczo zmieniać idee utworu, szczególnie jeśli domagał w tym morał. Tradycyjne wątki podlegały aktualizacji w bajkach okolicznościowych, służących celom doraźnej krytyki jako dogodna forma aluzyjnego wypowiadania się. Spotkanie w każdej epoce odzwierciedlały sprawy ważne i błahe, z natury rzeczy konkretne, chociaż ujmowane w sposób alegoryczny.



Stanisław Jachowicz58

Rozdział II

KILKA SŁÓW O STANISŁAWIE JACHOWICZU




  1   2


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna