21 Wyobrażenia jako pierwsza forma doświadczenia generowanego przez jednostkę



Pobieranie 444,3 Kb.
Strona3/3
Data23.10.2017
Rozmiar444,3 Kb.
1   2   3

Portret jednookiego flecisty, pędzla nieznanego malarza francuskiego

Portret może być reprezentowany przez listę sądów określających jasność poszczególnych kwadratów, tworzących siatkę. Im większa gęstość tej siatki, tym lista sądów jest dłuższa i tym bardziej obraz przypomina oryginał. W wypadku malej gęstości siatki trudno nawet stwierdzić, co przedstawia obraz.



RYCINA 21-3


W ramce 21.1 przytoczono wyniki dwóch naj­ważniejszych typów badań, mianowicie wy­niki badań nad rotacjami umysłowymi oraz badania nad efektem odległości.

Wyniki badań nad efektem odległości (por. ramka 21.1) można wyjaśnić, odwołując się zarówno do stanowiska obrazowego, jak i do stanowiska abstrakcyjnego. Raz wydłużenie czasu odpowiedzi na pytanie dotyczące wy­stępowania jakiegoś elementu w wyobraża­nym obrazie można wyjaśnić koniecznością „odbycia dłuższej podróży" w wyobraźni, raz - koniecznością przeanalizowania większej

liczby sądów. Wprowadzenie bardziej zło­żonych wyobrażeń powinno spowodować -zgodnie ze stanowiskiem abstrakcyjnym -znaczne wydłużenie czasu odpowiedzi, ponie­waż opis wyobrażenia za pomocą zbioru są­dów winien być zdecydowanie dłuższy. Wza­jemne położenie trzech miast na rycinie 2 l-2a można opisać za pomocą czterech sądów. Gdy­byśmy dodali czwarte miasto, to najkrótsza lista sądów opisujących wzajemne położenie tych miast obejmowałaby sześć pozycji. Ten tok myślenia stal się podstawą eksperymen­tów Kossłyna, Balia i Reisera (1978) oraz


WYOBRAŻENIA JAKO PIERWSZA FORMA DOŚWIADCZENIA

——— RAMKA 21.1 Badania nad rotacjami

Badania nad rotacjami umysłowymi zostały zapoczątkowane przez Rogera Sheparda i Jacqueline Metzler (1971). Używane w nich były różne rodzaje materiału: obrazy brył trójwymiarowych, liter i figur płaskich. Zadaniem badanego było porównanie ze sobą dwóch figur pokazywanych obok siebie i stwierdzenie, czy są one identyczne, czy też nie. Jedna z tych figur była obrócona o pewien kąt. Aby uzmysłowić Czytelnikowi, na czym polega wykonywanie rotacji umysłowych, proponujemy wykonanie prostego zadania. Wyobraźmy sobie, że widzimy w lustrze odbicie zegara, na którego tarczy nie ma oznaczeń cyfrowych. Na odbiciu widzimy, że jest za dwadzieścia pięć dziewiąta. Która godzina jest w rzeczywistości? Udzielenie odpowiedzi na to pytanie wymaga chwili zastanowienia, ale dla większości ludzi zadanie to jest nadal dość proste.

Na rycinie 21-4 przedstawiamy dwa bodźce, które były stosowane przez Lynn Cooper i Sheparda (1973) oraz przez Cooper (1975). Po lewej stronie mamy literę F, po prawej - też literę F, ale jest ona obrócona o 90°. Kąt obrotu w kolejnych próbach zmieniano. Zadaniem badanego jest podanie, czy jest to „zwykła" litera, czy też jej zwierciadlane odbicie. Wyniki tych eksperymentów przedstawiają się następująco:

(l) Czas rotacji umysłowej zależy wprost proporcjonalnie od wielkości kąta rotacji. Zależność ta obowiązuje w zakresie od 0° do 180°. Najdłuższe czasy występują przy kącie 180°. Natomiast przy kącie rotacji 330° jednostka może obracać obraz w drugą stronę, tak że rzeczywisty kąt obrotu wynosi 30°. Czas rotowania zmienia się w sposób ciągły.


Uproszczone obrazy bodźców stosowanych w eksperymencie Lynn Cooper i Rogera Sheparda nad rotacjami umysłowymi

Zadaniem badanych było stwierdzenie, czy litera po prawej stronie jest „zwykłym" F, czy też jego zwierciadlanym odbiciem. ——— RYCINA 21-4



194______________________________________PROCISY POZNAWCZE

RAMKA 21.1 c. d.

(2) Zależność wprost proporcjonalna między kątem a czasem rotacji stopniowo znika, kiedy badany jest uprzedzany o tym, w jakim położeniu będzie eksponowany bodziec porównawczy. Eksponuje się linię o takim nachyleniu, w jakim za chwilę będzie eksponowana druga litera. Jeśli ta informacja o nachyleniu eksponowana jest o sekundę wcześniej, to znika zależność między czasem a kątem rotacji. Zależność między kątem a czasem rotacji utrzymuje się przy ekspozycji informacji uprzedzającej o 100,400 i 700 ms wcześniej. Sugerowałoby to, że kiedy badani mają do dyspozycji sekundę lub więcej, mogą wykonać rotację obrazu bodźca „w myślach" i czekać, aż pojawi się bodziec porównawczy - wtedy muszą orzec, czy jest on normalny, czy też obrócony (Cooper i Shepard, 1973).

(3) Czas rotacji nie zależy od stopnia złożoności figury płaskiej (Cooper, 1975), ani też od tego, czy rotacja była wykonywana na płaszczyźnie kartki, czy prostopadle do tej płaszczyzny (Shepard i Metzler, 1971).

Badania nad efektem odległości

Badania nad efektem odległości były ulubioną techniką Kossiyna i jego współpra­cowników. Eksponowano w nich obraz jakiegoś przedmiotu wydłużonego w poziomie lub w pionie. Obrazki te były narysowane w ten sposób, że zawierały pewne cha­rakterystyczne szczegóły na obu krańcach oraz w części środkowej (Kossiyn, 1973). Następnie obrazki te chowano i proszono, aby badani koncentrowali się na jednej części przedstawionego na obrazku przedmiotu. Dla przykładu przyjmijmy, że na obrazku była róża. Polecamy badanemu - po schowaniu obrazka róży - aby spoglądał „okiem wy­obraźni" na jej korzenie. Następnie zadaje mu się pytanie, czy róża ma liście (środkowa część obrazka) albo czy róża ma płatki (część górna). Stwierdzono, że odpowiedź na pytanie, czy róża ma płatki, pojawiała się później niż odpowiedź na pytanie, czy róża ma liście. Czas zależał wprost proporcjonalnie od długości drogi, jaką trzeba było „przebyć w wyobraźni", aby udzielić odpowiedzi na pytanie dotyczące „bliższych" lub „dalszych" części obrazka.

Wyniki te, podobnie jak wyniki eksperymentów Sheparda, wskazywały, że wyko­nywanie rozmaitych operacji w świecie wyobrażeń przypomina wykonywanie operacji w świecie fizycznym. Sugeruje to, że wyobrażenia mogą być analogowymi reprezenta­cjami tego świata.

Lea (1975) zwrócił jednak uwagę na to, że wyniki te można równie dobrze wyjaśnić, odwołując się do stanowiska abstrakcyjnego. Zgodnie z tym stanowiskiem, reprezenta­cja róży może być przedstawiona w postaci trzech sądów: (l) kwiat jest nad liśćmi; (2) liście są nad korzeniami; (3) korzenie są nad dole.

Aby odpowiedzieć na pytanie dotyczące liści, wystarczy przeanalizować dwa sądy. Natomiast udzielenie odpowiedzi na pytanie dotyczące kwiatu wymaga przeanalizowa­nia trzech sądów, co zabiera więcej czasu.


195




WYOBRAŻENIA JAKO PIERWSZA FORMA DOŚWIADCZENIA


Pinkera (1980). Prezentowali oni złożone układy bodźców i prosili o wykonywanie za­dań wymagających podróży w wyobraźni. Na­dal wykrywano efekt odległości, to znaczy im dłuższą drogę badani mieli przebyć w wy­obraźni, tym więcej czasu to pochłaniało. Zgodnie z przedstawionym uprzednio rozu­mowaniem, opartym na stanowisku abstrak­cyjnym, przy tworzeniu i wykorzystywaniu złożonych wyobrażeń winno nastąpić wydłu­żenie wszystkich czasów odpowiedzi. Wy­dłużenie wszystkich czasów odpowiedzi (za­równo w wypadku małych, jak i dużych od­ległości) faktycznie wystąpiło, ale było ono znacznie mniejsze, niż wynikałoby to ze wzro­stu złożoności obrazu i wzrostu ilości sądów, jakie należałoby przeanalizować.

Zwolennicy stanowiska abstrakcyjnego przytaczają jeszcze jeden argument, twier­dząc, że wszystkie zależności wykrywane przez zwolenników stanowiska obrazowego można zinterpretować jako przejawy wiedzy latentnej. Ludzie dysponują niejawną wiedzą na temat zasad działania wyobraźni i zacho­wują się zgodnie z treścią owej wiedzy. Do­kładniej - zachowują się tak, jak gdyby posłu­giwali się obrazami, choć faktycznie nie mu­szą tego robić: „[...J ponieważ badani wiedzą, że ilość czasu potrzebna na fizyczne przej­rzenie (physical scan) drogi między dwoma punktami na eksponowanym obrazie zależy od odległości między nimi, i dlatego oczekują, że w eksperymencie wymaga się od nich ta­kiego funkcjonowania" (Galotti, 1994, s. 275--276). Jest to zgubny argument, ponieważ niemal każde zadanie stosowane w badaniach eksperymentalnych prowokuje badanych do wysuwania hipotez na temat tego, czego się od nich oczekuje. Zaakceptowanie tego argu­mentu mogłoby doprowadzić do zakwestio­nowania zasadności prowadzenia badań empi­rycznych, albo też do postulowania prowadze­nia takich badań, w których pozbawia się ludzi możliwości myślenia o tym, co rzeczywiście jest badane i czego się od nich oczekuje.

Trafnym podsumowaniem współczesnej wiedzy na temat wyobrażeń jest praca R. Finke'a (1989). Autor ten wymienia pięć

właściwości opisujących naturę i cechy wy­obrażeń wzrokowych. Omówimy je kolejno.

(1) Ukryte kodowanie: „Wyobraźnia pełni in­strumentalną funkcję przy wydobywaniu takich informacji na temat obiektów fi­zycznych oraz takich relacji między nimi, które wcześniej nie były podane w sposób jawny" (Finkę, 1989, s. 7). Dzięki wy­obraźni potrafimy stwierdzić, że śrubka od zegarka jest mniejsza od krokodyla, pomimo że nigdy nie widzieliśmy ich obok siebie.

(2) Równoważność percepcyjna: „Wyobraź­nia jest funkcjonalnie równoważna spo­strzeganiu, o ile pobudzone są te same mechanizmy w systemie wzrokowym podczas spostrzegania i wyobrażania so­bie tych samych obiektów" (Finkę, 1989, s. 41). Dowodzą tego badania neuro-psychologiczne, w których stwierdzono, że podczas wykonywania zadań wymaga­jących wyobrażania sobie czegoś pobu­dzona była kora wzrokowa - płaty poty­liczne (Roland i Friberg, 1985). Stwier­dzono także, że wyobrażanie sobie cze­goś ułatwia spostrzeżenie tego samego bodźca w bardzo trudnych warunkach, na przykład przy niskim kontraście - wystę­puje tu silny efekt torowania.

(3) Równoważność przestrzenna: „Prze­strzenne uporządkowanie elementów w wyobrażeniu odpowiada sposobowi uporządkowania obiektów lub ich czę­ści na rzeczywistej powierzchni fizycz­nej albo w rzeczywistej przestrzeni fi­zycznej" (Finkę, 1989, s. 61). Dobrym przykładem są wyniki badań Kossiyna i jego współpracowników nad skannin-giem w wyobraźni. Nancy Kerr (1983) wykazała również, że wyobraźnia nie musi mieć charakteru wyłącznie wzro­kowego. Osoby niewidome od urodze­nia również posługiwały się wyobraże­niami zawierającymi informacje na te­mat przestrzennego ułożenia elemen­tów. Wyobrażenia te tworzone były na


196

PROCESY POZNAWCZE


podstawie informacji dotykowych. Kerr w swoich badaniach wykryta także efekt odległości.

(4) Równoważność transformacyjna: „Po­dobne właściwości dynamiczne i te same prawa ruchu kierują transformacjami w wyobraźni i transformacjami fizycz­nymi" (Finkę, 1989, s. 93). Jako dowód można przytoczyć omówione wcześniej badania nad rotacjami umysłowymi. Ro­tacje umysłowe nie są jedynym rodza­jem transformacji, jakiemu mogą podle­gać wyobrażenia i obiekty fizyczne, ale spośród wszystkich możliwych transfor­macji rotacje badano najczęściej.

(5) Równoważność strukturalna: „Struktura wyobrażeń odpowiada strukturze spo­strzeganych obiektów w tym sensie, że struktura ta jest koherentna, do­brze zorganizowana i może być reor­ganizowana i reinterpretowana" (Finkę, 1989, s. 120). Wyobrażenia budowane są z mniejszych części, analogicznie jak spostrzeżenia przedmiotów. Im bardziej złożony przedmiot wyobraża sobie jed­nostka, tym więcej czasu to zajmuje. Wy­obrażenie sobie koła zajmuje znacznie mniej czasu aniżeli wyobrażenie sobie spirali o wielu zwojach. Bogate w detale wyobrażenia, jakie pojawiają się w snach, wymagają prawdopodobnie długiego cza­su, potrzebnego na ich zbudowanie.

21.3

Wyobraźnia a inne procesy psychiczne

Analiza Finkę'a (1989) wskazuje, że wyobraź­nia związana jest z wieloma innymi procesami poznawczymi - ze spostrzeganiem i pamię­cią oraz z procesami myślenia, rozwiązywania problemów i twórczością. Wyobraźnia wcho­

dzi w dwojakiego rodzaju relacje z procesami poznawczymi.

Po pierwsze, może ona dostarczać mate­riału, który wykorzystywany jest w pamięci, myśleniu czy twórczości. W badaniach nad szachistami stwierdzono, że w trakcie za­stanawiania się nad kolejnymi posunięciami trajektoria ruchu gałki ocznej odzwierciedla ruchy, jakie brane są pod uwagę przez da­nego gracza. Z kolei dane Neissera (1976) wskazują, że aktywność eksploracyjna (tu:

ruchy oczu), której nie odpowiada pobieranie nowych danych (układ figur na szachownicy nie zmienia się), jest typowa dla wyobraźni. Wyobrażenia mogą stanowić materiał wyko­rzystywany przez pamięć, lub też wykorzy­stywany w procesie twórczym.

Natomiast w drugim typie relacji wyobraź­nia jest polem, na którym wykonywane są specyficzne operacje umysłowe. Tak rozu­miana wyobraźnia przypomina świadomość lub pole uwagi. Specyficzną właściwością tej formy świadomości jest to, że korzysta ona z danych pochodzących z wnętrza jednostki. W wyobraźni można wykonywać takie ope­racje, których nie da się wykonać przy uży­ciu innych procesów psychicznych opiera­jących się na materiale symbolicznym. Do tych specyficznych dla wyobraźni operacji umysłowych należą między innmi powiększa­nie i pomniejszanie obrazu, rotacje obrazu, przemieszczanie części obrazu (ulubione za­jęcie kubistów), czy wreszcie podróże oczami wyobraźni między różnymi punktami obrazu (skanning).

Wyobraźnia i tworzone przez nią repre­zentacje mają charakter intencjonalny. Zmia­ny wyobrażeń dokonują się w sposób sen­sowny, a nie losowy. Wyobrażenia są zresztą bardzo podatne na zmiany - zmiany te są większe aniżeli rzeczywiste zmiany wyobra­żanych osób, rzeczy lub zjawisk. Przykładem może być modyfikowanie wyobrażeń swoich bliskich przez więźniów czy przez marynarzy odbywających rejsy dalekomorskie - im dłu­żej trwa okres rozłąki, tym silniejsza tenden­cja do idealizowania swoich bliskich.



197


WYOBRAŻENIA JAKO PIERWSZA FORMA DOŚWIADCZENIA


21.3.1 Wyobraźnia a pamięć

W rozdziale 19. pokazaliśmy, że wyobrażenia ułatwiają zapamiętywanie materialu werbal­nego. Omawiane tam strategie pamięciowe - metoda miejsc, wyobrażenia interakcyjne oraz „slowa-wieszaki" - wyraźnie wspoma­gają zapamiętywanie, przechowanie i odtwa­rzanie.

Podobne wyniki uzyskał wcześniej A. Pai-vio (1971,1986). Według niego, w tworzeniu reprezentacji umysłowej i w przetwarzaniu informacji wykorzystujemy dwa niezależne rodzaje kodów: wyobrażeniowy i werbalny. Każdy z tych kodów tworzy odpowiedni system: wyobrażeniowy i werbalny, wyspe­cjalizowany w przetwarzaniu informacji da­nego rodzaju. W obu kodach występują od­mienne struktury lub mechanizmy odpowie­dzialne za generowanie reprezentacji - ima-geny i logogeny. Imageny odpowiedzialne są za generowanie reprezentacji obrazowych, logogeny zaś - za tworzenie reprezenta­cji werbalnych. Imagen to układ, wzór czy procesor, który jest niedostępny wglądowi introspekcyjnemu. Identyfikuje on różne ob­razy, magazynuje je oraz tworzy wyobrażenia. Imageny są zorganizowane hierarchicznie -przedmioty czy większe jednostki mogą być tworzone z imagenów na zasadzie „część -całość" lub „składanie - rozkładanie". Dzięki temu w wyobrażeniu może pojawiać się cały obiekt - który, zgodnie z intencją podmiotu, jest odpowiednio „preparowany", na przykład powiększany, zmniejszany, rotowany, zmianie może ulegać barwa itp. - lub jego część. Reprezentacje wyobrażeniowe oddają prze-strzenno-obrazową naturę otoczenia, nie bę­dąc jednak jego kopią.

Logogeny definiuje Paivio jako specy­ficzną jednostkę, która może funkcjonować jako zintegrowana struktura informacyjna lub jako generator odpowiedzi. Specyficzna mo-dalność logogenu polega na tym, że można wyróżnić odrębne logogeny dla identyfika­cji wypowiadanych stów (akustyka) i dla aspektu wizualnego liter. Logogeny tworzą

wewnętrzną warstwę systemu werbalnego i są jednostkami nieuświadamianymi przez podmiot.

Kod werbalny i kod wyobrażeniowy mogą być w niezależny sposób wykorzystywane do tworzenia reprezentacji. Paivio twierdzi, że treści o dużym ładunku wyobrażeniowym są łatwiej zapamiętywane aniżeli treści o ła­dunku małym (to jest treści o charakterze abstrakcyjnym). Te ostatnie rejestrowane są tylko w jednym kodzie, natomiast te pierwsze kodowane są podwójnie. Kiedy jakaś informa­cja, zapisana w jednym z kodów, zostanie utra­cona, może zostać odzyskana na podstawie danych zarejestrowanych w drugim z kodów. Podwójne kodowanie stanowi zabezpieczenie przed utratą informacji i może ułatwiać za­pamiętywanie. Polepszenie zapamiętywania wynika stąd, że łatwiejsze staje się wyod­rębnienie struktury organizującej zapamięty­wany materiał -jeśli struktura ta nie zostanie wykryta w kodzie werbalnym, to może zostać wykryta w kodzie obrazowym.

Paivio wyróżnia trzy poziomy relacji po­między systemem wyobrażeniowym i wer­balnym:

(1) Reprezentacyjny - pod wpływem stymu­lacji sensorycznej aktywizowane są w pa­mięci podwójne reprezentacje. Przed­mioty i zdarzenia wzbudzają imageny, a określenia werbalne - logogeny.

(2) Referencjalny - reprezentacje symbo­liczne z jednego systemu łączy ścisły związek, który podobny jest do związku semantycznego między wyrażeniem ję­zykowym a desygnatem wyobrażonym. Reprezentacje symboliczne w jednym systemie mogą aktywizować reprezenta­cje w drugim.

(3) Asocjacyjny - każdy z systemów nieza­leżnie dokonuje ciągów asocjacji z no­wymi elementami z danego systemu ko­dowania. Logogeny inicjują łańcuchy sko­jarzeń werbalnych, natomiast imageny -ciągi wyobrażeń w wyobraźni.

Kodowanie na poziomie pierwszym i trze­cim przebiega całkowicie niezależnie dla kaź-


198

PROCESY POZNAWCZE


dego z systemów. Jedynie na poziomie dru­gim, referencjalnym, występują bezpośrednie związki miedzy systemem wyobrażeniowym i werbalnym. Według Paivio, o możliwości ści-stego podwójnego kodowania decyduje z jed­nej strony umiejętność podmiotu tworzenia wyobrażeń obiektów, scen czy zdarzeń oraz płynność słowna związana z ich werbalnym oznakowaniem. Najłatwiej zatem tworzyć re-ferencjalne odpowiedniki dla pojęć konkret­nych. Pojęcia abstrakcyjne muszą być naj­pierw kojarzone z konkretnymi (na przykład piktogramy); dopiero wówczas mają dostęp do systemu wyobrażeniowego. Wymaga to

RAMKA 21.2

Wyniki jednego z ostatnich ekspery­mentów przeprowadzonych przez ze­spół Sergent mogą stanowić istotny wkiad do rozstrzygnięcia sporu o na­turę reprezentacji. Celem tego ekspe­rymentu było ustalenie, które części mózgu są aktywne, gdy człowiek oce­nia, na ile dane nazwisko (kod wer­balny według Paivio) czy twarz (kod wyobrażeniowy) są mu znane. Mate­riałem eksperymentalnym był zbiór nazwisk i twarzy aktorów, polityków, sportowców i piosenkarzy. Zbiór na­zwisk i twarzy podzielono na dwie grupy: aktorów i pozostałe zawody. Zadaniem badanych uczestniczących w eksperymencie było zaliczenie oso­by, której twarz lub nazwisko zoba­czyli na ekranie monitora, do wła­ściwej grupy. Wyniki badań pokazały, że inne obszary w mózgu aktywizo­wane są wtedy, gdy identyfikacja da­nego człowieka jako, na przykład, ak­tora opiera się na podstawie twarzy, a inne, gdy identyfikacja opiera się na podstawie nazwiska. Wyniki te dowo­dzą, że każdy z nas ma dwie różne re­prezentacje dla takich obiektów, jakimi są inni ludzie.

dodatkowego przetwarzania oraz umiejętno­ści związanych z trzecim poziomem relacji -asocjacyjnym.

Koncepcja Paivio zainspirowała wiele prac nad naturą reprezentacji umysłowych. W kon­cepcji psychicznej reprezentacji emocji, przedstawianej w rozdziale 28., wykorzystali­śmy niektóre pomysły Paivio, związane z od­daniem natury reprezentacji emocji. Dane po­twierdzające istnienie dwóch typów kodów, a tym samym dwóch możliwych reprezentacji tego samego obiektu, znaleźć można w do­niesieniach Justine Sergent (Sergent, Mac-Donald i Zuck, 1994). Sergent wraz ze swoim zespołem przez wiele lat prowadziła badania nad spostrzeganiem i rozpoznawaniem twa­rzy. Analizy komputerowych obrazów mózgu, uzyskanych w czasie oglądania znajomych i nieznajomych twarzy, wykazały, że niektóre komórki mózgowe nastawione na odbiór twa­rzy reagują na konkretny wyraz twarzy, inne -na jej ogólny obraz, zwłaszcza w odpowiednim położeniu, a jeszcze inne - na poszczególne części twarzy, jak oczy czy włosy.

21.3.2

Wyobraźnia a procesy myślenia i rozwiązywania problemów

Dzięki posługiwaniu się wyobrażeniami moż­na łatwiej rozwiązywać niektóre problemy. Są to problemy, w których dostęp do reprezenta­cji obrazowej ułatwia dostrzeżenie zależności, skądinąd trudno dostępne. Zaletą wyobraźni jest też i to, że dzięki niej można wykonywać złożone operacje myślowe na dużych zbio­rach danych. Na przykład rozwiązywanie sy-logizmów, które wymaga korzystania z takich zbiorów, staje się łatwiejsze, jeśli posłużymy się wizualizacją. Spróbujmy rozwiązać poniż­szy problem, raz korzystając z reguł logiki, a raz wyobrażając sobie opisywane osoby:

Andrzej jest niższy od Karola. Jan jest wyższy od Andrzeja. Karol jest niższy od Jana. Który z nich jest najwyższy?



199


WYOBRAŻENIA JAKO PIERWSZA FORMA DOŚWIADCZENIA


Zadanie to staje się zdecydowanie łatwiejsze, kiedy wykorzystuje się wizualizację.

Analizy biograficzne wybitnych twórców, takich jak Einstein, Maxwell, Tesla, Watt, Gal-ton oraz Watson, przeprowadzone przez She-parda (1978), ujawniły rolę wyobraźni w po­wstawaniu przełomowych rozwiązań wielkich problemów naukowych i technicznych. Ana­liza roli wyobrażeń w twórczości została prze­prowadzona w dwóch planach.

Pierwszy obejmował wyobrażenia poja­wiające się w procesie rozwiązywania proble­mów. Wszyscy twórcy zgodnie relacjonowali, że w swojej pracy wykorzystywali wyobra­żenia i myśleli za ich pomocą. Odkrywcze rozwiązania z zakresu teorii względności po­jawiły się u Einsteina, kiedy wyobrażał sobie podróż na promieniu światła. Maxwell, for­mułując równania elektromagnetyczne, na­zwane później jego imieniem, posługiwał się wyobrażeniowymi modelami hydrodynamicz­nymi i mechanicznymi. Watson, zastanawiając się nad strukturą DNA, również często wyko­rzystywał wyobrażenia. Wszyscy ci badacze podkreślali, że ich procesy myślowe przebie­gają bez użycia słów w wyobraźni. Dopiero później rozwiązania problemów były ubierane w postać słowną, co zresztą wielu uczonym nastręczało poważnych trudności.

Drugi plan analizy dotyczył wyobrażeń po­przedzających pojawienie się twórczych roz­wiązań. Wyobrażenia nie są narzędziem my­ślenia, ale uruchamiają przetwarzanie infor­macji (niekoniecznie wyobrażeniowe), które w efekcie prowadzi do uzyskania nowego re­zultatu. Shepard opierał się tu w większym stopniu na obserwacji samego siebie aniżeli na danych dotyczących innych badaczy. Pisze on, że nowe, twórcze pomysły poprzedzone były wyobrażeniami o pewnych charaktery­stycznych właściwościach. Wyobrażenia te były bardzo symetryczne, powtarzalne i dwu­wymiarowe. Nie dotyczyły żadnych rzeczywi­stych obiektów, często pojawiały się w zmie­nionych stanach świadomości (na przykład bezpośrednio po przebudzeniu). Jak twier­dzi Shepard, trudno je uznać za związane ze spostrzeganiem, ponieważ poruszanie oczami

nie powodowało zmiany ich lokalizacji w polu świadomości. Po ukazaniu się tych wyobra­żeń twórcze pomysły pojawiały się w dziedzi­nie, która w ogóle nie była związana z nimi treściowo. Wyobraźnia dostarczała tu pola do działania dla procesów twórczych, choć sama nie była w te procesy bezpośrednio zaangażowana.

21.3.3 Wyobrażenia a emocje

Procesy emocjonalne - głównie emocje wtór­ne - są bardzo ściśle związane z wyobraź­nią. Wyjąwszy emocje pierwotne, które wy­zwalane są przez z góry określone bodźce i opierają się na mechanizmach wrodzonych, wszystkie inne emocje nie mogą obyć się bez udziału wyobraźni. Emocje wtórne poja­wiają się w wyniku specyficznej interpretacji znaczeniowej struktury sytuacji. A. Damasio (1994) rozwija ideę dotyczącą związku wy­obraźni z emocjami. Twierdzi on, że emocje wtórne są wynikiem procesu obejmującego następujące fazy:

(1) Jednostka podejmuje świadomą analizę pewnej osoby lub sytuacji. W analizie tej wykorzystuje wyobrażenia, które doty­czą różnych aspektów stosunków z daną osobą, refleksji dotyczących danej sy­tuacji, konsekwencji dalszych zachowań itd. Wyobrażenia te mogą mieć charak­ter werbalny lub niewerbalny. Od strony neuroanatomicznej odpowiada im pobu­dzenie odpowiednich obszarów kory czu­ciowej (wzrokowej, słuchowej i in.).

(2) Na poziomie podświadomym sieci ner­wowe kory przedczolowej reagują na sy­gnały wynikające z przetwarzania tych wyobrażeń. W sieciach tych znajdują się reprezentacje zawierające wiedzę na te­mat tego, jakie emocje w dotychczaso­wym doświadczeniu jednostki pojawiały się w odpowiedzi na daną sytuację.

(3) Reakcja kory przedczolowej jest wy­syłana do „mózgu emocjonalnego", to


200

PROCESY POZNAWCZE


jest do ciała migdałowatego i całego układu limbicznego, który wyzwala auto­nomiczne i behawioralne przejawy emo­cji. Od strony pobudzenia somatycznego emocje wtórne są identyczne z emocjami pierwotnymi, jednak mechanizm ich po­wstawania jest zupełnie inny, ponieważ istotną rolę w ich powstawaniu odgry­wają zindywidualizowane doświadczenia życiowe, zarejestrowane między innymi w postaci wyobrażeń.

Te zindywidualizowane wyobrażenia, nasy­cone treściami emocjonalnymi, mogą wpły­wać na funkcjonowanie poznawcze człowieka. Uchodziło to uwagi psychologów poznaw­czych, których bardziej interesowała struk­tura, a nie treść wyobrażeń. Treść tych wy­obrażeń możemy określić mianem marzeń na jawie. Częściej zajmowali się nimi psy­chologowie emocji (Taylor, Bagby i Parker, 1997). W marzeniach na jawie występują ciągi zdarzeń, w których jednostka jest głównym bohaterem; występują w nich także inni ludzie oraz przedmioty nieożywione. Są to zwykle przedmioty, na których osiągnięciu jednostce zależy, albo też przedmioty, których unika. Używając terminologii Trzebińskiego (1992), możemy stwierdzić, że marzenia mają charak­ter narracji albo autonarracji.

Narracje stanowią reprezentacje ciągów działań jednostek lub grup społecznych. Czyn­nikiem organizującym te działania są intencje ich aktorów. Dlatego też wykrycie intencji aktorów pozwala na skuteczne przewidywa­nie ciągu zdarzeń i działań. W marzeniach na jawie człowiek rozpatruje możliwe warianty zdarzeń przy założeniu, że ludzie mają takie, a nie inne intencje. Pozwala to niekiedy prze­widzieć przyszłość i przygotować się na różne warianty rozwoju danej sytuacji.

Podobne zależności występują również w wypadku autonarracji. Autonarracje sta­nowią „[...] fabuły przedstawiające ograni­czone czasowo historie, w których występuje własna osoba" (Trzebiński, 1995, s. l). Uni­wersalna reguła konstytuująca autonarracje sprowadza się do tego, że bohater napotyka

przeszkodę lub wyzwanie, z którymi stara się sobie poradzić, tak aby móc zrealizować własne plany i dążenia. Sposoby pokonywania przeszkód i wyzwań zależą przede wszyst­kim od celów, jakie jednostka stara się osią­gnąć, oraz od oceny własnych możliwości. W życiu realnym ocena ta musi uwzględniać faktyczne możliwości jednostki; w przeciw­nym wypadku jednostka mogłaby podejmo­wać działania skazane na porażkę albo niewy-korzystujące w pełni jej możliwości.

Działania planowane i wykonywane w wy­obraźni nie muszą uwzględniać takich ogra­niczeń. Jednostka może przypisywać sobie omnipotencję, może też pomniejszać zna­czenie stojących przed nią przeszkód i za­grożeń. Takie działanie wyobraźni pozwala skonstruować model lub obraz upragnionego stanu rzeczy oraz zaplanować kroki, jakie trzeba podjąć, aby ów stan osiągnąć. Two­rzenie modelu czy upragnionego stanu rze­czy wymaga posługiwania się abstrakcją, wa­runkiem wykorzystywania abstrakcji zaś jest stan emocjonalny o znaku dodatnim (Obu-chowski, 1970). Sformułowana przez Obu-chowskiego teoria „kod - emocje" wiąże po­ziom myślenia ze znakiem procesu emocjo­nalnego. Przy emocjach o znaku negatywnym jednostka posługuje się kodami mono- lub po-likonkretnymi. W takim wypadku wyobraże­nie może jedynie stanowić prostą transforma­cję obrazu rzeczywiście istniejącego obiektu. Transformacja ta może polegać na zmianie pewnych cech - kształtu, barwy czy wielko­ści przedmiotu. Natomiast w wypadku emocji pozytywnych, kiedy istnieje możliwość wyko­rzystania kodu abstrakcyjnego (hierarchicz­nego), możliwości wyobrażeniowej transfor­macji są zdecydowanie większe. Zmiana do­tyczyć może nie tylko fizycznych właściwości obiektu, lecz także jego funkcji, budowy czy struktury. Le Corbusier, projektując swoją słynną jednostkę mieszkalną, myślał o niej jak o żywym organizmie, który potrafi sam regu­lować swoje działanie, ale potrafi też zaspoka­jać własne różnorodne potrzeby, a także po­trzeby swoich mieszkańców. Przy tworzeniu tego projektu konieczne było wykorzystanie




201


WYOBRAŻENIA JAKO PIERWSZA FORMA DOŚWIADCZENIA


złożonych kodów hierarchicznych i odejście od dotychczasowych rozwiązań.

Interesującą propozycję, łączącą wyobra­żenia z procesami emocjonalnymi i twórczo­ścią, przedstawili Lubbard i Getz (1997). Ich zdaniem, emocje odgrywają dużą rolę w two­rzeniu metafor, które są jednym z najbar­dziej skutecznych narzędzi twórczości. Pod­stawą tworzenia metafory jest dostrzeżenie podobieństwa między „dziedziną źródłową" a rozwiązywanym przez jednostkę proble­mem. Bardzo często „dziedzina źródłowa" to pole wyobraźni, lub też informacje zmagazy­nowane w pamięci. Szczególne miejsce zaj­mują w niej zindywidualizowane stany (endo-cepts), odnoszące się do złożonych i subtel­nych uczuć przeżywanych przez jednostkę. Dzięki nim może pojawić się rezonans, akty­wizujący pojęcia lub zindywidualizowane wy­obrażenia czy emocje, odległe od „dziedziny źródłowej". Posługiwanie się wyłącznie poję­ciami o dobrze zdefiniowanym znaczeniu de-notacyjnym pozwala na uzyskanie wyników, które wprawdzie są logiczne i dobrze uzasad­nione, ale w niewielkim stopniu odchodzą od punktu wyjścia.

Otoczka emocjonalna wyobrażeń lub pojęć nadaje im koloryt i czyni je bardziej dynamicz­nymi. Oatley i Johnson-Laird (1987) przyj­mują, że system pamięciowy zawiera dwa podsystemy - podsystem semantyczny oraz podsystem doznaniowy. Ta właśnie otoczka emocjonalna wzbudza rezonans afektywny, który aktywizuje inne pojęcia lub wyobraże­nia o zbliżonych właściwościach afektywnych. Lubbard i Getz z kolei odwołują się do meta­fory z dziedziny akustyki. Twierdzą, że jeśli mamy zbiór widełek stroikowych nastrojo­nych na różne częstotliwości, to uderzenie w jedne widełki, które wydają pewien dźwięk, spowoduje, że również inne, nastrojone na tę samą częstotliwość, zaczną dźwięczeć.

Rezonans ten uruchamia pojęcia lub wy­obrażenia, które mając identyczny znak, lecz odmienne właściwości emocjonalne, mogą należeć do zupełnie innej dziedziny treścio­wej. Dzięki rezonansowi możliwe jest uru­chomienie pomysłów, idei czy intuicji, które

inaczej nie byłyby dostępne. To, jakie skoja­rzenia czy idee zostaną wzbudzone, zależy od dwóch czynników: po pierwsze, od siły re­zonansowej pierwszej idei (można to zinter­pretować psychologicznie jako wielkość na­sycenia tej idei komponentem afektywnym) oraz, po drugie, od odległości pierwszej idei od jakiejś innej, która zaczyna rezonować pod wpływem pierwszej. Im ta odległość jest większa, tym dłuższą drogę musi przebyć po­budzenie i tym jest ono słabsze, kiedy już dotrze do następnej idei. Można więc przy­puszczać - jak zakładają Lubbard i Getz - że idee i wyobrażenia słabo nasycone afektyw-nie, które działają na krótką odległość, będą tak samo skuteczne, jak wyobrażenia oraz idee silnie nasycone afektywnie, działające na dużą odległość.

Samo pojawienie się rezonansu jednak nie wystarcza. Jednostka musi wykryć, że jakieś inne wyobrażenie lub pojęcie zostało pobu­dzone. Wykrycie tego pobudzenia zależy od progu pobudzenia. Próg ten w niektórych sy­tuacjach (na przykład przy dużym zmęcze­niu, przeciążeniu informacyjnym) jest wysoki i powstałe skojarzenia mogą być niedostępne świadomości. W innych sytuacjach, kiedy jed­nostka jest lekko pobudzona lub przeżywa emocje pozytywne, próg jest niski i skojarze­nia stają się łatwo dostępne. Cytowani autorzy stwierdzają, że istnieją duże różnice indywi­dualne we wrażliwości na pobudzenie emo­cjonalne. Niektóre osoby są „głuche" na tony afektywne, inne zaś obdarzone są dobrym słuchem w tym zakresie. O tych pierwszych moglibyśmy powiedzieć, że są to osoby ale-ksytymiczne (Maruszewski i Ścigała, 1998). Pomimo dobrej sprawności intelektualnej nie potrafią one „wsłuchać się w siebie" i wyko­rzystać potencjalnie dostępnych im informa­cji. Bardzo podobna teoria pojawia się u G. Smitha i Ingegerd Carlsson (1990) oraz u Smi-tha i van der Meer (1994), którzy twierdzą, że warunkiem pojawienia się nowych idei i twór­czych rozwiązań jest wrażliwość na impulsy płynące z podświadomości.

Koncepcja Lubbarda i Getza (1997) nie została jeszcze w pełni zweryfikowana em-


202

PROCESY POZNAWCZE


pirycznie. Model ten może stać się źródłem wielu interesujących hipotez, które wzbogacą wiedzę nie tylko na temat wyobraźni, ale także na temat mechanizmów twórczego my­ślenia. Model ten jednoczy elementy dawniej zaliczane do odrębnych dziedzin ludzkiego umysłu - procesy emocjonalne, wyobraź­nię, twórczość i pamięć. Wyobraźnia jest tu nie tylko obszarem aktywności twórczej, ale także formą aktywności twórczej. Twórczość możliwa jest dzięki temu, że wyobraźnia za­wiera dane na temat zindywidualizowanych właściwości reprezentacji różnych obiektów i procesów, mających także pewne właściwo­ści afektywne.

21.4

Podsumowanie

Wyobraźnia jest procesem albo grupą pro­cesów odpowiedzialnych za tworzenie wy­obrażeń. Wyobrażenia stanowią obrazy przed­miotów, scen czy zjawisk pojawiające się pod ich nieobecność, albo też są obrazami przedmiotów, scen czy zjawisk nieistnieją­cych w rzeczywistości. Pierwszą grupę wy­obrażeń określa się mianem wyobrażeń od­twórczych. Szczególny charakter mają wśród nich obrazy ejdetyczne, które cechują się fo­tograficzną dokładnością. Drugą grupę wy­obrażeń określa się mianem wyobrażeń twór­czych: mogą być one tworzone jako kombi­nacja znanych elementów (centaur) lub też jako coś zupełnie nowego (dzieło naukowe, plastyczne, utwór muzyczny).

Wyobraźnia odgrywa dużą rolę w two­rzeniu reprezentacji poznawczej. W dyskusji nad rolą wyobraźni ujawniły się dwa stano­wiska - stanowisko obrazowe i stanowisko abstrakcyjne. Stanowisko obrazowe uznaje, że wyobrażenia mogą być analogowymi repre­zentacjami rzeczywistych przedmiotów, zja­

wisk i procesów. Wyobrażenia przypominają rzeczywiste przedmioty. Stanowisko abstrak­cyjne zakłada natomiast, że reprezentacja po­znawcza ma postać zbioru sądów określają­cych związki między pojęciami (pojęcia od­noszą się do rzeczywistych przedmiotów). W myśl tego założenia obrazy są epifenome-nami zjawisk zachodzących w mózgu, nie­dostępnych naszej świadomości. Dyskusja między zwolennikami obu stanowisk dopro­wadziła do wysunięcia wielu argumentów em­pirycznych, które umożliwiły badanie wy­obrażeń za pomocą metod obiektywnych. Dane empiryczne nie dały jednak podstaw do przyjęcia któregokolwiek z tych stanowisk.

Nowe ujęcie proponuje teoria podwój­nego kodowania, która już w swym założeniu dopuszcza możliwość działania dwóch sys­temów reprezentacji poznawczej - obrazo­wego i werbalnego (przypominającego pod pewnymi względami system abstrakcyjny). Wskutek tego uwaga psychologów skupiła się na dyskusji dotyczącej struktury wyobrażeń. Umknął im fakt intencjonalnego charakteru wyobrażeń oraz to, że są one tworzone przez podmiot i że przy ich tworzeniu nie obowią­zują takie ograniczenia, jak przy spostrzega­niu czy zapamiętywaniu.

Wyobraźnia wpływa na różne procesy psychiczne. Dzięki podwójnemu kodowaniu zwiększa ona efektywność procesów pamię­ciowych. Wskutek rekodowania danych ob­razowych na sądy oraz sądów na dane ob­razowe oddziałuje na procesy myślowe, pro­cesy rozwiązywania problemów oraz na twór­czość. Wyobraźnia wiąże się też z emocjami wtórnymi.

Pomimo przeprowadzenia wielu badań nad różnymi aspektami wyobraźni fundamentalne problemy w tej dziedzinie pozostają nie­rozwiązane. Dostępność gotowych rozwią­zań empirycznych odwróciła uwagę badaczy od podmiotowej i intencjonalnej natury wy­obraźni oraz od problemu realności wyobraźni (czy wyobraźnia i jej twory istnieją tak samo, jak istnieją byty materialne, stoły i krzesła).


WYOBRAŻENIA JAKO PIERWSZA FORMA DOŚWIADCZENIA 203 PYTANIA SPRAWDZAJĄCE.

1. W jaki sposób można klasyfikować wyobrażenia?

2. Na czym polega izomorficzny i transmorficzny charakter przekształceń w wyobraźni?

3. Jakie są podstawowe funkcje wyobraźni?

4. Na czym polegają rotacje umysłowe i zjawisko skanningu w wyobraźni?

5. Czego dotyczy dyskusja między stanowiskami analogowym i abstrakcyjnym?

6. W jaki sposób wyobrażenia wpływają na pamięć i rozwiązywanie problemów?

7. Jaki jest związek wyobraźni z emocjami?



LITERATURA ZALECANA

Bobryk, J. (1996). Akty świadomości i procesy poznawcze. Wrocław: Fundacja na Rzecz Nauki

Polskiej. Chlewiński, Z. (1997). Podstawowe problemy teoretyczno-metodologiczne w badaniach nad

wyobraźnią. Kolokwia Psychologiczne, 6, 27-57. Młodkowski, J. (1998). Aktywność wizualna człowieka (część IV i V). Warszawa: Wydawnictwo



Naukowe PWN.

1   2   3


©operacji.org 2017
wyślij wiadomość

    Strona główna